Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika –
Зарубежная лингвистика и
лингводидактика – Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
Metaphorical systems in folklore texts: linguistic analysis
and cultural context
Khalilullo KODIROV
1
Andijan State Institute of Foreign Languages
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received March 2025
Received in revised form
10
April 2025
Accepted 2 April 2025
Available online
25 May 2025
This scholarly article is dedicated to the linguistic analysis of
metaphorical units in folklore texts, examining their semantic,
structural, and functional characteristics. The study highlights
the systematic nature of metaphors in folklore, their role within
cultural contexts, and their function in expressing national
worldviews. In particular, it analyzes the linguocultural aspects
of metaphorical imagery in Uzbek folklore, focusing on both
universal and ethnic features. The article employs a
combination of modern cognitive linguistics and traditional
folkloristic methods. The findings are significant not only for
philology but also for the fields of cultural studies and
anthropology.
2181-3701/© 2025 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol3-iss5
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
folklore metaphors,
metaphorical system,
linguistic analysis,
cultural context,
semiotics,
cognitive linguistics,
Uzbek folklore,
ethnolinguistics,
figurative thinking,
national worldview.
Folklor matnlardagi metaforik tizim: lingvistik tahlil va
madaniy kontekst
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar:
Folklor metaforalari,
metaforik tizim,
lingvistik tahlil,
madaniy kontekst,
semiotika,
kognitiv lingvistika,
oʻzbek folklori,
etnolingvistika,
obrazli tafakkur,
milliy dunyoqarash.
Ushbu ilmiy maqola folklor matnlaridagi metaforik
birliklarning lingvistik tahliliga bagʻishlangan boʻlib, ularning
semantik, strukturaviy va funksional xususiyatlarini oʻrganadi.
Tadqiqotda metaforalarning folklor matnlaridagi tizimli tabiati,
ularning madaniy kontekstdagi oʻrni va milliy dunyoqarashni
ifodalashdagi roli keng yoritilgan. Xususan, o‘zbek folkloridagi
metaforik obrazlarning lingvokulturologik jihatlari, ularning
universal va etnik xususiyatlari tahlil qilingan. Maqolada
zamonaviy kognitiv lingvistika va anʼanaviy folkloristik
metodlar kompleks qoʻllanilgan boʻlib, natijalar nafaqat
filologiya, balki madaniyatshunoslik va antropologiya sohalari
uchun ham ahamiyatli hisoblanadi.
1
PhD student, Andijan State Institute of Foreign Languages.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2025) / ISSN 2181-3701
394
Метафорическая система в фольклорных текстах:
лингвистический анализ и культурный контекст
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
фольклорные метафоры,
метафорическая система,
лингвистический анализ,
культурный контекст,
семиотика,
когнитивная лингвистика,
узбекский фольклор,
этнолингвистика,
образное мышление,
национальное
мировоззрение.
Данная научная статья посвящена лингвистическому
анализу метафорических единиц в фольклорных текстах.
Рассматриваются их семантические, структурные и
функциональные особенности. В исследовании освещается
системная природа метафор в фольклоре, их место в
культурном контексте и роль в отражении национального
мировоззрения.
Особое
внимание
уделяется
лингвокультурологическим аспектам метафорических
образов в узбекском фольклоре, а также их универсальным
и этническим характеристикам. В статье применён
комплексный подход, сочетающий современные методы
когнитивной лингвистики и традиционные приёмы
фольклористики. Результаты исследования представляют
интерес не только для филологии, но и для культурологии
и антропологии.
KIRISH
Folklor matnlari – milliy madaniyat, dunyoqarash va qadriyatlarining aks etgan
noyob manbalardir. Ushbu matnlarda tilning obrazli vositalari, xususan metaforik
birliklar, alohida o‘rin tutadi. Metafora nafaqat nutqni badiiylashtirish vositasi, balki xalq
ongidagi tafakkur modelini ifodalovchi muhim til hodisasi hisoblanadi.
Ilmiy adabiyotlarda metafora haqida turli nuqtai nazarlar mavjud. Masalan,
J. Lakoff va M. Johnson ta’kidlashlaricha, “metafora nafaqat til hodisasi, balki insoniy
tushunchalarni shakllantirishning asosiy mexanizmidir” (Lakoff & Johnson, 1980). O‘zbek
tilshunosligida esa metaforaning xalq og‘zaki ijodidagi o‘rni N. Mahmudov, Sh. Rahmonov
kabi olimlar tomonidan o‘rganilgan.
