ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–4_ Мая –2025
407
2181-3187
FOTOREZISTORLARNI ISHGA TUSHIRISH
Fargʼona davlat universiteti axborot
texnologiyalari kafedrasi mudiri
Ro‘zaliyev Sherzodjon Avazbekovich
Farg’ona davlat universiteti 3-kurs talabasi
Abidova Nafosatxon Nozimjon qizi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada fotorezistorlarning ishlash tamoyili, ularning turli
elektron qurilmalarda qanday ishga tushirilishi va qo‘llanish sohalari haqida ma’lumot
beriladi. Fotorezistorlar yorug‘likka sezgir elementlar bo‘lib, atrof-muhit yoritilish
darajasiga qarab elektr qarshiligini o‘zgartiradi. Ularning afzalliklari, sxemalarda
ulanish usullari hamda amaliy loyihalardagi o‘rni maqolada batafsil yoritilgan.
Аннотация:
В статье рассматриваются принципы работы фоторезисторов,
их запуск в различных электронных схемах и области применения.
Фоторезисторы — это светочувствительные элементы, изменяющие своё
электрическое сопротивление в зависимости от уровня освещения окружающей
среды. В работе подробно описаны преимущества, способы подключения в
схемах и роль фоторезисторов в практических проектах.
Annotation:
This article discusses the operating principles of photoresistors, their
implementation in electronic circuits, and application areas. Photoresistors are light-
sensitive components that change their electrical resistance based on ambient light
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–4_ Мая –2025
408
2181-3187
levels. The article provides detailed insights into their advantages, wiring methods in
circuits, and practical use in real-world projects.
Kalit so‘zlar:
Fotorezistor, Yorug‘lik sezgirlik, Elektr qarshilik, Analog sensor,
Avtomatik yoritish, Yorug‘lik nazorati, Elektron sxema, Arduino bilan fotorezistor,
Fotoelement, Sensor texnologiyasi
Kirish
Zamonaviy elektronika va avtomatlashtirish sohalarining jadal rivojlanishi bilan
turli sezgir elementlar, jumladan,
fotorezistorlar (yorug‘likka sezgir rezistorlar)
keng qo‘llanila boshlandi. Fotorezistor — bu yorug‘lik intensivligiga qarab o‘zining
elektr qarshiligini o‘zgartiruvchi passiv elektron komponentdir. Atrof-muhit yoritilish
darajasiga sezgir bo‘lgan bu qurilma ko‘plab elektron tizimlarda muhim rol o‘ynaydi.
Fotorezistorlar, asosan, yoritish tizimlarini avtomatlashtirish, xavfsizlik tizimlari,
raqamli qurilmalar va turli xil sensor tizimlarida keng qo‘llaniladi. Ular o‘zining
soddaligi, past narxi va ishonchliligi tufayli ta’lim muassasalaridagi laboratoriya
ishlaridan tortib, real hayotdagi murakkab tizimlargacha bo‘lgan keng doirada
ishlatiladi.
Yorug‘lik ta’sirida o‘zgaradigan elektr qarshilik xususiyati tufayli fotorezistorlar
turli xil sharoitlarda yorug‘lik mavjudligini aniqlash, avtomatik chiroqlarni yoqish yoki
o‘chirish, hatto ba’zi xavfsizlik signalizatsiyalarini ishga tushirish uchun juda qulay
hisoblanadi.
Ushbu maqolada fotorezistorlarning ishlash tamoyili, ularning elektron
sxemalardagi ishlatilish usullari, ulanish sxemalari hamda ularni ishga tushirish
bosqichlari haqida batafsil ma’lumot beriladi. Shuningdek, fotorezistorlarning
afzalliklari va kamchiliklari, real hayotdagi qo‘llanilish sohalari ham yoritiladi.
Asosiy qism
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–4_ Мая –2025
409
2181-3187
1. Fotorezistorning ishlash prinsipi
Fotorezistor — bu yorug‘likning intensivligiga nisbatan elektr qarshiligini
o‘zgartiruvchi passiv elektron komponentdir. Uning asosiy materiali —
yarim
o‘tkazgich
(odatda kadmiy sulfidi, CdS) bo‘lib, yorug‘lik tushganda uning ichki
tuzilishidagi elektronlar qo‘zg‘aladi va bu holat orqali elektr tokining o‘tishi
osonlashadi. Natijada, fotorezistorga tushgan yorug‘lik kuchaygan sari uning qarshiligi
kamayadi, yorug‘lik kamayganda esa qarshilik ortadi.
Bu xususiyat fotorezistorlarni
yorug‘likni aniqlovchi sensor
sifatida turli
avtomatlashtirilgan tizimlarda ishlatish imkonini beradi. Masalan, xonada yorug‘lik
miqdori kamaysa, fotorezistor qarshiligi oshib, bu signal asosida avtomatik ravishda
chiroqlar yoqilishi mumkin.
2. Fotorezistorni elektron sxemalarda ishga tushirish
Fotorezistorni ishga tushirish uchun uni oddiy
voltaj bo‘luvchi sxema (voltage
divider)
asosida ulash kifoya. Bu sxema odatda quyidagi elementlardan iborat bo‘ladi:
Fotorezistor
Doimiy qarshilik (rezistor)
Mikroprotsessor (masalan, Arduino)ning analog kirish pinlari
Sxema
ishlash
tamoyili:
Yorug‘lik tushganda fotorezistorning qarshiligi kamayadi, bu esa chiqish kuchlanishini
o‘zgartiradi. Bu kuchlanish analog port orqali o‘lchanib, Arduino yoki boshqa
mikrokontroller tomonidan tahlil qilinadi. Natijada, qurilma belgilangan yorug‘lik
darajasiga qarab harakat qiladi (masalan, LED yoqiladi yoki ekranga signal chiqadi).
