Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika–
Зарубежная лингвистика и
лингводидактика– Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
Types of auxiliary verbs in Arabic and their usage contexts
Aygul UMURZAKOVA
1
Uzbekistan State World Languages University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received March 2025
Received in revised form
10
April 2025
Accepted 2 April 2025
Available online
25 May 2025
This article shows the importance of the auxiliary verbs "
داك
اهتاوخأو
" in Arabic grammar. As a result of our research, it turned
out that incomplete verbs "
داك
اهتاوخأو
" are little studied by many
Russian and Uzbek Arabists. The aim of the study is to compare
the similarities and differences between the groups of verbs "
داك
اهتاوخأو
" and "
ناك
اهتاوخأو
" in Arabic based on the original Arabic
sources, and to explain the peculiarities of the verbs "
داك
اهتاوخأو
".
This research work can be effective in teaching the Uzbek group
of students studying Arabic the subject of the auxiliary verbs "
داك
اهتاوخأو
".
2181-3701/© 2025 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol3-iss5
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
"
لاعفلأا
ةصقانلا
"
the incomplete verbs,
"
لاعفلأا
ةخسانلا
" the annuler
verbs,
"
لاعفأ
ةبراقملا
ءاجرلاو
عورشلاَو
"
verbs of approximation,
hope and initiative.
Араб тилида ёрдамчи феълларнинг турлари ва
уларнинг ишлатилиш ўрни
АННОТАЦИЯ
Калит сўзлар:
"
لاعفلأا
ةصقانلا
" ноқис
феъллар,
"
لاعفلأا
ةخسانلا
" инкор
қилувчи феъллар,
"
لاعفأ
ةبراقملا
ءاجرلاو
عورشلاَو
"
яқинликни,
умидни ва бошланишни
англатувчи феъллар.
Ушбу мақолада "
داك
اهتاوخأو
" ёрдамчи феълларнинг араб
грамматикасидаги аҳамияти кўрсатиб берилган. Олиб
борилган изланишларимиз натижасида араб тилидаги
"
اهتاوخأوداك
" ноқис феъллари кўпгина рус ва ўзбек
арабшунослари томонидан кам ўрганилиб чиқилгани
маълум бўлди. Тадқиқот ишининг мақсади асл араб
манбаларига таянган ҳолда араб тилидаги "
داك
اهتاوخأو
" ва "
ناك
اهتاوخأو
" феъллар гуруҳининг ўзаро ўхшашликлари ва
уларнинг бир-биридан фарқли жиҳатларини қиёслаб
ўрганилиб,
"
داك
اهتاوخأو
"
феълларининг
ўзига
хос
хусусиятларини ёритиб беришдир. Мазкур тадқиқот иши
араб тилини ўрганувчи ўзбек гуруҳи талабаларига
"
اهتاوخأوداك
" ёрдамчи феъллари мавзусини ўргатишда ўз
самарасини кўрсатиши мумкин.
1
Teacher, Uzbekistan State World Languages University. Tashkent, Uzbekistan. E-mail: aygulumurzakova@gmail.com
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2025) / ISSN 2181-3701
146
Типы вспомогательных глаголов в арабском языке и
место их использования
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
"
لاعفلأا
ةصقانلا
" глаголы
неполного значения,
"
لاعفلأا
ةخسانلا
" отрицающие
глаголы,
"
لاعفأ
ةبراقملا
ءاجرلاو
عورشلاَو
"
глаголы близости,
надежды и начинания.
В данной статье показано значение вспомогательных
глаголов «
داك
اهتاوخأو
» в арабской грамматике. В результате
нашего исследования выяснилось, что глаголы неполного
значения «
داك
اهتاوخأو
» мало изучено многими русскими и
узбекскими арабистами. Целью исследования является
сравнение сходства и различий между группами глаголов
«
داك
اهتاوخأو
» и «
ناك
اهتاوخأو
» в арабском языке на основе
исходных арабских источников, а также разъяснение
особенности глаголов «
داك
اوخأو
اهت
». Эта исследовательская
работа может быть эффективной при обучении узбекской
группе студентов, изучающих арабский язык, предмету
вспомогательных глаголов «
داك
اهتاوخأو
».