Ushbu maqolada folklor matnlaridagi metaforik birliklarning lingvistik va madaniy
xususiyatlari tahlil qilinadi.
Metaforik birlik tushunchasi va uning folklor matnlaridagi ahamiyati
Metaforik birlik – bu tilning obrazli vositalaridan biri boʻlib, bir predmet yoki
hodisaning nomi unga oʻxshash boshqa predmet yoki hodisaga nisbatan koʻchma
maʼnoda qoʻllaniladi. Metafora nafaqat badiiy nutqning muhim elementi, balki insoniy
tafakkur, madaniyat va milliy dunyoqarashning lingvistik ifodasidir.
1. Metaforaning lingvistik va kognitiv jihatlari
Metafora haqidagi zamonaviy nazariyalar uning nafaqat til hodisasi, balki inson
tafakkurining asosiy mexanizmi ekanligini taʼkidlaydi. Kognitiv lingvistika nuqtai
nazaridan metafora – bu “bir kontseptual soha boshqasining terminologiyasi orqali
tushunilishi va tushuntirilishi” (Lakoff & Johnson, 1980). Jahon tilshunosligida metafora
tushunchasi A. Richards, M. Black, P. Rikoer kabi olimlar tomonidan chuqur oʻrganilgan.
Rus tilshunosi V.G. Gak metaforani “tilning kreativ dinamikasini ifodalovchi
universal hodisa” deb taʼriflaydi (Гак, 1998). Oʻzbek tilshunoslari esa, masalan,
N. Mahmudov metaforik birliklarni “til va madaniyat oʻrtasidagi bogʻlovchi halqa” sifatida
talqin qiladi (Mahmudov, 2010).
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2025) / ISSN 2181-3701
395
2. Folklor matnlarida metaforaning oʻziga xos xususiyatlari
Folklor – bu anʼanaviy ogʻzaki ijod boʻlib, unda metaforik birliklar quyidagi jihatlari
bilan ajralib turadi:
1.
Arxaik va mifologik kodlar – Folklor metaforalari koʻpincha qadimiy eʼtiqodlar,
animizm va totemizm bilan bogʻliq. Masalan, oʻzbek folklorida “Quyosh – otalar ruhi” yoki
“Yer – ona” kabi metaforalar tabiatga nisbatan mistik munosabatni ifodalaydi.
2.
Anʼanaviylik va stabil shakllar – Folklor metaforalari avloddan-avlodga oʻtib,
maʼlum bir shaklda qotib qolgan. Rus folklorida “beryoza – qiz” metaforasi, oʻzbek
folklorida esa “qiz – olma” kabi turgʻun obrazlar keng tarqalgan.
3.
Madaniy va milliy xususiyatlar – Har bir xalq folklorida metaforik birliklar oʻziga
xos milliy rangga ega. Masalan, rus xalq ertaklarida “qargʻa – yomonlik ramzi” boʻlsa,
oʻzbek folklorida “qargʻa – bashorat qushi” sifatida tasvirlanadi.
Oʻzbek tilshunosi Sh. Rahmonov taʼkidlashicha, “folklor metaforalari xalq ongidagi
arxaik qatlamlarni saqlab qolgan lingvistik modellardir” (Rahmonov, 2005).
3. Metaforik birliklarning folklor matnlaridagi funktsiyalari
Folklor matnlarida metafora quyidagi vazifalarni bajaradi:
Dunyoqarashni ifodalash – Metaforalar orqali xalqning tabiat, inson va kosmos
haqidagi tasavvurlari aks etadi.
Emotsional taʼsir oshirish – Badiiy obrazlar tinglovchi yoki oʻquvchining
hissiyotiga taʼsir qiladi.
Maʼno chuqurligini oshirish – Metaforalar matnning semantik qatlamlarini
boyitadi.
Nemis folklori tadqiqotchisi M. Lüthi folklor metaforalarini “xalq ongining
universal til kodi” deb ataydi (Lüthi, 1982).
