Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika –
Зарубежная лингвистика и
лингводидактика – Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
The place of metaphor in linguistics and the stages of its
investigation
Khalilullo KODIROV
1
Andijan State Institute of Foreign Languages
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received January 2025
Received in revised form
10
February 2025
Accepted 25 February 2025
Available online
25 March 2025
Metaphor is not only an artistic device of language, but also a
linguistic expression of a culture’s worldview, national
mentality, and values. This article examines the role of
metaphor in intercultural studies, the characteristics of
metaphorical models across different languages, and the
linguocultural aspects of cultural metaphors in the Uzbek
language. Drawing on theoretical works by international,
Russian, and Uzbek linguists, the article explores how
metaphors reflect national culture and how they are used in
political, religious, and social discourses. It also addresses the
challenges of equivalence in translating metaphorical
expressions in intercultural translation.
2181-3701/© 2025 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol3-iss3
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
metaphor,
culture,
linguoculturology,
national mentality,
cognitive linguistics,
discourse,
language and thinking,
intercultural
communication,
metaphors in Uzbek
language.
Metaforaning tilshunoslikda tutgan o‘rni va tadqiq etilish
bosqichlari
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar:
metafora,
madaniyat,
lingvokulturologiya,
milliy mentalitet,
kognitiv lingvistika,
diskurs,
til va tafakkur,
madaniyatlararo
kommunikatsiya,
o‘zbek tili metaforalari.
Metafora nafaqat tilning badiiy vositasidir, balki har bir
madaniyatning
dunyoqarashi,
milliy
mentaliteti
va
qadriyatlarining
lingvistik
ifodasidir.
Ushbu
maqolada
metaforaning madaniyatlararo tadqiqotlardagi o‘rni, turli
tillardagi metaforik modellarning xususiyatlari va o‘zbek tilidagi
madaniy metaforalarning lingvokulturologik jihatlari tahlil
qilinadi. Jahon, rus va o‘zbek tilshunoslarining nazariy ishlariga
tayanib, metaforalarning milliy madaniyatni aks ettirishdagi roli,
shuningdek, ularning siyosiy, diniy va ijtimoiy diskurslarda
1
PhD student, Andijan State Institute of Foreign Languages.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 3 (2025) / ISSN 2181-3701
358
qo‘llanilishi
ko‘rib
chiqiladi.
Maqolada,
shuningdek,
madaniyatlararo tarjimada duch kelinadigan metaforik
ifodalarning ekvivalentligi muammolari ham yoritilgan.
Роль метафоры в лингвистике и этапы её изучения
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
метафора,
культура,
лингвокультурология,
национальный
менталитет,
когнитивная лингвистика,
дискурс,
язык и мышление,
межкультурная
коммуникация,
метафоры узбекского
языка.
Метафора является не только художественным
средством языка, но и лингвистическим выражением
мировоззрения, национального менталитета и ценностей
каждой культуры. В данной статье рассматривается роль
метафоры в межкультурных исследованиях, особенности
метафорических моделей в различных языках, а также
лингвокультурологические аспекты культурных метафор
в
узбекском
языке.
На
основе
теоретических
трудов мировых, российских и узбекских лингвистов
анализируется роль метафор в отражении национальной
культуры, а также их функционирование в политическом,
религиозном и социальном дискурсах. Кроме того, в статье
освещаются проблемы эквивалентности метафорических
выражений при межкультурном переводе.
KIRISH
Metafora tilshunoslikning eng muhim va qiziqarli hodisalaridan biri bo‘lib, u
nafaqat badiiy nutqda, balki kundalik muloqotda ham keng qo‘llaniladi. Metafora so‘zning
asl ma’nosidan boshqa ma’noda ishlatilishi orqali tilning ifodalilik imkoniyatlarini
oshiradi. Zamonaviy tilshunoslikda metafora faqat badiiy vosita emas, balki inson
tafakkurining muhim tarkibiy qismi sifatida tadqiq etiladi.
Bu maqolada metaforaning tilshunoslikdagi o‘rni, uning tadqiq etilish bosqichlari
va turli tillardagi o‘rganilish jihatlari yoritiladi.
Metaforaning tilshunoslikdagi ahamiyati
Metafora nafaqat badiiy ifoda vositasi, balki inson tafakkurini shakllantiruvchi
asosiy lingvistik-kognitiv hodisalardan biridir. Zamonaviy tilshunoslikda metafora til,
tafakkur va madaniyat o‘rtasidagi bog‘lovchi halqa sifatida o‘rganiladi. Ushbu maqolada
metaforaning tilshunoslikdagi fundamental ahamiyati, uning nutq jarayonidagi roli va
turli madaniyatlarda qo‘llanilishi haqida jahon, rus va o‘zbek tilshunoslarining
tadqiqotlari asosida tahlil qilinadi.
