ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
72
2181-3187
ZAMONAVIY O‘ZBEK SHE’RIYATIDA AXLOQIY-ESTETIK
ZIDDIYATLAR
Ruxsatoy Ashurova,
Dilnora Muxiddinova
Xalqaro innovatsion universitet talabalari
Ilmiy rahbar:
Nurali Murodillayev
Annotatsiya.
Ushbu tezisda zamonaviy o‘zbek she’riyatida kuzatiladigan
axloqiy-estetik ziddiyatlar tahlil qilinadi. Asosiy e’tibor shoirning ijod jarayonida
ilhom va insoniylik, shuhrat va otalik, she’r va mehr o‘rtasida kechadigan ichki kurashi
poetik jihatdan tahlil etilishiga qaratilgan. Tahlil davomida she’rda mujassam badiiy
vositalar, hissiy-psixologik qatlamlar va ijtimoiy-estetik ma’no ochib beriladi. She’r
shaxsiy kechinmaning umuminsoniy muammoga aylangan badiiy ko‘rinishi sifatida
talqin qilinadi.
Kalit so‘zlar:
zamonaviy she’riyat, axloqiy dramatizm, poetik tahlil, estetik
ziddiyat, zamonaviy lirika.
Abstract.
This thesis analyzes the ethical and aesthetic contradictions observed
in modern Uzbek poetry. The main attention is paid to the poetic analysis of the poet's
internal struggle between inspiration and humanity, fame and fatherhood, poetry and
love during his creative process. During the analysis, the artistic means, emotional and
psychological layers, and socio-aesthetic meaning embodied in the poem are revealed.
The poem is interpreted as an artistic manifestation of a personal experience that has
become a universal human problem.
Keywords:
contemporary poetry, moral dramatism, poetic analysis, aesthetic
conflict, modern lyricism.
Adabiyot – inson qalbi, tuyg‘ulari va ongining ifodasidir. Shoir esa – bu
tuyg‘ularni so‘zga aylantira oladigan ijodkordir. Biroq ba’zan ijodning o‘zi insoniylik
bilan to‘qnash keladi: ilhom – mehrni, she’r – hayotni siqib chiqaradi. Shu o‘rinda
shoirning o‘zi ham, she’riyat ham sinovdan o‘tadi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
73
2181-3187
Muhammad Yusufning “Uzr” she’ri orqali biz zamonaviy ijodkor qalbida
kechayotgan keskin iztirob bilan yuzlashamiz. Bu shunchaki bir lirik holat emas – bu
ijod va insoniylik o‘rtasidagi axloqiy mojarodir. Ushbu ijod namunasi chuqur falsafiy
qatlamlarga ega bo‘lib, faqat bitta insonning emas, balki butun ijodkorlar qatlamining
ichki dardini ifoda etadi.
"Shuhratga o‘ch bo‘lsam kerak men gumroh,
Yolg‘on bo‘lsa kerak dilda nolam ham".
She’r ilk satrlardanoq tan olish, iqror,
vijdon azobi bilan boshlanadi. Shoir shuhrat istagida gumroh yo‘lga kirganini tan oladi.
Bu satrlarda yolg‘on va rost, orzu va vijdon o‘rtasidagi dramatik ziddiyat mavjud. Shoir
o‘zini tanqid qiladi, bu esa lirik qahramonni qahramonga emas, oddiy inson – otaga
aylantiradi.
"…To‘pori baytlarim bitar paytim goh
Ko‘zimga ko‘rinmay qolar bolam ham..."
"…Mushukday suykalib kelsa ham muzlab,
Betidan bir o‘pmay uydan haydayman…"
Bu misralar shoirning ijod jarayonida
oilaviy burchlarini unutganini fosh etadi. "To‘pori baytlar" – bu shoirdagi tavozening
eng yuksak ifodasi. U yozgan she’rlarini ulug‘lamaydi, aksincha, ularning evaziga
yo‘qotilgan mehrini afzal ko‘radi. Mushukday suykalib kelgan bola – mehr talab
qiluvchi farzand obrazi betakror dramatik kuchga ega.
"Qalam ushladimmi demak - o‘yin bas,
Yayrab ocholmaydi gul dudog‘ini".
