ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–5_ июня–2025
392
2181-
3187
LUGʻAT SATHIDAGI YOT SO‘ZLAR VA ULARGA TENG KELUVCHI
MUQOBIL IFODALARNI TOPISH MASALASINING DOLZARBLIGI VA
AHAMIYATI
Nurjahon Abdullayeva,
TDSHU Turkshunoslik oliy maktabi
stajyor-oʻqituvchisi
+998900055788
Annotatsiya
Ushbu maqolada o‘zbek tilini yot so‘zlardan tozalash va til sofligini saqlash
masalasining istiqboli hamda muammolari qisqacha tahlil qilinadi. O‘zlashmalarning
til taraqqiyoti va rivojlanishi sohasidagi ahamiyati, xususan, o‘zbek tilining yaqin
tarixdagi leksik tarkibi, unda o‘zlashgan qatlam so‘zlarining ulushi hamda mos
ravishda o‘zgarib borishi misollar yordamida o‘rganilib, o‘zbek tilini yot so‘zlardan
tozalash, tilning sofligini saqlashga bo‘lgan turli davrlardagi harakat va urinishlar
qisman tahlil qilinadi, bu yo‘ldagi yutuq va kamchiliklar hamda bularga sabab bo‘lgan
omillar haqida fikr va mulohazalar yuritiladi.
Абстракт
В данной статье кратко анализируются перспективы и проблемы
очищения узбекского языка от иностранных слов и сохранения чистоты языка.
На примерах изучается значение приобретений в области развития языка, в
частности, лексический состав узбекского языка в новейшей истории, доля в нем
слов ассимилированного слоя и соответствующие его изменения. Частично
анализируются усилия и попытки в разные эпохи очистить язык и сохранить
чистоту языка, обсуждаются достижения и недостатки на этом пути и факторы,
их вызвавшие.
Abstract
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–5_ июня–2025
393
2181-
3187
This article briefly analyzes the prospects and problems of clearing the Uzbek
language of foreign words and preserving the purity of the language. Using examples,
the significance of acquisitions in the field of development of language is studied, in
particular, the lexical composition of the Uzbek language in recent history, the
proportion of words of the assimilated layer in it and its corresponding changes. Efforts
and attempts in different eras to purify the language and preserve the purity of the
language are partially analyzed, achievements and shortcomings along this path and
the factors that caused them are discussed.
Kalit so‘zlar:
O‘zlashma so‘zlar, tilning lug‘at sathi, lisoniy xilma-xillik, variativlik, til sofligi,
ichki va tashqi manbalar, rus-internatsional so‘zlar, neytral leksika, tilni
milliylashtirish, muqobil so‘zlar (alternativalar), atamashunoslik qo‘mitasi, til
genofondi.
Ключевые слова:
Заимствованные слова, словарный запас языка, языковое разнообразие,
вариативность, чистота языка, внутренние и внешние источники, русско-
международные слова, нейтральная лексика, национализация языка,
альтернативные слова (альтернативы), терминологический комитет,
языковой генофонд.
Keywords:
Borrowed words, language vocabulary, linguistic diversity, variability, purity of
language, internal and external sources, Russian-international words, neutral
vocabulary, nationalization of language, alternative words (alternatives), terminology
committee, language gene pool.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–5_ июня–2025
394
2181-
3187
Har bir til o‘z taraqqiyoti davomida turli tillardan so‘z oladi, ichki va tashqi
manbalarga ko‘ra boyiydi, lug‘at sathi tadrijiy ravishda kengayib, takomillashadi va
shunga ko‘ra o‘z iste’molchisiga lisoniy xilma-xillik va variativlikni taqdim qilish
salohiyatiga ega bo‘lib boradi. Va bu har qanday rivojlanayotgan til uchun normal
holatdir.