Араб тилида жумлалар икки турга бўлинади. Исмий жумла
"ةيمسلإا ةلمجلا"
–
и
см
билан бошланган жумла бўлиб, таркиби эга
"أدتبملا"
ва кесим
"ربخلا"
дан иборатдир.
Феълий жумла
"ةيلعفلا ةلمجلا"
эса феъл билан бошланиб, кесим (феъл
)
"لعفلا"
ва эга
"لعافلا"
дан ташкил топган бўлади.
“Жомиъ ад-дурус ал-арабийя” асарида Мустафо ал-Ғалойиний ноқис феъл
ҳақида қуйидагиларни айтиб ўтган: “Ноқис феъл эга ва кесимнинг олдида келиб,
унинг биринчисини фаъилга (феълий жумланинг эгаси) ўхшаб бош келишикка,
бошқасини тўлдирувчига ўхшаб тушум келишигига солади. Ноқис феълнинг
қўшилишида эга – ноқис феълнинг исми, кесим эса ноқис феълнинг кесими деб
аталади. Ноқис феъл икки қисмга бўлинади: “
اهُتاوخأو َناك
” ва “
اهتاوخأو َداك
” [12;347].
Бу феълларнинг ноқис феъллар деб номланиши ноқис феъл билан бош
келишикдаги исмнинг ўзи келиши тугалланган маънони билдирмаганлиги учун
жумла мукаммал бўлмайди. Мукаммал жумла бўлиши учун яна тушум келишидаги
исм ҳам кўрсатилиб ўтилиши зарур. Тушум келишигидаги исмнинг келиши
гапнинг иккинчи даражали бўлаги дегани эмас, аксинча у асосдир. Чунки аслида у
исмий жумланинг бир қисми бўлган эганинг кесимидир. Ҳақиқатда унинг тушум
келишигида келиши, мустақил феълдан ясалган жумланинг иккинчи даражали
бўлагига ўхшайди. Агар жумлада феъл бош келишикдаги исм билан тугал маънони
ифода этса, унга қўшимча ҳолда тушум келишигида келган исм жумла таркибига
иккинчи даражали бўлак ҳисобида бирикиб, қўшимча маъно беради. Мисол:
.
اًراَح
وجلا
َناك
) " َناك " ُمسا (
) " َناك " ُرَبخ (
را َح
وجلا
)ةيمسلإا ةلمُجلا(=) ُرَبخلا (+) أدَتْبملا (
Ҳаво иссиқ эди.
Ҳаво иссиқдир.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2025) / ISSN 2181-3701
147
َناك"
" وجلا
каби таркибда бўлса, яъни ноқис феъл ва бош келишикдаги
исмнинг ўзи тугалланган маънони бермайди. “
Ҳаво эди
” тугал маънони
англатмасдан, хабарга муҳтождир.
"
َناك
"اًراح وجلا
таркибидагина тугалланган жумла
бўлади. “
Ҳаво иссиқ эди
” тугал маънони ифодалайди.
.
يِكْبَي
لْفِطلا
َداك
) " َداك " ُرَبخ ( ) " َداك " ُمسا (
يِكْبَي
لْفِطلا
(+) أدَتْبملا (
)ةيمسلإا ةلمُجلا(=) ُرَبخلا
Бола йиғлашига сал қолди.
Бола йиғлаяпти.
َداك"
" لْفِطلا
“
бола сал қолди
” ноқис феъл ва бош келишикдаги исм таркиби
тугал маънони англатмайди. Яъни тугалланган маънони ифодалаши учун,
хабарга муҳтожлиги сезилади.
