ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–4_ Мая –2025
362
2181-3187
KATALOGLAR BILAN ISHLASH VA XESH FUNKSIYALAR
Fargʼona davlat universiteti axborot
texnologiyalari kafedrasi mudiri
Ro‘zaliyev Sherzodjon Avazbekovich
Farg’ona davlat universiteti 3-kurs talabasi
Ikromov Bahromjon Baxtiyorjon o‘g‘li
Annotatsiya: Ushbu maqolada kataloglar (papkalar) bilan ishlashning dasturiy
asoslari va ma’lumotlarni xavfsiz boshqarishda xesh funksiyalarining roli tahlil
qilinadi. Kataloglar — fayl tizimining ajralmas qismi bo‘lib, ma’lumotlarni tartibga
solish, saqlash va qidirish imkonini beradi. Maqolada kataloglar bilan ishlashning
asosiy amaliy usullari, fayl yaratish, o‘chirish, o‘qish va tahrirlash jarayonlari ko‘rib
chiqiladi. Shuningdek, xesh funksiyalar orqali ma’lumotlar yaxlitligi va xavfsizligini
ta’minlash usullari yoritiladi. Xesh funksiyalari katalog va fayllarning o‘zgarishini
aniqlash, identifikatsiyalash hamda himoya qilishda muhim ahamiyat kasb etadi.
Аннотация: В данной статье рассматриваются программные основы работы
с каталогами и роль хеш-функций в обеспечении безопасности и целостности
данных. Каталоги являются неотъемлемой частью файловой системы, позволяя
организовывать, хранить и находить данные. В статье анализируются основные
методы работы с каталогами, включая создание, удаление, чтение и
редактирование файлов. Также подробно рассматриваются способы
использования хеш-функций для идентификации изменений, контроля
целостности и защиты данных в каталогах и файлах.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–4_ Мая –2025
363
2181-3187
Abstract: This article explores the fundamentals of working with directories and
the role of hash functions in managing and securing data. Directories are an essential
part of the file system, enabling structured storage, organization, and retrieval of data.
The article discusses practical methods for handling directories, such as creating,
deleting, reading, and modifying files. It also highlights how hash functions are used
to ensure data integrity, detect changes, and enhance the security of directory structures
and files.
Kalit so‘zlar: Fayl tizimi, Katalog (papka), Fayl bilan ishlash, Xesh funksiyasi,
Ma’lumotlar yaxlitligi, Xavfsizlik, Fayl strukturasini boshqarish, SHA256 / MD5
algoritmlari, Identifikatsiyalash, O‘zgarishlarni aniqlash
Kirish
Zamonaviy axborot texnologiyalarida ma’lumotlarni samarali saqlash, boshqarish
va himoyalash muhim ahamiyatga ega. Bu jarayonning asosiy komponentlaridan biri
bu — fayl tizimi bo‘lib, u operatsion tizim va foydalanuvchi o‘rtasida ma’lumotlar
bilan ishlashni tartibga soluvchi vosita hisoblanadi. Fayl tizimi orqali foydalanuvchi
va dasturlar fayllarni yaratadi, o‘qiydi, o‘zgartiradi va o‘chiradi. Bu tizimda kataloglar
(yoki papkalar) ma’lumotlarni mantiqiy tartibda saqlashga xizmat qiluvchi muhim
tuzilmalardan biridir.
Kataloglar yordamida fayllarni guruhlash, ularni tezkor qidirish va kerakli holatda
saqlash imkoniyati yaratiladi. Har bir katalogda boshqa kataloglar yoki fayllar mavjud
bo‘lishi mumkin bo‘lib, bu ierarxik tuzilmani hosil qiladi. Kataloglar bilan ishlash
dasturlashda keng qo‘llaniladi — foydalanuvchi interfeysidan tortib, server
tizimlarigacha bo‘lgan turli darajadagi tizimlar kataloglar bilan muloqot qiladi.
Shu bilan birga, katalog va fayl tuzilmalarida saqlanayotgan ma’lumotlar doimiy
ravishda o‘zgarib boradi. Bu esa ma’lumotlarning yaxlitligi (integriteti) va
xavfsizligini ta’minlash muammosini keltirib chiqaradi. Aynan shu yerda xesh
funksiyalar asosiy rolni o‘ynaydi. Xesh funksiyalar — bu kiruvchi ma’lumotlar asosida
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–4_ Мая –2025
364
2181-3187
unikal, o‘zgarmas uzunlikdagi kod (xesh) hosil qiluvchi algoritmlar bo‘lib, ular
yordamida fayl yoki katalogdagi har qanday o‘zgarishni aniqlash mumkin. Xesh
funksiyalari nafaqat ma’lumotlar yaxlitligini nazorat qilishda, balki ularni
autentifikatsiyalash va himoyalashda ham keng qo‘llaniladi.