Bugun o‘zbek tili ham aynan shu jarayonni boshidan kechirmoqda. Shitob bilan
kechib borayotgan globallashuv sharoitida, zamonaviy texnologiyalar tobora
kunimizning, hayotimizning ajralmas qismiga aylanib, o‘zi bilan yangidan-yangi
tushuncha va hodisa nomlarini lisoniy sathimizga olib kirayotgan bir davrda bu jarayon
yana-da shiddatli tus olayotgani ayni haqiqat. Hattoki, shu sabab bo‘lsa kerak, ayrim
til muhofazakorlari “o‘zbek tili o‘z milliyligini yo‘qotish arafasida” degan xavotirli
farazlarni ham o‘rtaga tashlamoqda. Xo‘sh, shu o‘rinda savol tug‘iladi, tilning
ijtimoiylashuvini sun’iy ravishda to‘xtatish yoki nazorat qilish, uni majburiy bir tarzda
milliylashtirish, kirib kelayotgan begona so‘zlar o‘rnini ichki manbalar orqali
muqobillashtirish mumkinmi? Va bu qanchalar istiqbolli? Bu yo‘lda qanday
muammolar mavjud? Mazkur maqolada aks etadigan fikr, tahlil va xulosalarimiz orqali
ushbu savollarga javob topishga harakat qilib ko‘ramiz.
Dastlab, o‘zbek tilining turli yillardagi lug‘at boyligi tarkibida yot so‘zlar ulushi
miqdoriga nazar solsak. Ma’lumotlarga ko‘ra, eski adabiy tilimiz leksikasida arabcha
so‘zlarning ulushi XX asrning boshlarida 33-35 foizni tashkil qilgan bo‘lsa, Sovet
hokimiyati yillarida bu foiz sezilarli darajada pasayib, arab va fors-tojik so‘zlari o‘rnini
nisbatan rus so‘zlari egallaganligining guvohi bo‘lamiz.
Masalan, 20-yillarning o‘rtalarida A.K. Borovkov o‘tkazgan tahlil natijasiga
ko‘ra, “vaqtli matbuot leksikasida arab so‘zlari 32,1 foizni, tojik so‘zlari 5,5 foizni,
internatsional (xalqaro) so‘zlar 2 foizni, o‘zbek so‘zlari 60 foizni tashkil qilgan”
1
bo‘lsa, K.K. Yudaxin tomonidan tuzilgan lug‘atga sarf etilgan so‘zlar tahlil etilganda,
“lug‘atdagi so‘zlarning 28,6 foizi arabcha, 16,9 foizi tojikcha, 4,7 foizi rus-
1
Боровков А. К. Изменения в области узбекской лексики и новый алфавит на основе русской графики. –Известия
УзФАН, 1940, № 7. – C. 25-68
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–5_ июня–2025
395
2181-
3187
internatsional, 50,3 foizi asli o‘zbek so‘zlaridan iborat bo‘lgan (33-bet)”
2
ligini ko‘rish
mumkin. Professor Fattoh Abdullayevning “Til qanday rivojlanadi?” nomli risolasida
esa o‘zbek tili lug‘at tarkibida yillar o‘tgani sari ruscha so‘zlar hissasi ortib borgani
aniq hisob-kitoblar orqali dalillab berilganligining guvohi bo‘lish mumkin. Unga ko‘ra,
“Qizil O‘zbekiston” gazetasining 1944-yil 1-yanvar soniga joylashtirilgan
materiallarining leksik tarkibi quyidagicha ko‘rinishda bo‘lgan: “Gazetaning ushbu
sonida hammasi bo‘lib, 7310 so‘z bor, shundan o‘zbekcha so‘zlar 53,6, arabcha so‘zlar
21,1, tojikcha so‘zlar 11,2, sovet-internatsional so‘zlar 13,9 foizni tashkil qiladi
3
”.
