ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
14
2181-3187
TILSHUNOSLIKNING BOSHQA FANLAR BILAN
MUNOSABATLARI.TILSHUNOSLIKNING ZAMONAVIY
YO‘NALISHLARI
Andijon davlat chet tillari instituti,
Talabasi:Nusrataliyeva Musharrafxon.
E-mail:nusrataliyevamusharrafm@gmail.com
Ilmiy rahbar:Xomidova Malohat
Anotatsiya:
Tilshunoslik fanining rivojlanishi jarayonida u boshqa ko‘plab
fanlar bilan uzviy aloqaga kirishgan. Ayniqsa, sotsiologiya, psixologiya, falsafa,
informatika, adabiyotshunoslik kabi yo‘nalishlar bilan o‘zaro hamkorlik til tabiatini
chuqurroq o‘rganish imkonini beradi. Bugungi kunda tilshunoslikda kognitiv
tilshunoslik, psixolingvistika, neyrolingvistika, kompyuter lingvistikasi va korpus
lingvistikasi kabi zamonaviy yo‘nalishlar shakllangan bo‘lib, ular tilni o‘rganishda
fanlararo yondashuvning dolzarbligini ko‘rsatadi. Ushbu yo‘nalishlar tilshunoslikka
yangi metod va texnologiyalarni olib kirib, fan taraqqiyotiga katta hissa qo‘shmoqda.
Kalit so‘zlar:
sotsiologiya,psixologiya,falsafa,informatika,psixolingvistika,
Neyrolingvistika.
Аннотация:
В процессе развития лингвистическая наука вступила в
тесный контакт со многими другими дисциплинами. В частности,
сотрудничество с такими дисциплинами, как социология, психология,
философия, информатика и литературоведение, позволяет глубже изучать
природу языка. Сегодня в языкознании сформировались такие современные
направления,
как
когнитивная
лингвистика,
психолингвистика,
нейролингвистика, компьютерная лингвистика и корпусная лингвистика,
которые демонстрируют актуальность междисциплинарного подхода к
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
15
2181-3187
изучению языка. Эти направления привносят в лингвистику новые методы и
технологии и вносят значительный вклад в развитие науки.
Ключевые слова:
социология,психология,философия,
компьютерные
науки, психолингвистика, нейролингвистика.
Abstract:
In the process of development of linguistics, it has entered into close
contact with many other disciplines. In particular, interaction with such areas as
sociology, psychology, philosophy, computer science, and literary studies allows for a
deeper study of the nature of language. Today, modern areas such as cognitive
linguistics, psycholinguistics, neurolinguistics, computer linguistics, and corpus
linguistics have been formed in linguistics, which demonstrate the relevance of an
interdisciplinary approach to language study. These areas bring new methods and
technologies to linguistics and make a significant contribution to the development of
science.
Key
words:
sociology,
psychology,
philosophy,
computer
science,
psycholinguistics, neurolinguistics.
Til asrlar mobaynida jamiyatga xizmat qiladi.Ularning ehtiyojlarini to`la-to`kis
bajaradi.Til eng muhim fikr almashtirish quroli.Jamiyat tafakkurining rivojlanishini
taminlovchi avloddan-avlodga madaniy-tarixiy an’analarni yetkazuvchi vosita
xizmatini o`taydi.Tilshunoslik tilning paydo bo`lishi va rivojlanishi til va tafakkur,til
va jamiyat o`rtasidagi munosabatlar tilning jamiyatdagi o`rni ichki tuzilishi tilning
tasnifi va uning tahlil qilish masalarini o`rganuvchi fandir.Tilshunoslik-inson tilini
o`rganadigan fan bo`lganligi sababli , rivojlanishi natijasida boshqa ko`plab fanlar
bilan uzviy bog’lanib ketgan.Misol uchun tilshunoslik psixologiya , sotsiologiya,
falsafa, informatika, adabiyotshunoslik, biologiya va nevralogiya fanlari bilan ham
uzviy bog`liq.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
16
2181-3187
Psixologiya bilan aloqasi:
Tilshunoslik psixologiya bilan birgalikda insonning til
orqali fikrlashi, tushunishi va eslab qolish jarayonlarini o‘rganadi. Bu sohada
psixolingvistika deb ataluvchi yo‘nalish shakllangan.
2. Sotsiologiya bilan aloqasi:
Jamiyatda tilning tutgan o‘rni, ijtimoiy guruhlar
orasidagi til farqlari, dialektlar, til o‘zgarishlari sotsiolingvistika doirasida o‘rganiladi.
3. Falsafa bilan aloqasi:
Tilning mohiyati, til va tafakkur munosabati, tilning
mavjudlikdagi o‘rni kabi masalalar til falsafasi orqali o‘rganiladi.