"
َداك
"يِكْبَي لْفِطلا
таркибидагина яъни каданинг исми
(
"َداك " ُمسا
) билан унинг хабари (
"َداك " ُرَبخ
) бирга келганда тугалланган жумла
бўлади.
“
Бола йиғлашига сал қолди
” тугал маънони ифодалайди. Чунки аслида
жумла эга (мубтада)
"أدتبملا"
ва кесими (хабар)
"ربخلا"
дан иборат бўлган исмий
жумла
"ةيمسلإا ةلمجلا"
дир.
"
اهتاوخأو داك
" феълларининг "
اهتاوخأو ناك
" феъллари билан ўхшашлик жиҳатлари
қуйидагиларда кўринади.
1.
"
اهتاوخأو داك
" ва "
اهتاوخأو ناك
" ёрдамчи феъллари исмий жумла
"ةيمسلإا ةلمجلا"
нинг
бошида келиб, бу феъллар жумлада тугалланган маънога эга бўлиши учун, хабарга
муҳтож бўлади. Шу жиҳатидан
“ноқис феъллар”
"ةصقانلا لاعفلأا"
дейилади [12;356].
2.
"
اهتاوخأو داك
" ва "
اهتاوخأو ناك
" ёрдамчи феъллари исмий жумла
"ةيمسلإا ةلمجلا"
нинг
бошига қўшилганда исмий жумланинг эга (мубтада)
"أدتبملا"
ва кесимини (хабарни)
"ربخلا"
ҳам номланишини, ҳам эъробини
"بارعلإا"
ўзгартиради. Шу жиҳати билан
ушбу икки гуруҳдаги ёрдамчи феъллар
“инкор қилувчи феъллар”
"ةخسانلا لاعفلأا"
деб ҳам аталади [6;292]. Яъни бу феълларнинг
"
لاعفلأا
ةخسانلا
"
“инкор қилувчи
феъллар” дейилишининг сабаби исмий жумлага қўшилиб, жумланинг кесимига
таъсир қилади ва кесимнинг бош келишикда келишини инкор қилади. Маълумки,
исмий жумла
"ةيمسلاا ةلمجلا"
эга
"أدتبملا"
ва кесимдан
"ربخلا"
ташкил топган бўлиб, эга ҳам,
кесим ҳам бош келишикда
"عفرلا"
келади. Бу феъллар исмий жумланинг бошида
келганида, жумланинг эгасини рафъ ҳолатида яъни, бош келишик
"عفرلا"
да сақлаб
қолади, аммо энди у эга
"أدتبملا"
эмас, кана ёки каданинг исми
"ناك" ُمسا(
)"َداك " وأ
деб
аталади. Исмий жумланинг кесимини эса насб ҳолати
"بصنلا"
да яъни, тушум
келишигида келишини талаб қилади ва у кесим
"ربخلا"
эмас, кана ёки каданинг
хабари
(
)"َداك " وأ "ناك"ربخ
дея номланади.