Bu satrlarda qalam ilhom emas, zo‘rma-
zo‘raki mas’uliyat, hayotdan uzilish timsoliga aylanadi. Shoir yozayotganda hamma
narsa jim, hatto tabassum ham yo‘q. Bolaning tabassumi, xursandligi, hatto
qo‘g‘irchog‘i ham so‘ralmay qoladi:
"Bundoq yurak yutib so‘rasha olmas,
Xonamda qoldirgan qo‘g‘irchog‘ini".
Bu yerda farzandning ovozi eshitilmaydi.
Shoirga shoirlik berilgan, ammo otalik mehri susaygan. Bola orqaga, soyaga chekinadi
– bu esa jamiyatdagi ko‘plab otalarning ruhiy portreti bo‘lishi mumkin.
"Tuzsiz she'rlarim deb shirindan-shirin
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
74
2181-3187
Bolalarim yurar oyoq uchida..."
Bu satrlar farzandlarning "oyoq uchida yurishi"
– ya’ni ularning hadikda, sokinlikda, so‘zsiz ulg‘ayishini tasvirlaydi. Shoir bu jimlikni,
bu holatni o‘zining “tuzsiz she’rlari” bilan bog‘laydi.
"Ular she’r yozmasin hech menga o‘xshab
Mendan nafi ko‘proq tegar elimga.
Shoh asar bo‘lsa ham tupurdim o‘sha –
Bolamni yig‘latib yozgan she’rimga!"
Bu yakuniy band – she’rning poetik
cho‘qqisi, axloqiy hukmidir. Shoir farzandining birgina ko‘z yoshini "shoh asar"dan
ustun qo‘yadi. Bu jasoratdir. Bu satrlar orqali shoir adabiy mukammallikni emas, balki
insoniy mukammallikni targ‘ib qiladi. U farzandining she’r yozmasligini istaydi –
ya’ni uning iztirobini hech kim takrorlamasligini xohlaydi. Bu bir otaning chin
yurakdan chiqqan faryodi sifatida qabul qilinadi.
Mazkur she’r shunchaki badiiy asar emas, bu bir vijdon hayqirig‘i, bir yurak
iqroridir. Shoir ijod yo‘lida yo‘qotgan insoniyligidan, mehrdan, farzand ko‘z yoshidan
o‘zini aybdor his qiladi. U she’riyatni shubha ostiga oladi, shuhratni tahqirlaydi, “shoh
asar”ni-da mensimaydi. Adabiyotdagi bu kabi samimiy she’rlar bugungi kunda alohida
ahamiyatga ega. Chunki ular bizga nafaqat go‘zallik, balki javobgarlik, mehr,
insoniylik, ota-onalik burchi haqida o‘ylashga majbur qiladi.
Xulosa. Zamonaviy o‘zbek she’riyatida axloqiy-estetik ziddiyatlar muallif
qalbida kechadigan murakkab ichki kurashlar orqali o‘z ifodasini topmoqda.
Muhammad Yusufning “Uzr” she’ri misolida shoirning shuhrat va insoniylik, ijod va
oilaviy mas’uliya o‘rtasida kechgan og‘ir tanlovlari chuqur poetik tahlil qilindi.
She’rda tasvirlangan dramatik holatlar nafaqat shoirning shaxsiy kechinmalarini, balki
zamonaviy ijodkorlar va ota-onalar uchun dolzarb bo‘lgan umuminsoniy
muammolarni yoritadi. Bu esa zamonaviy she’riyatning axloqiy-estetik salmog‘ini,
uning tarbiyaviy va ruhiy-ta’sirchan kuchini yana bir bor tasdiqlaydi. Shu jihatdan,
“Uzr” she’ri zamonaviy lirikaning axloqiy-estetik mezonlarini aniqlashda muhim
manba bo‘lib xizmat qiladi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
75
2181-3187
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Muhammad Yusuf. Vatanim. – Toshkent: Sharq, 1998.
2.
Qurbonov Sh. Mustaqillik davri o‘zbek adabiyoti. – Toshkent: Fan va
texnologiya, 2012.
3.
Yo‘ldoshev A. O‘zbek she’riyati taraqqiyoti va tendensiyalari. – Toshkent: Fan,
2005.
4.
Shirinova M. Zamonaviy o‘zbek poeziyasi namoyandalari. – Toshkent:
Akademnashr, 2017.
