ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–3_ Мая –2025
55
2181-3187
ROSSIYA IMPERIYASI DAVRIDA MILLIY TEATR SAN'ATINING
VUJUDGA KELISHI
Osiyo texnologiyalar universiteti
O’qituvchi
Chorshanbiyev Q
Annotatsiya:
Teatr san’ati har bir xalqning madaniy hayotida muhim o‘rin tutadi.
U xalqning urf-odatlari, an’analari, milliy qadriyatlari va ijtimoiy hayotining in’ikosi
sifatida shakllanadi. O‘zbek teatr san’ati tarixiga nazar tashlaganda, uning
shakllanishida Rossiya imperiyasi davridagi ijtimoiy-siyosiy jarayonlar muhim rol
o‘ynaganini ko‘rish mumkin. Ayniqsa, XIX asr oxiri va XX asr boshlarida vujudga
kelgan milliy teatr harakati mahalliy ziyolilar, jadidlar va san’at ixlosmandlarining
sa’y-harakatlari bilan shakllana boshladi.
Kalit so’zlar:
milliy teatr,
Teatr san'ati, tatar professional teatr, Sh.Rizayev,
S.G.Yenikeyev
Turkistonda jadidchilik harakatining mahsuli sifatida XX asr boshlarida
milliy teatr san'ati vujudga keldi. Ushbu san'at tunning shakllanishida rus, ozarbayjon
sayyor truppalari bilan birgalikda tatar teatr truppalari ham katta ahamiyat kasb etgan.
Jadid dramaturgiyasining vujudga kelishi va shakllanishi bo'yicha tadqiqotlar olib
borgan Sh.Rizayevning ta'kidlashicha, o'zbek milliy teatr san'atining tug’ilishiga tatar
sayyor teatr jamoalari muhim turtki bergan edi. Tatarlar Yevropa teatr san'ati bilan
Turkiston aholisiga qaraganda ancha oldinroq tanishgan bo'lib, o'lkada yashovchi
tatarlar tomonidan badiiy kechalar tashkil etish odat tusiga kirgan edi. Jumladan,
Toshkentda savdo ishlari bilan shug’ullanuvchi Sharif Yaushev doimiy ravishda
Moskvadan badiiy orkestrlarni olib kelib Toshkentdagi o'z bog’ida konsert dasturlarini
tashkil etgan.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–3_ Мая –2025
56
2181-3187
Ushbu ziyofatlarga K.P. fon Kaufman boshliq general-gubematorlik
vakillarini ham taklif etib, o'z faoliyati uchun lozim bo'lgan ko'plab siyosiy huquqlarni
qo'lga kiritgan edi. XIX asr oxiri - XX asr boshlari Turkiston tarixida muhim
o'zgarishlarga boy bo'lgan davr hisoblanadi. Jadidchilik g’oyalari shiddat bilan o'lkaga
kirib keldi va Turkistonning keyingi tarqqiyoti darajasini belgilab berdi. Jadidchilik
g’oyalari bilan birga o'lka xalqi uchun “yangilik” hisoblangan yevropacha teatr san'ati
ham kirib keldi va mahalliy millatni unga bo'lgan qiziqishi ortib bordi. Teatr san'atini
Turkiston xalqi madaniy hayotiga qisqa davr ichida kirib kelishi va taraqqiy etishida
o'lka taraqqiyparvarlarining tatar ma'rifatparvarlari bilan o'zaro hamkorliklari asosiy
rol o'ynagan. Turkiy xalqlar orasida tatar professional teatrining paydo bo'lishi va
uning ijodiy safarlarini qachondan boshlanganligi to'g’risida quyidagi fikrlar mavjud.
X.L.Kumisnikovning fikricha, tatar professional teatrining paydo bo'lishi va uning to'la
shakllangan davri 1905-yilga to'g'ri kelgan. 1906-yil 22-dekabrdan esa, bu teatr
truppasi o'z gastrollarini boshlagan.
M.Raxmonov ham 1905-yilgi rus revolyutsiyasi ta'sirida haqiqiy tatar
professional teatri 1906-yilda tashkil topgan deya qayd etadi. 1908-yilda esa A.Qoriyev
qo'l ostida “Sayyor”, Izzatullina boshchiligida “Nur” teatr truppalari tashkil topgan.
Sh.Rizayevning qayd etishicha, S.I. Voljskaya boshliq ”Nur” truppasi 1911-yil tashkil
topib, 1912-yildan Turkistonning turli shaharlarida bo'lganini ta'kidlaydi. Toshkentda
istiqomat qiluvchi general S.G. Yenikeyev xonadonida ham doimiy ravishda san'at
kechalari o'tkazib kelingan. 1904-yilning 4- aprelida shu xonadonda Navmiq
Kamolning “Ishq balosi” spektakli Turkistonda yashovchi tatar havaskorlari
tomonidan namoyish qilingan. Mazkur spektakl namoyishi boshlanishidan oldin
polkovnik Abubakr Divayev so'zga chiqib, Yevropa teatri haqida ma'ruza qilgan.