"
سيل
"
феълига маъно жиҳатидан ўхшаш бўлиб, унинг ўрнида қўлланиладиган
тўртта юклама (ҳарф) (
"
ام
"
,
"
" لا
,
" َت َلا "
" ْنإ "
) ҳам инкор қилувчилар (
خساونلا
)
қаторида бўлиб, айнан "
اهتاوخأو ناك
" га ўхшаб, исмни бош келишикка ва хабарини
тушум келишигига қўяди [7;368]. Бу юкламалар "
اهتاوخأو ناك
" каби жумлага бирдек
ҳукм ўтқазсада, "
اهتاوخأو ناك
" дан кейин ўхшашлиги жиҳатидан "
اهتاوخأو داك
"
яқинроқдир. Чунки
"
سيل
"
га маъно жиҳатидан ўхшаш юкламалар, улар ҳарфлардир,
"
اهتاوخأو داك
" эса феъллардир. Яна бу юкламалар "
اهتاوخأو ناك
" дек ҳукмни қўллаши
учун, улар олдига қўйилган шартлар бажарилиши керак, акс ҳолда бу вазифани
бажара олмайди. Шунинг учун ҳам "
اهتاوخأو ناك
" феълларидан кейинги кетма-
кетликда "
اهتاوخأو داك
" феъллари келиши энг муносиби бўлиб, ундан кейин эса
"
سيل
"
га маъно жиҳатидан ўхшаш ҳарфлардир.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2025) / ISSN 2181-3701
148
Баъзи араб манбаларида "
اهتاوخأو داك
" феълларини яна,
"ةبراقملا لاعفأ"
“яқинликни
англатувчи феъллар” деб ҳам аташади. Бундай деб номланиши, "
اهتاوخأو داك
"
феълларининг барчаси иш-ҳаракатини бажарилишига яқин маъносини англатади
дегани эмас. Балки бу гуруҳдаги бир неча феъл турларининг қисқартирилган ва
умумлаштирилган ҳолда номланишидан келиб чиққан. "
اهتاوخأو داك
" деб номланиши
эса, "
اهتاوخأو ناك
" га мос келади.
"ناك"
феъли энг кўп қўлланилганлигига кўра, "
ناك
اهتاوخأو
" гуруҳидаги феъллар ичида
"ناك"
феъли асос қилиб олинган. Худди шу
жиҳати билан, "
اهتاوخأو داك
" гуруҳига кирувчи феъллар орасида ҳам,
"داك"
феъли асос
сифатида олинган.
"
اهتاوخأو داك
" ва "
اهتاوخأو ناك
" икки гуруҳ феъллари бирдек ҳам “ноқис феъллар”
"
ةصقانلا لاعفلأا
"
, ҳам “инкор қилувчи феъллар”
"
لاعفلأا
ةخسانلا
"
бўлиб, иккиси ҳам
жумлада бирдек ҳукмга эга бўлса, нима учун улар алоҳида-алоҳида гуруҳ сифатида
ўрганилади деган савол туғилиши табиийдир. Сабаби шундаки, "
اهتاوخأو داك
" ёрдамчи
феъллари маъно жиҳатидан фарқланиб, ўзига хос хусусиятларга эгадир. Энг
асосий ажралиб турувчи сифатидан бири, "
اهتاوخأو داك
" феълларининг хабари
ҳозирги замонда
)عراضملا(
келиши керак. "
اهتاوخأو ناك
" ноқис феъллари аниқ бўлиб,
улар 13 та феълдир (
، راص ، َتاب ، ّلظ ، ىسمأ ، ىحضأ ، َحبصأ ، ناك
م ، ّكفنا ام ، حرب ام ، لاز ام ، َسيل
ا
ماد ام ، ئتف
) [10;50]. "
اهتاوخأو داك
" ноқис феъллари эса маъно жиҳатидан бир неча
қисмларга бўлинади. Аммо бу гуруҳ феълларининг умумий сони аниқ эмас. Чунки
бошланиш маъносини англатувчи феъллар кўплиги сабаб, уларнинг бир қисми
берилади.
"
اهتاوخاو داك
" уч қисмга бўлинади, улар қуйидагилардир:
1.
Яқинликни англатувчи феъллар
"ةبراقملا لاعفأ"
–
иш-ҳаракатининг
(хабарнинг) бажарилиш арафасида турганини ёки бажарилишига оз қолганини
билдиради. Улар учта феълдир:
"
َداك
–
َكشوأ
–
َبرك
"
. Буларни яна
"فاك"
ли феъллар деб
ҳам аташади, чунки учала феъл негизида
"فاك"
ҳарфи мавжуддир [11;577]. Ўзбек
тилига дарак гапларда
“...ай деди”, “...қолай деди”, “сал қолса....”, “сал қолди...”
деб,
инкор гапларда эса
“деярли”, “зўрға”
деб таржима қилинади [1;349].