Ushbu jarayon, ya’ni tilimizda rus so‘zlari va u orqali kirgan internatsional so‘zlar
ulushining ortishi bu bilan to‘xtab qolmay, vaqt o‘tgani sayin yana-da jadallashib, fan,
sanoat, ishlab chiqarish va shu kabi boshqa ijtimoiy-iqtisodiy, siyosiy-madaniy
sohadagi yangiliklar, o‘zgarishlar sabab yana-da til sathimizda mustahkam o‘rin
egallab boraverdi. Ushbu davrda
gazeta, jurnal, stol, stul, ruchka, tok, avtobus,
trolleybus, tramvay, teatr, roman, epopeya, epilog, programma, syujet, konsert,
assambleya, assistent, geometriya, asteroid, kometa, bakteriya, semantika, generator,
kompyuter, kaloriya, sistema, struktura, kvadrat, texnika, texnologiya, mashina,
atom, yadro, fizika, matematika, traktor, kombayn, raketa, avtomat, armiya,
propozitsiya, sinonimiya, omonimiya, leksema, grammatika, morfema, spiral, stadion,
infeksiya, inflyatsiya, punkt, parlament, palata
va shu kabi o‘zbekcha muqobilini
topish va topganda ham bu muqobillarni faol qo‘llaniluvchi lisoniy sathga kiritish
deyarli mumkin bo‘lmagan rus-internatsional so‘zlar qabul qilindi va ular neytral
leksika maqomini oldi.
Faqatgina 90-yillarning boshiga kelib, o‘zbek tiliga davlat tili maqomining
berilishi va sovet hokimiyati parchalanib, mamlakatimiz o‘z mustaqilligini qo‘lga
kiritganligi sabab tilimizda rus so‘zlari o‘z ta’sirini birozga bo‘lsa-da, yo‘qota boshladi.
Xususan, o‘z paytida juda faol qo‘llangan
rayon (tuman), oblast (viloyat), redaktor
(muharrir), redaksiya (tahririyat), adres (manzil), spravka (ma’lumotnoma), snoska
2
Abdullayev F. Til qanday rivojlanadi?. Risola. – Toshkent: “Fan”. 1972, 33-b.
3
Abdullayev F. “Til qanday rivojlanadi?”. Risola. – Toshkent: “Fan”. 1972, 33-b.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–5_ июня–2025
396
2181-
3187
(havola), spravochnik (qo‘llanma), broshyura (risola), jyuri (hakam), injiner
(muhandis), kalendar (taqvim), konferensiya (anjuman), leksiya (ma’ruza)
4
va h.k.
kabi so‘zlar muqobillariga muvaffaqiyatli tarzda almashtirildi. Lekin bu bilan ushbu
so‘zlar milliylashtirildi, o‘zbekcha muqobillariga almashtirildi, degan mulohaza,
bizningcha, katta so‘roq ostida turibdi. Chunki aksariyat muqobillarni arab so‘zlari
tashkil etdi.
Endilikda, rus so‘zlari ta’siri kamayganligi barobarida, davrga mutanosib
ravishda ingliz so‘zlari “fathi” tilimiz milliyligiga rahna sola boshladi. Dunyoning
yetakchi mamlakatlari tili, umuman, bugun fan-texnologiya tili bo‘lib qolgan ingliz tili
tilimizga ham o‘z ta’sirini o‘tkazmay qolmadi. Va bu ta’sir yaqin o‘n yilliklarda
sezilarli darajada oshishi kutilmoqda.
Tahlillarga ko‘ra, “Eski nashrdagi “O‘zbek tilining izohli lug‘ati”ga 80 ga yaqin
inglizcha o‘zlashmalar kiritilgan bo‘lsa, yangi nashrdagi “O‘zbek tilining izohli
lug‘ati”da 500 dan ortiq inglizcha o‘zlashma so‘zlar izohlangan. Shuningdek, O‘zbek
tiliga o‘zlashgan inglizcha so‘zlarning izohli lug‘atida 350 dan ortiq so‘z, bundan
tashqari, vaqtli matbuotda qo‘llanilayotgan neologizmlar, “Ingliz – o‘zbek – rus
axborot texnologiyalari va internetga oid qisqacha atamalar lug‘ati”dagi inglizcha
o‘zlashmalar hisobiga mingdan ortiq leksemalar qo‘shilgan
5
”ligining guvohi bo‘lish
mumkin.