Metaforik birliklar folklor matnlarida muhim lingvistik, kognitiv va madaniy
ahamiyatga ega. Ular nafaqat badiiy ifoda vositasi, balki xalqning tarixiy xotirasi,
anʼanalari va tafakkur modelini saqlab qoluvchi vositalardir. Metaforalarni oʻrganish
orqali biz milliy madaniyat va tilning chuqur qatlamlarini tushunishimiz mumkin.
Folklor metaforalarining lingvistik xususiyatlari
Folklor metaforalarining lingvistik tahlili ularning strukturaviy, semantik va
pragmatik jihatlarini o‘rganishni o‘z ichiga oladi. Ushbu bo‘limda biz folklor matnlaridagi
metaforik birliklarning asosiy lingvistik xususiyatlarini quyidagi jihatlardan ko‘rib
chiqamiz:
1. Leksik-semantik xususiyatlar
Folklor metaforalarining leksik tarkibi va semantik tuzilishi ularning o‘ziga
xosligini belgilaydi. Bu sohada quyidagi jihatlar ajralib turadi:
Arxaik leksikaning saqlanib qolishi.
Folklor metaforalarida qadimgi tillardan meros bo‘lib qolgan leksik birliklar ko‘p
uchraydi. Rus tilshunosi V.N. Toporov ta’kidlashicha, “folklor metaforalari til tarixining
tirik muzeyi hisoblanadi” (Toporov, 1988). O‘zbek folklorida “yel” (shamol) so‘zi ko‘pincha
“ruh” yoki “ajdaho” bilan tenglashtiriladi, bu qadimgi turkiy e’tiqodlarning izidir.
Polisemantiklik va ko‘p qirralilik
Folklor metaforalari bir vaqtning o‘zida bir nechta ma’nolarni anglatishi mumkin.
Masalan, “olma” metaforasi o‘zbek folklorida nafaqat meva, balki go‘zallik, tushlik va
ma’rifat ramzi sifatida ham qo‘llaniladi. Lotin tilshunosi Umberto Eco bu hodisani
“matnning semantik ochiqlik prinsipi” deb ataydi (Eco, 1984).
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2025) / ISSN 2181-3701
396
2. Sintaktik xususiyatlar
Folklor metaforalarining sintaktik joylashuvi ularning funktsional xususiyatlarini
belgilaydi:
Qat’iy sintaktik shakllar
Folklor metaforalari ko‘pincha aniq sintaktik shakllarda (epitet, qiyos, mubolag‘a)
ifodalanadi. O‘zbek tilshunosi Sh. Rahmonovning fikricha, “folklor metaforalarining
80% dan ortig‘i sifatdosh+ot modelida keladi” (Rahmonov, 2005). Masalan: “oltin yurak”,
“kumush soch”.
Takrorlanish darajasi
Folklor metaforalari turg‘un bo‘lib, matnning turli qismlarida takrorlanadi.
Bu xususiyatni rus folkloristlari V.Ya. Propp va E.M. Meletinskiy “folklor formulaliligi” deb
atashgan (Propp, 1928).
3. Pragmatik xususiyatlar
Folklor metaforalarining nutqdagi amaliy ishlatilishiga oid xususiyatlar:
Madaniy kodlanganlik
Har bir metafora ma’lum bir madaniyat kontekstida tushuniladi. Nemis
antropologi K. Levi-Stross ta’kidlaganidek, “folklor metaforalari madaniyatning lingvistik
shifridir” (Levi-Strauss, 1958). Masalan, o‘zbek folklorida “qora ko‘z” go‘zallik belgisi
bo‘lsa, ba’zi g‘arb madaniyatlarida bu ifoda salbiy ma’nolarda qo‘llanilishi mumkin.
Emotsional ta’sirchanlik
Folklor metaforalari tinglovchining hissiyotiga kuchli ta’sir o‘tkazadi. Amerikalik
psixolingvist S. Kuchayz bu hodisani "affektiv lingvistika" doirasida o‘rgangan (Kuczaj,
1999).
4. Lingvokulturologik xususiyatlar
Folklor metaforalarining madaniyat bilan bog‘liq jihatlari:
Etnik xususiyatlar
Har bir xalq folklorida o‘ziga xos metaforik modellar mavjud. O‘zbek tilshunosi
N. Mahmudovning fikricha, “o‘zbek folklor metaforalarining 60%dan ortig‘i tabiat bilan
bog‘liq" (Mahmudov, 2010). Bunda “daryo" ko‘pincha hayot, “tog‘” esa qat’iyat ramzi
sifatida tasvirlanadi.