Ushbu maqolada kataloglar bilan dasturiy ishlashning asosiy tamoyillari, fayl
tuzilmalarini boshqarish usullari hamda xesh funksiyalarning axborot xavfsizligidagi
o‘rni keng yoritiladi. Shuningdek, kataloglar ustida amaliy operatsiyalar bajarish, xesh
qiymatlarini hosil qilish va ularni solishtirish orqali ma’lumotlar holatini monitoring
qilish usullari ko‘rib chiqiladi.
Asosiy qism
1. Kataloglar bilan ishlashning asosiy tushunchalari
Katalog — bu fayllarni tartibga solish, mantiqiy guruhlash va boshqarish uchun
mo‘ljallangan fayl tizimining muhim komponentidir. Har bir katalogda boshqa
kataloglar (subkataloglar) yoki oddiy fayllar bo‘lishi mumkin. Bu esa ierarxik
tuzilmani
hosil
qiladi.
Masalan,
operatsion
tizimda
C:\Users\Documents\Reports\report1.docx manzili orqali faylga murojaat qilinadi —
bu yerda har bir bo‘lim (folder) alohida katalog hisoblanadi.
Kataloglar bilan ishlash quyidagi asosiy amallarni o‘z ichiga oladi:
Katalog yaratish (mkdir, CreateDirectory() va h.k.)
Katalog o‘chirish (rmdir, RemoveDirectory())
Katalog ichidagi fayllarni o‘qish (listlash — ls, dir)
Fayllarni ko‘chirish yoki nusxalash
Fayl va katalog huquqlarini boshqarish (ruxsatnomalar, egalik huquqi)
Bu amallar operatsion tizimlar (Windows, Linux, macOS)da turlicha amalga
oshiriladi, lekin ularning mohiyati bir xil: ma’lumotlar tuzilmasini samarali boshqarish.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–4_ Мая –2025
365
2181-3187
2. Kataloglar ustida dasturlashda ishlatiladigan vositalar
Dasturlash tillarida kataloglar bilan ishlash uchun maxsus kutubxonalar va
funksiyalar mavjud:
Python: os, os.path, shutil modullari
C/C++: <dirent.h>, windows.h orqali CreateDirectory, FindFirstFile kabi
funksiyalar
Java: java.nio.file paketi orqali Files, Paths klasslari
C#: System.IO namespace orqali Directory, DirectoryInfo, FileInfo sinflari
Dasturchi kataloglar ustida amaliyot bajarish orqali fayllarni avtomatlashtirish,
arxivlash, zaxira nusxasini olish, ma’lumotlarni tozalash kabi funksiyalarni amalga
oshiradi.
3. Xesh funksiyalar: mohiyati va qo‘llanilishi
Xesh funksiyasi — bu kiruvchi ma’lumotdan aniq uzunlikdagi noyob qiymat
(xesh-kod) hosil qiluvchi matematik algoritmdir. U quyidagi xossalarga ega:
Kirishdagi ma’lumotlar bir xil bo‘lsa, natija ham har doim bir xil bo‘ladi.
Eng kichik o‘zgarish natijada katta farqni keltirib chiqaradi.
Xeshdan asl ma’lumotni tiklab bo‘lmaydi.
Turli ma’lumotlar bir xil xesh qiymatiga ega bo‘lmasligi kerak (kollyaziya xavfi
juda past bo‘lishi kerak).
Mashhur xesh algoritmlar:
MD5 (128-bit, tez, ammo hozirgi xavfsizlik talablariga mos emas)
SHA-1 (160-bit, eskirgan)
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–4_ Мая –2025
366
2181-3187
SHA-256 (256-bit, xavfsiz va keng qo‘llaniladi)
4. Xesh funksiyalarning kataloglar bilan ishlashdagi roli
Xesh funksiyalar kataloglar bilan ishlashda quyidagi maqsadlarda qo‘llaniladi:
Faylning o‘zgartirilganligini aniqlash: har bir fayl uchun xesh qiymat olinadi va
saqlanadi. Keyinchalik fayl xesh qiymati qayta hisoblab solishtiriladi. Agar xesh
o‘zgargan bo‘lsa, demak fayl o‘zgartirilgan.