O‘zbek tili leksik tarkibi sofligining davrlarga ko‘ra bundayin o‘zgarib turishi,
yod so‘zlarning tilimiz sofligiga bo‘lgan bundayin “xuruj”lari ko‘rib turganimizdek,
har doim bo‘lgan. Shu o‘rinda “til sofligi” degan tushunchaning o‘zi ham biroz e’tirozli
tushuncha ekanligini aytib o‘tishimiz lozim. Chunki dunyoda biror til yo‘qki, boshqa
tillardan so‘z olmagan, o‘zlashmalar hisobiga o‘z lug‘at sathini boyitmagan va mutlaq
sofligini saqlab qola olgan bo‘lsa. Shu sababdan til sofligini saqlash, uni yot so‘zlardan
himoya qilish kerak, degan fikr-mulohazalar biroz konservativ ruh kasb etadi,
4
Abdurahmonov G‘. “Muammolar hali ko‘p”. Maqola. “Sovet O‘zbekistoni gazetasi”. – Toshkent: 1990-yil 4-dekabr,
277-son.
5
Yo‘lchiyeva M., Abduxamidova S., Omonova M. Ingliz tilidan o‘zbek tiliga kirib kelgan bir necha neologizmlar tahlili.
Maqola. CARJIS. Volume 2, Issue 1/ 2022. 441-b.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–5_ июня–2025
397
2181-
3187
bizningcha va bu amalda ilojsiz ham. Tarixdan bilamizki, bundayin harakatlar, ya’ni
tilni begona so‘zlardan tozalash, uni milliylashtirishga urinishlar bizda azaldan turlicha
ko‘rinish va tamoyillar asosida bo‘lsa-da, bo‘lib kelgan.
Xususan, professor Fattoh Abdullayev bu haqida o‘z mulohazalarini bildirib o‘tar
ekan, “hayotda sodir bo‘layotgan o‘zgarishlar, qayta qurish jarayoni, tabiiy juda ko‘p
va xilma-xil tushunchalarni vujudga keltirdi. Adabiy til leksikasi ana shu yangidan-
yangi tushunchalarni, albatta, ifoda etib berishi kerak edi” deydi va bu o‘z tilimizdan
tashqari, boshqa tillarning lug‘at boyligidan keng miqyosda foydalanishni taqozo
qilishini ta’kidlaydi. Shuningdek, bu yo‘lda o‘z ichki imkoniyatlarimizdan foydalanish
borasida ba’zan ortiqcha xatti-harakat natijasida sun’iylikka yo‘l qo‘yilganligini ham
ta’kidlab o‘tadi: “Ko‘plab darsliklar muallifi va shoir Elbek bir vaqtlar 550 tacha so‘z-
terminlarni to‘plab, avval “Turkiston” gazetasida (1923, 168-198), so‘ngroq “Inqilob”
jurnalida e’lon qilgan edi. Lug‘atning kirish qismida muallif quyidagilarni yozgan edi:
“Bu lug‘atni tuzishdan maqsad barcha chet so‘zlarni tilimizdan haydab chiqarish va
haqiqiy o‘zbek atamalarini (terminologiyasini) yaratishdir. Lug‘atni tuzishda biz jonli
tilda qo‘llanilayotgan so‘zlardan foydalandik, hozirgi tilimizda bo‘lmagan so‘zlarni
eski tilda yozilgan asarlardan oldik, qiyinchilik tug‘iladigan bo‘lsa, biz bunday
so‘zlarni o‘zimiz sun’iy yasadik”
. “Chig‘atoy gurungi” deb atalgan guruh vakillarining
terminologiya yaratish haqidagi tasavvurlari ana shunday edi, ‒ deydi olim va o‘zbek
tili leksikasini “tozalashga” urinish, hech shubhasiz, tilning umumiy rivojlanish
tendensiyasini, taraqqiyot qonunlarini yaxshi tushunmaslikdan kelib chiqqan xatti-
harakat edi
6
” deya baholaydi.