Universal va milliy xususiyatlar
Ba’zi metaforalar universal (masalan, “yosh – bahor”), ba’zilari esa faqat ma’lum
bir madaniyatga xos (o‘zbek folklorida “lola – sevgi”, rus folklorida “beryoza – vatan”)
bo‘ladi.
Folklor metaforalarining lingvistik xususiyatlarini tahlil qilish shuni ko‘rsatadiki,
ular nafaqat tilning badiiy vositalari, balki xalqning tafakkur modeli, madaniyati va
tarixining muhim ko‘rsatkichidir. Ushbu tadqiqot folklor metaforalarining murakkab
lingvistik tuzilishini va ularning madaniy ahamiyatini ochib beradi.
Folklor matnlaridagi metaforik birliklarning tasnifi
Folklor metaforalarini tasniflashda olimlar turli mezonlardan foydalanishgan.
Ushbu boʻlimda biz metaforik birliklarning ilmiy asoslangan tasnifini quyidagi jihatlardan
koʻrib chiqamiz:
1. Semantik mezon boʻyicha tasnif
Metaforalarni ularning mazmuniy jihatlariga koʻra quyidagicha ajratish mumkin:
a.
Antropomorfik metaforalar
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2025) / ISSN 2181-3701
397
Tabiat hodisalarini inson xususiyatlari bilan taqqoslash. Rus folkloristi V.Ya. Propp
bu turdagi metaforalarni “tabiatning insoniylashtirilishi” deb atagan (Propp, 1946).
Masalan:
"Quyosh kuldi"
"Daryo yigʻladi"
b.
Zoomorfik metaforalar
Inson xususiyatlarini hayvonlar bilan ifodalash. Oʻzbek tilshunosi Sh. Sodiqov
taʼkidlashicha, “oʻzbek folklorida bu turdagi metaforalarning 40% yirtqich hayvonlar
bilan bogʻliq” (Sodiqov, 2012). Misollar:
“Sherdek jasur”
“Tulkiyona hiyla”
c.
Fizik-metafizik metaforalar
Moddiy dunyoning abstrakt tushunchalar bilan bogʻlanishi. Kognitiv lingvistika
asoschisi J. Lakoff bu hodisani “abstrakt tushunchalarning jismoniy asoslari” deb
taʼriflaydi (Lakoff, 1987). Folklor misollari:
“Sevgi – olov”
“Hayot – yoʻl”
2. Strukturaviy mezon boʻyicha tasnif
Metaforalarning grammatik qurilishiga koʻra:
a.
Oddiy (bir komponentli) metaforalar
“Temir qoʻl” (sifat+ot)
“Oq moʻylov” (sifat+ot)
b.
Murakkab (sintaktik) metaforalar
Oʻzbek folklorshunosi M. Qodirov bu turdagi metaforalarni "folklor sintaksisining
jozibador jihati" deb ataydi (Qodirov, 2008). Misollar:
“Koʻzlaring – yulduzlar, qoshiging – oy”
“Sochlaring – tunda daryo”
3. Funktsional mezon boʻyicha tasnif
Metaforalarning matndagi vazifasiga koʻra:
a.
Diskriptiv (tavsiflovchi) metaforalar
Xarakter yoki muhitni tasvirlash. Masalan:
“Oltin uy”
“Kumush toj”
b.
Narrativ (hikoya qiluvchi) metaforalar
Voqea rivojiga yordam beruvchi metaforalar. Rus folklorist B. Putilov bu turdagi
metaforalarni “folklor syujetlarining tayanch nuqtalari” deb hisoblaydi (Putilov, 1994).
Misol:
“Yurak sinishi”
“Dunyo oylandi”
c.
Simvolik (ramziy) metaforalar
Maʼlum madaniy maʼnolar ifodalovchi metaforalar. Oʻzbek olimi T. Mirzaev
taʼkidlashicha, “oʻzbek folkloridagi simvolik metaforalarning 60% diniy-mistik
mazmunga ega” (Mirzaev, 2015). Misollar:
“Xumor – maʼrifat”
“Qush – ruh”
4. Madaniy-mezoniy tasnif
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2025) / ISSN 2181-3701
398
Metaforalarning madaniy xususiyatlariga koʻra:
a.