Zaxira nusxalarni taqqoslash: fayllar yoki kataloglar nusxalarining bir xil
ekanligini aniqlash uchun xesh funksiyalar ishlatiladi.
Malware aniqlash: zararli dasturlarni aniqlashda fayl xesh kodlari maxsus
ma’lumotlar bazasidagi qiymatlar bilan solishtiriladi.
Verifikatsiya va avtorizatsiya: katalogdagi ma’lumotlar tizimga ruxsat etilgan
holatda saqlanayotganligini tekshirish uchun xesh kodlardan foydalaniladi.
5. Amaliy misol (oddiy)
Misol: Python dasturida katalogdagi barcha fayllarning SHA-256 xesh kodini
chiqarish:
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–4_ Мая –2025
367
2181-3187
Bu kabi dasturlar antiviruslar, fayl kuzatuvchilar, zaxira tizimlari va arxiv
menejerlarida keng qo‘llaniladi.
Xulosa
Hozirgi raqamli asrda ma’lumotlar hajmi va ularni boshqarish murakkabligi
tobora ortib bormoqda. Shu sababli, kataloglar va fayl tizimlari samarali ishlashi,
ma’lumotlarni tez va ishonchli tarzda saqlash hamda qayta tiklash imkoniyatlari
muhim ahamiyat kasb etadi. Ushbu maqolada kataloglar bilan ishlashning dasturiy
asoslari, ularning fayl tizimidagi o‘rni va vazifalari batafsil ko‘rib chiqildi. Kataloglar
yordamida fayllarni mantiqiy tarzda guruhlash, tartibga solish va boshqarish
jarayonlari operatsion tizimlarning samarali ishlashida markaziy o‘rin tutadi.
Shuningdek, xesh funksiyalarining kataloglar va fayllar bilan ishlashdagi roli
alohida ta’kidlandi. Xesh funksiyalari — ma’lumotlarning yaxlitligini ta’minlash,
o‘zgarishlarni aniqlash va ma’lumotlarni himoyalashda muhim vosita sifatida xizmat
qiladi. Maqolada tahlil qilingan xesh algoritmlari — MD5, SHA-1 va eng ko‘p
qo‘llaniladigan SHA-256 — xavfsizlik va samaradorlik mezonlariga muvofiq
tanlanadi.
Kataloglar ustida amaliy ishlarni avtomatlashtirish va ma’lumotlarni monitoring
qilish uchun xesh funksiyalaridan foydalanish ma’lumotlar xavfsizligi va tizim
barqarorligini ta’minlashga xizmat qiladi. Bu ayniqsa katta hajmdagi ma’lumotlar
bilan ishlaydigan korxona va muassasalar uchun muhimdir. Kelajakda katalog va fayl
tizimlari bilan ishlash jarayonlarini yanada soddalashtirish, samaradorligini oshirish
hamda xesh funksiyalar asosida intellektual tizimlar yaratish istiqbollari mavjud.
Umuman olganda, kataloglar bilan ishlash va xesh funksiyalarni qo‘llash —
zamonaviy axborot tizimlarida ma’lumotlarni samarali boshqarish va himoya qilishda
asosiy tamoyil hisoblanadi. Ushbu sohadagi texnologiyalarni chuqur o‘rganish va
takomillashtirish axborot xavfsizligi va tizimlarni boshqarish sohasida yangi
yutuqlarni ta’minlaydi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–4_ Мая –2025
368
2181-3187
Foydalanilgan adabiyotlar
Menezes A., van Oorschot P., Vanstone S. Handbook of Applied Cryptography. —
CRC Press, 1996. — 800 p.
Воронов А.Л. Системное программирование и разработка драйверов устройств.
— СПб.: БХВ-Петербург, 2019. — 456 с.
Krawczyk H., Bellare M., Canetti R. HMAC: Keyed-Hashing for Message
Authentication // RFC 2104, 1997.
Stallings W. Cryptography and Network Security: Principles and Practice. — 7th ed.
— Pearson, 2017. — 736 p.
Юсупов У., Раҳимов А. Operatsion tizimlar asoslari. — Toshkent: Fan va
texnologiya, 2022. — 380 b.