Xonadon egasi S.G.Yenikeyev boshqirdistonlik tatarlardan edi. Uning turmush o'rtog’i
Saodatxonim Yenikeyeva esa Qo'qon xoni Xudoyorxonning Sankt-Peterburgdagi
elchisi Mirza Hakim parvonachining tatar xotinidan dunyoga kelgan edi. Saodatxonim
Toshkent ayollar gimnaziyasida tahsil olib, yevropacha tarbiya olgan, royal chalishni
biladigan ma'rifatparvar ayollardan bo'lgan.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–3_ Мая –2025
57
2181-3187
S.G.Yenikeyev Rossiya imperiyasining Turkistondagi armiyasi safida ofitser
sifatida xizinat qilgan. U Asakada ma’sul lavozimda ishlayotgan paytda 1898-yilgi
Dukchi Eshon qo'zg'oloniga xayrixoh bo'lganlikda ayblanib iste'foga chiqarilgan edi.
Iste'fodan so ng Toshkentda yashab, Turkistonda istiqomat qiluvchi tatarlarning
ijtimoiy-siyosiy huquqlarini himoya qilgan. Shu maqsadda bir necha bor Sankt-
Peterburgga hukumat rasmiylari bilan muzokara uchun borgan. 1909-yili
S.G.Yenikeyev va Saodatxonim xonadonida tatar havaskorlari tomonidan "tatar
dramaturgiyasining otasi” Aliasqar Kamolning Birinchi teatr” nomli komediyasi
qo'yilgan. Mazkur komediya salina ko'rinishlarida o'zbek ziyolilaridan A.Avloniy ham
ishtirok etgan edi. S.G.Yenikeyev va Saodatxonim sa'y-harakatlari tufayli Toshkentda
badiiy tatar havaskorlari jamoasi yuzaga kelgan. Ular tomonidan 1909- yili Toshkentda
"Musibati Faxriddin” va “Qizlar qanday kulalar” nomli spektakllar namoyish etilgan.
1910-yildan boshlab esa Toshkentda doimiy tatar teatr jamoasi ish boshlagan.
Mazkur truppada ozarbayjon, tatar va rus dramaturgiyasining sara namunalari
sahnalashtirib borilgan. 1908-yilda “Sayyor” truppasi Kavkazda ijodiy safarda bo'lib,
Ozarbayjon teatr truppasi bilan uchrashgan. Bu truppaga Husain Arablinskiy
boshchilik qilgan. U tatar teatrida ayollarning faoliyat ko'rsatishiga yuqori baho berib,
“buyuk qahramonlik” deya baholagan. O'sha paytda Ozarbayjon teatr truppasida
ayollar rolini erkaklar ijro etishgan. H.Arablinskiy Ozarbayjon va tatar teatrlari
o'rtasidagi hamkorlikni rivojlanishida o’zining hissasini qo'shdi. “Nodir” spektaklida
Nodirning xotini rolini 16 yoshli S.lzzatullina-Voljskaya o'ynagan bo'lib, bu roli uning
hayotida o'chmas iz qoldirgan. O'sha kezlari “Sayyor” truppasida 2 nafar ayol bo'lib,
S. lzzatullina-Voljskaya va ZJBogdanovalar bor edi. 1910- yilning o'rtalariga kelib,
“Sayyor” truppasida aktrisa ayollaming soni birmuncha ko'payib, Gulsum
Bolgarskaya, Naima Tajirova, Nafiga Arapova, Fotima Ilskaya va Sara Baykina kabi
aktrisalar safga qo'shilganlar. Ularning o’ynagan rollari tatar teatrining shuhratini
yanada oshishiga sabab bo'lgan. S.lzzatullina-Voljskaya “Xo'jayin va g’ulom”
spektaklida Bibijamol rolini o'ynagan.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–3_ Мая –2025
58
2181-3187
Foydalanilgan adabiyot
1.
Ахмаджонов Г.А. Россия империяси Марказий Осиёда. - Т.: “Та’lim
manbai” жамияти, 2003.
2.
Аъзамхужаев С. Туркистон мухторияти. - Т.: Маънавият, 2000.
3.
Ғуломов Х-Г. Ўрта Осиё ва Россия (XVIII аср бошида давлатлараро
муносабатларнинг шаклланиши). - Т.: Университет, 2007.
4.
Зиёев X. Туркистонда Россия тажовузи ва хукмронлигига Карши кураш.
- Т.: Шарк, 1998.