Universal metaforalar
Koʻp madaniyatlarda uchraydigan metaforalar. Masalan:
"Vaqt – oqim"
"Oʻlim – uyqu"
b.
Etnik xususiyatdagi metaforalar
Muayyan madaniyatga xos metaforalar. Tilshunos A. Wierzbicka taʼkidlashicha,
“har bir madaniyatning oʻziga xos metaforik landshafti mavjud” (Wierzbicka, 1997).
Oʻzbek folkloriga xos misollar:
“Lola – goʻzallik”
“Sumalak – umid”
5. Diaxronik tasnif
Paydo boʻlish vaqti va tarixiylik darajasiga koʻra:
a.
Arxaik metaforalar
Qadimgi eʼtiqodlar bilan bogʻliq. Masalan:
“Yer – ona”
“Osmon – ota”
b.
Yangilik metaforalar
Keyingi davrlarda paydo boʻlgan. Oʻzbek folklorshunosi O. Matyoqubov bu turdagi
metaforalarni “folklorning dinamik jihati” deb ataydi (Matyoqubov, 2010). Misol:
“Poyezd – taraqqiyot”
“Telefon – sehr”
Folklor metaforalarini turli mezonlar boʻyicha tasniflash ularning murakkab
tabiatini tushunish imkonini beradi. Ushbu tadqiqot shuni koʻrsatdiki, metaforik birliklar
nafaqat badiiy ifoda vositasi, balki xalqning tafakkur modeli, madaniyati va tarixining
muhim koʻrsatkichidir.
XULOSA
Folklor matnlaridagi metaforik birliklar nafaqat badiiy ifoda vositasi, balki milliy
tafakkur, madaniyat va tarixiy xotiraning aksi hisoblanadi. Ushbu tadqiqot shuni
ko‘rsatdiki, metaforalar xalq og‘zaki ijodida tizimli ravishda qo‘llanib, til va
madaniyatning o‘zaro ta’sirini namoyon etadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Eco U. (1984). Semiotics and the Philosophy of Language. – Bloomington:
Indiana University Press.
2.
Kuczaj S. (1999). Emotion Talk in American English. – Journal of Pragmatics 31.
3.
Lakoff G. (1987). Women, Fire, and Dangerous Things. – Chicago: Chicago UP.
4.
Lakoff, G., & Johnson, M. (1980). Metaphors We Live By. University of Chicago
Press.
5.
Levi-Strauss C. (1958). Anthropologie structurale. – Paris: Plon.
6.
Lüthi, M. (1982). The European Folktale: Form and Nature. Indiana University
Press.
7.
Mahmudov N. (2010). Tilshunoslikka kirish. – Toshkent: Akademnashr.
8.
Matyoqubov O. (2010). Zamonaviy oʻzbek folklori. – Toshkent: Yangi asr avlodi.
9.
Mirzaev T. (2015). Oʻzbek folkloridagi simvolika. – Toshkent: Sharq.
10.
Propp V. Ya. (1928). Morfologiya skazki. – L.: Academia.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2025) / ISSN 2181-3701
399
11.
Propp V. Ya. (1946). Istoricheskie korni volshebnoy skazki. – L.: LGU.
12.
Putilov B. N. (1994). Folʼklor i narodnaya kultura. – SPb.: Nauka.
13.
Qodirov M. (2008). Folklor lingvistikasi. – Toshkent: Akademnashr.
14.
Rahmonov Sh. (2005). O‘zbek folklorida obrazli ifodalar. – Toshkent: Fan.
15.
Sodiqov Sh. (2012). Oʻzbek xalq ertaklaridagi obrazlar tizimi. – Toshkent: Fan.
16.
Toporov V. N. (1988). Mif. Ritual. Simvol. Obraz. – M.: Progress.
17.
Toporov, V. N. (1988). Mif. Ritual. Simvol. Obraz. Progress.
18.
Wierzbicka A. (1997). Understanding Cultures Through Their Key Words. –
Oxford: OUP.
19.
Гак, В. Г. (1998). Метафора: универсальное и специфическое. Москва:
Наука.
