ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-73
Часть–2_ июл–2025
113
2181-
3187
QON TOMIR SILLIQ MUSKUL HUJAYRALARIDA ENDOTELIYNING
ROLI
Alfraganus Universiteti Tibbiyot fakulteti
davolash ishi yo’nalishi
3 - kurs talabasi Abdurahmonova Dilnoza
Annotatsiya;
Ushbu maqolada endotelin moddasining qon tomir silliq muskul
hujayralariga ko‘rsatadigan ta’siri, uning molekulyar mexanizmlari va klinik ahamiyati
tahlil qilinadi. Endotelin turlari, retseptorlar va signal uzatish yo‘llari batafsil ko‘rib
chiqiladi.
Аннотация
:В данной статье анализируется влияние эндотелина на
гладкомышечные клетки сосудов, его молекулярные механизмы и клиническое
значение. Подробно рассматриваются типы эндотелинов, рецепторы и пути
передачи сигнала.
Annotation:
This article analyzes the role of endothelin in vascular smooth
muscle cells, its molecular mechanisms, and clinical significance. The types of
endothelins, their receptors, and signaling pathways are thoroughly discussed.
Kalit so’zi;
Endotelin, qon tomir, silliq muskul hujayra, ETA retseptor, signal
uzatish.
Ключевые слова:
Эндотелин, сосуды, гладкомышечные клетки, рецептор
ETA, передача сигнала.
Keywords;
Endothelin, blood vessels, smooth muscle cells, ETA receptor, signal
transduction.
Qon tomir silliq muskul hujayralari (QTSMH) yurak-qon tomir tizimi
faoliyatining muhim tarkibiy qismlaridan biridir. Ushbu hujayralar qon tomirlarining
tonusini, elastikligini va o‘tkazuvchanligini boshqaradi. Endotelin — bu endoteliy
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-73
Часть–2_ июл–2025
114
2181-
3187
hujayralari tomonidan ishlab chiqariladigan kuchli vazokonstriktor bo‘lib, u qon tomir
silliq muskul hujayralariga ta’sir ko‘rsatib, yurak-qon tomir tizimi gomeostazini saqlab
turishda muhim rol o‘ynaydi. Ushbu maqolada endoteliyning QTSMH faoliyatiga
ko‘rsatadigan asosiy ta’sir mexanizmlari, ularning molekulyar asoslari va klinik
ahamiyati yoritiladi.
Endotelin turlari va ularning hosil bo‘lishi Endotelin oilasi 3 asosiy turga ega:
ET-1, ET-2 va ET-3. Ular orasida ET-1 yurak-qon tomir tizimiga eng kuchli ta’sir
ko‘rsatadigan shaklidir. Endotelinlar endoteliy hujayralarida preproendotelin genining
ekspressiyasi orqali sintez qilinadi. Biologik faol ET-1 signal kaskadini faollashtirib,
qon tomirlarning torayishiga olib keladi. Endotelin retseptorlari va ularning QTSMHga
ta’siri Endotelinlar o‘z ta’sirini asosan ETA va ETB retseptorlari orqali amalga
oshiradi. ETA retseptorlari QTSMH yuzasida joylashgan bo‘lib, ularning faollashuvi
muskul qisqarishiga olib keladi. ETB retseptorlari esa asosan endoteliyda joylashib,
azot oksidi (NO) ajralishiga olib kelib, vasodilatatsiyani rag‘batlantiradi. Signal uzatish
mexanizmlari ET-1 QTSMH yuzasidagi ETA retseptorlari bilan bog‘lanib, G-protein
bog‘liq signal yo‘llarini faollashtiradi. Bu orqali fosfolipaza C ishga tushadi, inositol
trifosfat (IP3) va diatsilglycerol (DAG) ishlab chiqiladi. IP3 sarkoplazmatik
retikulumdan kaltsiy ionlarini chiqarib, muskul qisqarishini stimulyatsiya qiladi.
Endoteliyning patologik ahamiyati Endotelin darajasining oshishi gipertenziya,
ateroskleroz, yurak yetishmovchiligi kabi kasalliklar rivojlanishida asosiy omillardan
biri hisoblanadi. Shuningdek, endotelin antagonistik dorilarining ishlab chiqilishi
ushbu kasalliklarni davolashda muhim yo‘nalishga aylangan.
Xulosa;
Endotelin qon tomir silliq muskul hujayralari faoliyatida muhim rol o‘ynaydi.
Uning fiziologik va patologik holatdagi ta’sir mexanizmlarini chuqur o‘rganish, yurak-
qon tomir kasalliklarini erta aniqlash va samarali davolash usullarini ishlab chiqishga
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-73
Часть–2_ июл–2025
115
2181-
3187
xizmat qiladi. Bu yo‘nalishdagi ilmiy izlanishlar kelajakda kardiovaskulyar terapiyada
yangi istiqbollarni ochishi mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Yanagisawa M., Kurihara H., Kimura S., et al. "A novel potent vasoconstrictor
peptide produced by vascular endothelial cells." Nature, 1988.
2. Dhaun N., Goddard J., Webb D.J. "The endothelin system and its antagonism in
chronic kidney disease." JASN, 2006.
3. Kohan D.E., Rossi N.F., Inscho E.W., Pollock D.M. "Regulation of blood pressure
and salt homeostasis by endothelin." Physiol Rev, 2011.
4. Davenport A.P., Hyndman K.A., Dhaun N., et al. "Endothelin." Pharmacological
Reviews, 2016.