2.
Умидни англатувчи феъллар
"ءاجرلا لاعفأ"
–
иш-ҳаракатининг (хабарнинг)
бажарилишига умид қилишликни, тахмин ёки гумонни англатиб, келажакда
амалга ошиш эҳтимоли борлигини ифода этади. Бу феъллар ҳам учтадир:
"
ىسع
–
ىرح
–
َقلولخا
"
. Ўзбек тилига
“эҳтимол”, “шояд”,
“балки”, “бўлиши мумкин”, “...умидида”
деб таржима қилинади [2;316].
3.
Бошланишни англатувчи феъллар
"عورشلا لاعفأ"
–
иш-ҳаракатининг
(хабарнинг) бошланганига далолат беради. Ўзбек тилига
“...бошлади”
деб таржима
қилинади. Бундай феъллар кўп бўлиб, уларнинг баъзилари қуйидагилардир
[6;283]:
"
أشنأ
–
َعَرَش
–
ع
َقِل
–
َه
َّب
–
َب
َأَد
–
َأدَتْبا
–
َلَعَج
–
َماق
–
ىربنا
–
َط
َقِف
–
َذخأ
–
" ...خلإَو
Уч қисмга бўлинган "
اهتاوخأو داك
" ёки
"ةبراقملا لاعفأ"
ноқис феъллари, ҳар бир
қисмига кирувчи феъллар маъно жиҳатидан бирдек тенг ҳисобланади. Яъни иш-
ҳаракатини бажарилишига яқинликни англатувчи феъллар
"ةبراقملا لاعفأ"
қисмига
кирувчи учта феъл
َداك "
–
َكشوأ
–
ك
" َبر
маъно жиҳатидан тенг бўлиб, бирининг
ўрнига бири қўлланилиши мумкин. Умидни англатувчи феъллар
"ءاجرلا لاعفأ"
ҳам
учта феъл бўлиб,
ىسع "
–
ىرح
–
ا
" َقلولخ
бир хил маънони ифодалайди. Худди шундай,
бошланишга ишора қилувчи феъллар
"عورشلا لاعفأ"
ҳам, барчаси бошланиш
маъносини англатади [4;249-251]. Мисол:
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2025) / ISSN 2181-3701
149
Яқинликни англатувчи феъллар
"ةبراقملا لاعفأ"
1.
ِمَللأا َنِم ُتوُمَي ُضيِرَملا َداَك
2.
ِمَللأا َنِم ُتوُمَي ْنَأ ُضيِرَملا َكَشْوأ
Бемор оғриқдан ўлай деди.
3.
ِمَللأا َنِم ُتوُمَي ُضيِرَملا َبَرَك
Умидни англатувчи феъллар
"ءاجرلا لاعفأ"
1.
َلِزْنَي ْنَأ ُجْلثلا ىَسَع
2.
َلِزْنَي ْنَأ ُجْلثلا ىَرَح
Э
ҳтимол, қор ёғар.
3.
َلِزْنَي ْنَأ ُجْلثلا َقَل ْوَخْلا
Бошланишни англатувчи феъллар
"عورشلا لاعفأ"
1.
َس ْرَّدلا ُحَرْشَي ُمِلَعُملا َذَخأ
2.
َس ْرَّدلا ُحَرْشَي ُمِلَعُملا َعَرَش
Ўқитувчи дарсни тушунтира бошлади.
3.
َس ْرَّدلا ُحَرْشَي ُمِلَعُملا َقِلع
Яқинликни
ва
умидни
англатувчи
феъллар
иш-ҳаракатининг
бажарилишига яқин ва узоқлигига ишора беради.
"ةبراقملا لاعفأ"
ноқис феъллари
бажарилишига яқиндир. Мисол,
"ُمَهْفَي ُبِلاطلا َداَك"
жумласида, талабанинг тушуниш
арафасида эканлигини, тушунишига оз қолганини англатади.