Olimning ushbu fikrlarida jadidlarning oydinlanma harakatiga nisbatan mavjud
hukmron davr keltirib chiqargan biroz noxolislik kayfiyati sezilib tursa-da, ammo ilmiy
asos yo‘q edi, deb ayta olmaymiz. Negaki, bu maqsad milliyat nuqtayi nazaridan
qanchalar xayrli va ezgu bo‘lib ko‘rinmasin, ilmiy-lisoniy nuqtayi nazardan olib
qaraganda tilning rivojlanish, taraqqiyot qonunlarini mensimaslik va uni zo‘rma-
zo‘raki, majburiy bir tarzda muayyan bir qolipga tushirish bo‘lib ko‘rinaveradi. Sun’iy
6
Abdullayev F. “Til qanday rivojlanadi?”. Risola. – Toshkent: “Fan”. 1972, 24-b.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–5_ июня–2025
398
2181-
3187
ravishda “burab” chiqarilgan bunday “milliy hosilalar” jamiyat, til foydalanuvchilari
tomonidan aksar hollarda mutlaqo qabul qilinmasligi esa, afsuski, hech kimga sir emas.
Shu o‘rinda O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Kengashining 1989-yil 26-
dekabrdagi farmoyishi bilan Vazirlar Mahkamasi huzurida tuzilgan va 2003-yilgacha
o‘z faoliyatini olib borgan Respublika atamashunoslik qo‘mitasi
7
va uning faoliyatini
eslab o‘tish o‘rinli. Ushbu qo‘mita atamalarni milliylashtirishni maqsad qilgani holda
bir nechta muqobilliklarni ishlab chiqib, jamoatchilikka taklif etgan edi. Jumladan:
“
radio – ovoznigor; samolyot – tayyora, uchoq; jurnal – oynoma, oybitik; gazeta –
ro‘znoma, jarida; kafedra – minbargoh; avtobus – ko‘pkursi; respublika – jumhuriyat,
direktor – boshqon, mikrofon – ovoznigor; telefon – durovoz
8
”
kabi so‘zlar uydurildi,
ammo yakunda ushbu so‘zlarning “Atamalarni milliylashtirish harakati”ga hech
qanday aloqasi yo‘qligi ma’lum bo‘ldi. Chunki, birinchidan, bular majburlab hosil
qilingan kompozitsion yasalmalar edi va eng muhimi, bularning o‘zi ham begona bir
tilga mansub so‘zlar edi. Shunchaki, bir begona tildan kirgan so‘zni ikkinchi begona
tilga almashtirishdek biroz mantiqsiz harakat esa tabiiyki, tilni milliylashtirish
siyosatida o‘zini oqlamasdi, til iste’molchilari tomonidan qabul qilinmasdi va amalda
shunday bo‘ldi ham.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2020-yil 29-yanvardagi
qaroriga asosan Vazirlar Mahkamasi huzurida Atamalar komissiyasi qayta tashkil
etildi. Komissiya oldidagi asosiy vazifalar etib:
•
ilmiy asoslangan yangi so‘z va atamalarni rasmiy iste’molga kiritish;
•
normativ-huquqiy hujjatlar loyihalaridagi tushuncha va atamalarning turlicha
izohlash ehtimolini istisno etadigan tarzda qonunchilik hujjatlarida qabul qilingan
ma’nosiga muvofiq yagona shaklda va to‘g‘ri qo‘llanishini ta’minlash;
•
normativ-huquqiy hujjatlar loyihalarida adabiy til qoidalari va normalariga,
shuningdek, yuridik, texnik va boshqa maxsus qoidalarga rioya etilishini ta’minlash;
7
Abdurahmonov G‘. “Muammolar hali ko‘p”. Maqola. “Sovet O‘zbekistoni gazetasi”. – Toshkent: 1990-yil 4-dekabr,
277-son.
8
Nurmonov A., A. Sobirov A., N. Qosimova N. va b. qa.. “Hozirgi o‘zbek adabiy tili”. Darslik. – Toshkent: “Ilm-ziyo”.
2013, 202-b.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–5_ июня–2025
399
2181-
3187
•
boshqa tillarning qoidalari tufayli kelib chiqishi mumkin bo‘lgan
nomuvofiqliklarni normativ-huquqiy hujjatlar normalariga ziyon yetkazmagan holda
tahrir qilish;
•
o‘zbek tiliga kirib kelayotgan yangi atamalarni qonunchilik hujjatlariga joriy
etish va amalda qo‘llashning huquqiy muammolarini o‘rganish, ushbu sohadagi
munosabatlarni huquqiy tartibga solishning rivojlanish yo‘nalishlarini aniqlash;
9
kabilar belgilandi.