3. Amaliy loyihalardagi qo‘llanilishi
Fotorezistorlar juda ko‘p real hayotiy qurilmalarda ishlatiladi:
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–4_ Мая –2025
410
2181-3187
Avtomatik chiroqlar:
Tashqi yoritish tizimlarida kunduz va tun orasidagi farqni
aniqlab, o‘z-o‘zidan chiroqni yoqish yoki o‘chirish.
Energiyani tejovchi tizimlar:
Qurilmalarni faqat zarur yorug‘lik sharoitida
faollashtirish.
Robototexnika:
Yorug‘lik manbasiga yo‘naltirish, chiziqni kuzatuvchi robotlar.
Signalizatsiya tizimlari:
Nojo‘ya harakatlar yoki soya tushishini aniqlash orqali
xavfsizlik ogohlantirishini berish.
4. Fotorezistorning afzalliklari
Soddalik:
Ishlash tamoyili oddiy va ko‘pchilik mikrokontrollerlar bilan mos.
Arzonligi:
Narxi past, keng tarqalgan.
Tejamkorlik:
Kam energiya talab qiladi.
Hajmi kichik:
Portativ qurilmalarga qulay joylashtiriladi.
Noan’anaviy sharoitda ishlay oladi:
Yorug‘lik bilan bog‘liq bo‘lgan ko‘plab
holatlarda foydali.
5. Cheklovlari
Aniqlik pastroq:
Juda aniq yoritish darajasini o‘lchash uchun noqulay.
Sezuvchanlik past:
Juda zaif yoki kuchli yorug‘likda doim to‘g‘ri natija
bermasligi mumkin.
Iqlim ta’siriga sezgir:
Namlik va yuqori harorat fotorezistor xususiyatlariga
salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
Faqat analog o‘lchov:
Raqamli chiqish emas, qo‘shimcha tahlil zarur.
Xulosa
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–4_ Мая –2025
411
2181-3187
Hozirgi kunda texnologik taraqqiyot tobora kengayib borayotgan bir paytda, turli
sezgir elektron komponentlarning roli beqiyos ahamiyat kasb etmoqda. Ulardan biri —
fotorezistor
bo‘lib, u sodda tuzilishga ega bo‘lishiga qaramay, turli elektron
qurilmalarda muhim funktsiyalarni bajaradi. Fotorezistorning asosiy afzalligi —
yorug‘lik intensivligiga sezgir bo‘lishi, ya’ni tashqi yoritish darajasiga qarab o‘zining
elektr qarshiligini o‘zgartira olishi bilan bog‘liq.
Ushbu maqolada fotorezistorlarning ishlash prinsipi, ularni elektron sxemalarda
qanday ulash va ishga tushirish, shuningdek amaliyotdagi qo‘llanish yo‘nalishlari keng
yoritildi. Amalda ular avtomatik yoritish tizimlari, xavfsizlik tizimlari, robototexnika
va boshqa ko‘plab yo‘nalishlarda muvaffaqiyatli qo‘llanilmoqda. Shuningdek,
fotorezistorlar o‘zining soddaligi, arzonligi va ishonchliligi bilan ta’lim muassasalarida
tajriba qurilmalari uchun ham qulay vosita hisoblanadi.
Biroq, ushbu qurilmalarning ba’zi cheklovlari ham mavjud bo‘lib, ularning
aniqlik darajasi yuqori bo‘lmagan o‘lchovlarda ishlatilishini cheklab qo‘yadi. Shunga
qaramay, ular texnik loyihalarda yorug‘lik mavjudligini aniqlash uchun eng maqbul va
byudjetga mos echimlardan biri bo‘lib qolmoqda.
Xulosa qilib aytganda, fotorezistorlar bugungi kunda turli elektron va
avtomatlashtirilgan tizimlarning ajralmas qismi bo‘lib, ular orqali ko‘plab muammolar
oddiy, arzon va samarali tarzda hal qilinmoqda. Kelajakda sensor texnologiyalari
rivojlanishi bilan birga, fotorezistorlar ham yanada mukammallashib, ko‘proq
sohalarda ishlatilishi kutilmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Таненбаум Э., Бос Х.
Современные операционные системы
. — СПб.:
Питер, 2020. — 1120 с.
2.
Silberschatz A., Galvin P. B., Gagne G.
Operating System Concepts
. — 10th
ed. — Wiley, 2018. — 976 p.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–4_ Мая –2025
412
2181-3187
3.
Dijkstra E. W.
Solution of a problem in concurrent programming control
.
Communications of the ACM, 1965. — Vol. 8, No. 9, pp. 569.
4.
Coffman E. G., Elphick M. J., Shoshani A.
System deadlocks
. ACM Computing
Surveys (CSUR), 1971.
5.
Microsoft Docs.
"Synchronization and concurrency in Windows"
,
https://learn.microsoft.com/en-us/windows/win32/sync/synchronization