4. Informatika bilan aloqasi:
Kompyuter lingvistikasi, sun’iy intellekt, avtomatik
tarjima, matn tahlili kabi yo‘nalishlarda tilshunoslik informatika bilan birlashadi.
Adabiyotshunoslik bilan aloqasi:
Til – adabiy asarlarning asosiy vositasi. Shuning
uchun adabiy tahlil, uslub, ifoda vositalari kabi jihatlar tilshunoslik bilan bevosita
bog‘liq.
6. Biologiya va nevrologiya bilan aloqasi:
Inson miyasi va nutq faoliyati
o‘rtasidagi aloqalar neyrolingvistika orqali o‘rganiladi. Bu tibbiyot, nevrologiya va
tilshunoslikning kesishgan nuqtasidir.
Shu bilan birga tilshunoslik bir nechta zamonaviy yo`nalishlarga ham ga
hisoblanadi.ular
quyidagilarni
tashkil
etadi:lingvopoetika,
psixolingvistika,
etnolingvistika, sotsiolingvistika, mentolingvistika, nayrolingvistika, matematik
lingvistika, kognativ lingvistika.
Lingvopoetika bu tilshunoslik va poetikaning tutashgan sohasi bo‘lib, adabiy
matnlardagi til vositalarining estetik va ma’naviy funksiyasini o‘rganadi.Uning asosiy
maqsadi — she’riy va badiiy asarlarda ishlatilgan til vositalarining shakl, mazmun,
uslub va ta’sirchanlik xususiyatlarini tahlil qilishdir.
Psixolingvistika — bu tilshunoslik va psixologiya fanlari kesishgan yo‘nalish
bo‘lib, insonning tilni qabul qilishi, tushunishi, eslab qolishi, ishlab chiqarishi va til
orqali fikrlashi jarayonlarini o‘rganadi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
17
2181-3187
Etnolingvistika — bu til va madaniyat o‘rtasidagi munosabatni o‘rganuvchi fan
bo‘lib, til orqali xalqning milliy tafakkuri, qadriyatlari, urf-odatlari va dunyoqarashi
qanday ifodalanganini tahlil qiladi.
Sotsiolingvistika — bu til va jamiyat o‘rtasidagi munosabatni o‘rganuvchi fan. U
tilning ijtimoiy guruhlar, yosh, jins, kasb, va hududga qarab qanday o‘zgarishini tahlil
qiladi.
Mentolingvistika — bu til va tafakkur (ong) o‘rtasidagi munosabatni o‘rganuvchi
yo‘nalish bo‘lib, inson aql-zakovati, bilimi, dunyoqarashi til orqali qanday
ifodalanishini tahlil qiladi.
Neyrolingvistika — bu inson miyasi va til o‘rtasidagi munosabatni o‘rganuvchi
fan. U nutq faoliyati qanday qilib miya tomonidan boshqarilishi, til markazlari qayerda
joylashgani, va miya shikastida til qanday o‘zgarishi kabi masalalarni tahlil qiladi.
Matematik lingvistika — bu tabiiy tillarning tuzilishini matematik usullar,
ayniqsa formal grammatikalar, mantiq va algebraik modellar yordamida o‘rganadigan
yo‘nalishdir.
Kognitiv lingvistika — bu tilni inson tafakkuri va bilish jarayonlari bilan bog‘liq
holda o‘rganadigan yo‘nalishdir.
Xulosa qilib aytadigan bo`lsak tilshunos;lik inson omili va inson tafakkuri uchun
sezilarli darajada ta’sir ko’rsata oladigan fandir Yuqorida aytib o`tilganidek
tilshunoslik bir nechta fanlar bilan ham uzviy bog’liq sanaladi.Tilshunosliksiz biz
bosghqahech bir fanni tasavvur qila olmaymiz albatta.Hattoki tilshunoslik hech
kimning hayoliga birzumda kelib qolmaydiga biologiya bilan ham chambarchas
bog’liq ekan.Asrlar davomida rivojlanib kelayotgan bu fan hozirda biz o`rganayotgan
yangi yangi fanlarni hamma hammasini o`z ichiga oladi.
FOYDALANILGAN MANBAALAR:
“Umumiy tilshunoslik’’ o‘quv qo`llanma Toshkent ‘’oltin kitob nashriyoyti’’2022
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–1_ Мая –2025
18
2181-3187
Uz.wikipedia.org
‘’Tilshunoslik asoslari’’O`zbekiston Respublikasi oliy va o`rta maxsus ta’lim vazirligi
oliy o’quv yurtlari uchun o`quv qo`lanma TOSHKENT ‘’IQTISOD-MOLIYA’’2007.
RENESSANS-EDU.UZ