Ushbu komissiya faoliyati to‘g‘risida xulosa berishga hali erta bo‘lsa-da,
biroq komissiyaning oldida turgan vazifalar g‘oyat dolzarb va mas’uliyatli ekanligini
aytib o‘tishimiz lozim. Ushbu komissiya faoliyatiga xolis bir kuzatuvchi mutaxassis
sifatida quyidagicha taklif va tavsiyalar berishni istardik:
•
avvalo, o‘zlashgan (chet tillaridan qabul qilingan) atamalarning yangi imlo va
izohli lug‘atlarini ishlab chiqish lozim. Bu bilan ushbu atamalarning qo‘llanilishidagi
turli ma’noviy va imloviy tafovut hamda xatoliklarga barham berilishini ta’minlash
mumkin.
•
Ikkinchidan, ushbu chet tilidan qabul qilingan atamalarga o‘zbekcha
muqobillarni (alternativalarni) ishlab chiqish bo‘yicha muayyan ishchi guruhi tashkil
etilishi va ularning faoliyati jamoatchilik orasida yoritib borilishi maqsadga muvofiq.
Bunda ushbu ishchi guruh tomonidan taklif etiladigan muqobillarning talaffuz va
tushunarlilik jihatlariga ko‘ra afzallik darajasi baholab borilishi (so‘rovnom, anketa va
sh.k. shakllarda) til foydalanuvchilarining bevosita ushbu jarayonga bo‘lgan
munosabatlarini tahlil qilishga, tegishli xulosalar chiqarish va jarayonning istiqbollik
darajasini aniqlab borishga yordam beradi.
•
Shuningdek, til sathiga kirib kelayotgan yangi tushuncha va atama nomlarini
tilning ichki imkoniyatlari asosida qayta nomlashda sobiq atamashunoslik qo‘mitasi
yo‘l qo‘ygan xatolardan xulosa chiqargan holda, iste’molchi qabul qilishi qiyin bo‘lgan
mujmal yasalmalardan xoli tarzda yangi so‘zlar hosil qilish va tilga oson singuvchi
9
Vazirlar Mahkamasining 2020-yil 29-yanvardagi 40-son qaroriga 2-ILOVA. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar
Mahkamasi huzuridagi Atamalar komissiyasi to‘g‘risida NIZOM.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–5_ июня–2025
400
2181-
3187
bunday muqobillar topishda jamoatchilik takliflarini so‘rash, bu boradagi tashabbus va
harakatlarni rag‘batlantirib borish maqsadga muvofiq.
Yuqoridagi mulohazalarimiz bilan tilni milliylashtirish mutlaqo imkonsiz va yoki
istiqboli so‘roq ostida turgan bir harakat deyish fikridan yiroqmiz. Shunchaki, tilni
milliylashtirish uni majburiy bir tarzda izolyatsiyalash, uning o‘z foydalanuvchilariga
lisoniy xilma-xillik va variativlikni taqdim eta olish salohiyatidan mahrum qilish
evaziga bo‘lmasligi kerak deb hisoblaymiz.
Ya’ni til genofondi qanchalik boy va turli-tuman bo‘lmasin, u muayyan
vaqtlardan so‘ng til foydalanuvchilari tomonidan mazkur qo‘llanilayotgan til elementi
sifatida, o‘sha tilga davrlar mobaynida turli tamoyillar asosida kirib, o‘rnashib qolgan,
o‘z qatlamga aylanishga ulgurgan leksika sifatida qo‘llanila boshlashini (60 foizdan
oshiqroq so‘zlari, aslida, boshqa tillarga mansub bo‘lgan ingliz tili
10
hamda qariyb teng
yarmi arab va fors-tojik tillariga mansub, yoki mazkur tildagi unsurlar, qo‘shimcha va
shu kabi boshqa quruvchi konstruksiyalar asosida shakllangan o‘zbek tili bunga yorqin
misoldir) hisobga olgan holda, bu tabiiy jarayonga sun’iy ravishda aralashishni, uni
zo‘rma-zo‘raki, “burab chiqarilgan” va o‘sha mavjud tushunchani to‘laqonli ifodalab
ham bera olmaydigan mujmal yasalmalar orqali milliylashtirishni u qadar to‘g‘ri
harakat deb hisoblay olmaymiz.