"ءاجرلا لاعفأ"
ноқис
феъллари эса иш-ҳаракатининг бажарилишидан узоқдадир. Мисол,
"َمهفَي ْنأ ُبلاطلا ىسَع"
жумласида талаба тушунишдан йироқ бўлиб, талабани кейинчалик тушуниб
қолишига умид қилинмоқда.
Баъзи наҳв олимлари
"ةبراقملا لاعفأ"
ноқис феълларини дарак гапда келиши,
инкор маъносини беради деб талқин қилишади. Дарҳақиқат, улар дарак гапда
инкор маънони англатади. Мисол,
"
"ُطقسي ٌديَز َداك
дарак гап бўлса ҳам, маъно
жиҳатидан Зайд йиқил
ма
ганига далолат беради.
"ُطقسي ٌديَز ْدَكي مَل"
инкор гап шаклида
келганда эса, унда Зайдни деярли йиқилганига ишора қилади. Лекин дарак гапда
бўлишли, инкор гапда эса бўлишсиз шаклни ишлатиш керак. Чунки
"ةبراقملا لاعفأ"
феъллари иш-ҳаракати бажарилиш арафасида, яқин қолган маъносида
қўлланилади, бажарилиб бўлган иш-ҳаракати маъносида келмайди [11;565].
"
اهتاوخأو داك
" ёки
"ةبراقملا لاعفأ"
ноқис феъллари жумлада ўзига хос вазифаларига
ва семантик хусусиятларига эга эканлиги ўрганиб чиқилди. Натижада араб тили
ўрганувчиларига асл араб манбаларига таянган ҳолда, грамматик мавзуларни
янада батафсилроқ ёритиб бериш зарурати борлиги, келгуси тадқиқот
ишларимизга мақсад этиб қўйилди. Чунки, ўрганилаётган мамлакат тилининг
грамматик тизимини чуқур ўрганиш тилни мукаммал эгаллашда муҳим аҳамият
касб этади.
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ:
1.
Ибрагимов И., Юсупов М. Араб тили грамматикаси. И жилд. – Тошкент:
Ўзбекистон миллий энциклопедияси, 1997.
2.
Ҳасанов М., Абзалова М. Араб тили дарслари. – Тошкент: Ниҳол, 2016.
3.
Шайх Муҳаммад Содиқ. Қуръони карим маънолари таржимаси. 7-жуз. –
Тошкент: Шарқ, 2008.
4.
Гранде Б.М. Курс арабской грамматики в сравнительно–историческом
освещении. – Москва: Восточная литература. 2001.
5.
Халидов Б. З. Учебник арабского языка. – Ташкент: Ўқитувчи, 1981.
6.
ةيقيفوتلا راد .يفاكلا وحنلا .ينغلا دبع نيمأ نميأ
-
ا
ةرهاقل
–
٢٠١٠
7.
لا .حلاص دمحم ،مومط ىفطصم ،بايد دمحم ،فصان ىنفح
د
ةرهاقلا . ةيوحنلا سور
–
۹
٢٠٠
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2025) / ISSN 2181-3701
150
8.
نسح نب ديسلا
ةيملاعلا رادلا .ةيمورجلأا حرش يف راوحلا .بيدلا
-
ا
ةيردنكسلأ
–
٢٠١٣
9.
.حضاولا وحنلا .كب نيمأ ىفطصم ،كب مراجلا يلع
–
ةرهاقلا
–
٢٠١٥
10.
ةيبرعلا ةغللا دعاوق صوخلم .ةمعن داؤف
ةرهاقلا .
–
١۹۹۴
11.
.دشرلا ةبتكم .كلام نبا ةيفلأ حرش نيميثعلا حلاص نب دمحم
–
ا
ضايرل
–
٢٠١٢
12.
ىفطصم
ةرهاقلا .ةيبرعلا سوردلا عماج .ينيلاغلا
–
٠٠٧
٢