Qaytaga tilimizning lug‘at boyligini o‘zlashgan so‘zlar hisobiga yana-da
kengaytirishni, faqatgina bu yo‘lda “qanday bo‘lsa, shunday olib qo‘ya qoladigan
tayyor iste’molchi” yo‘lidan borishni emas, balki aniq qoida va tamoyillar asosida,
keyinchalik imloda turli ikkilanish va farqliliklar keltirib chiqarmaydigan holatda
o‘zlashtirishni tilimizning rivoji hamda taraqqiyoti uchun to‘g‘ri va manfaatli jarayon
deb hisoblaymiz. Shuni ta’kidlashimiz lozimki, bu mulohaza tilda mutlaq muqobili
mavjud bo‘lgan, o‘sha tushuncha yoki holatni to‘laligicha ifodalab bera oladigan
muqobillik (alternativlik) ka ega o‘zlashmalarga taalluqli emas.
10
Ruzmetova G. “O‘zbek tilidagi inglizcha o‘zlashmali iboralar”. BMI. – Urganch: 2015, 20-b.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–5_ июня–2025
401
2181-
3187
Fikrlarimiz yakuni o‘laroq shuni aytmoqchimizki, tilni milliylashtirish bor
so‘zlarga qanoat qilib, tildagi yot so‘zlarni majburan siqib chiqarish, ularning kirib
kelishini sun’iy ravishda to‘xtatish va yoki nazorat qilish hisobiga emas, balki muqobil
ifodalarning mantiqli va to‘g‘ri shakllantirilishi hisobiga ro‘y beradi. Chunki har
qancha jon kuydirilmasin, minglab so‘zlar uydirilmasin, ular iste’mol qilinmas ekan,
yot so‘zlardan tushunilish va talaffuzga ko‘ra afzal ko‘rilmas ekan, harakat nolga
tengligicha qolaveradi. Iste’molchida u yoki bu so‘zni tanlash huquqi doimo bo‘lishi
lozim. Shuningdek, rivojlangan til har qaysi holatda ham o‘z foydalanuvchisiga xilma-
xil variantlarni taqdim qilish salohiyatiga ega lug‘at boyligiga ega bo‘lishi kerak.
So‘zlarni qo‘llashda milliylik yoki zamonaga mos qulaylikni tanlash esa har bir
iste’molchining o‘z shaxsiy tanlovi, yana ham to‘g‘rirog‘i, tafakkur saviyasi belgilab
beradigan jihat bo‘lib qolaveradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Боровков А. К., Изменения в области узбекской лексики и новый алфавит на
основе русской графики. Известця УзФАН, № 7 1940.
2.
Abdullayev F. “Til qanday rivojlanadi?”. Risola. – Toshkent: “Fan”. 1972, 24-33-b.
3.
Yo‘lchiyeva M., Abduxamidova S., Omonova M. Ingliz tilidan o‘zbek tiliga kirib
kelgan bir necha neologizmlar tahlili. Maqola. CARJIS. Volume 2, Issue 1/ 2022. 441-
b.
4.
Abdurahmonov G‘. “Muammolar hali ko‘p”. Maqola. “Sovet O‘zbekistoni
gazetasi”. – Toshkent: 1990-yil 4-dekabr, 277-son.
5.
Nurmonov A., Sobirov A., Qosimova N. va boshqalar. “Hozirgi o‘zbek adabiy tili”.
Darslik. – Toshkent: “Ilm-ziyo”. 2013, 202-b.
6.
G. Ruzmetova. “O‘zbek tilidagi inglizcha o‘zlashmali iboralar”. BMI. – Urganch:
2015, 20-b.
7.
Vazirlar Mahkamasining 2020-yil 29-yanvardagi 40-son qaroriga 2-ILOVA.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Atamalar komissiyasi
to‘g‘risida NIZOM.
https://lex.uz/ru/docs/-4717157