1. Metafora – Til va Tafakkur O‘rtasidagi Bog‘lovchi
Metafora haqidagi zamonaviy qarashlar asosan kognitiv tilshunoslik nuqtai
nazaridan shakllantirilgan. Jorj Lakoff va Mark Johnson o‘zlarining "Metaphors We Live
By" (1980) asarida metaforani insoniy konseptual tizimning asosiy elementi sifatida
ta’riflashgan:
"Metaforalar nafaqat tilning badiiy jihati emas, balki ular bizning kundalik
tushunchalarimiz va harakatlarimizni tashkil etadi. Masalan, ‘Vaqt – bu pul’ metaforasi
bizga vaqtni tejash, sarflash yoki isrof qilish haqida gapirish imkonini beradi." (Lakoff &
Johnson, 1980, 7-bet). Bu fikrga ko‘ra, metafora insonning abstrakt tushunchalarni
modellashtirish usuli bo‘lib, u til va tafakkur o‘rtasida uzviy aloqani ta’minlaydi.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 3 (2025) / ISSN 2181-3701
359
Rus tilshunosligida metaforaning kognitiv ahamiyati V.N. Teliyaning "Russkaya
frazeologiya. Semanticheskiy, pragmaticheskiy i lingvokulturologicheskiy aspekty"
(1996) asarida o‘z aksini topgan:
"Metaforik ifodalar tilning leksik tizimini boyitish bilan birga, milliy madaniyatning
stereotipik tasavvurlarini ham aks ettiradi." (Телия, 1996, 145-bet).
O‘zbek tilshunoslari orasida Sh. Sirojiddinov metaforani tilning dinamik rivojlanish
omili sifatida ta’kidlaydi, "Metafora so‘z ma’nosining yangi kontekstlarda qayta
shakllanishi jarayonidir. Bu jarayon tilning boyib borishining muhim manbai
hisoblanadi." (Сироджиддинов, 2008, 92-bet).
2. Metaforaning Kommunikativ Ahamiyati
Metafora nutq jarayonida muloqot samaradorligini oshirishda muhim rol o‘ynaydi.
U murakkab tushunchalarni sodda va tushunarli qilib ifodalashga yordam beradi.
Masalan, siyosiy nutqlarda "iqtisodiyot – bu organizm" metaforasi yordamida murakkab
iqtisodiy jarayonlar tushuntiriladi.
Britaniyalik tilshunos P. K. Koveyses ta’kidlashicha, "Metaforalar nafaqat nutqni
rang-barang qiladi, balki auditoriyaga yangi tushunchalarni osonroq idrok etish imkonini
beradi." (Kövecses, 2010, 54-bet). Rus tilshunosi Yu.D. Apresyan esa metaforaning
pragmatik jihatini quyidagicha izohlaydi: "Metafora nutqdagi emotsional ta’sirni
kuchaytirish uchun ishlatiladi. U nutqning obrazliligini oshiradi va auditoriyaning
diqqatini jalb qiladi." (Апресян, 1995, 201-bet). O‘zbek tilida esa, masalan, "yurakda olov
yonmoq" kabi ifodalar kuchli his-tuyg‘ularni yetarlicha ifodalash uchun ishlatiladi.
3. Metafora va Madaniyat: Lingvokulturologik Jihat
Metaforik ifodalar madaniyat bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, har bir til o‘zining
milliy xususiyatlarini aks ettiradi. Masalan, rus tilida "lyubov’ – eto ogon’" ("sevgi – bu
olov") metaforasi sevgi hissining kuchliligini tasvirlaydi.
A.P. Chudinovning fikricha, "Har bir madaniyat o‘ziga xos metaforik modellarga ega
bo‘lib, ular xalqning dunyoqarashini aks ettiradi." (Чудинов, 2001, 89-bet). O‘zbek tilida
esa, masalan, "hayot – safar" metaforasi inson hayotini yo‘lga o‘xshatadi- "O‘zbek tilida
‘hayot yo‘li’, ‘umr yo‘li’ kabi iboralar inson taqdiri va hayotiy tajribalarni obrazli ifodalash
uchun ishlatiladi." (Махмудов, 2015, 76-bet).
Metafora tilshunoslikda nafaqat badiiy ifoda vositasi, balki inson tafakkurini
shakllantiruvchi, muloqotni samarali qiluvchi va madaniy kodlarni saqlovchi muhim
hodisa sifatida o‘rganiladi. Uning kognitiv, kommunikativ va lingvokulturologik jihatlari
zamonaviy tilshunoslikning dolzarb mavzularidan biridir. O‘zbek tilshunosligida
metafora tadqiqotlari tobora kengayib bormoqda, ammo hali ham uning konseptual va
madaniy jihatlarini chuqurroq o‘rganish zarur.
Metaforani tadqiq etishning asosiy bosqichlari
Metafora tadqiqotlarining tarixiy evolyutsiyasi tilshunoslikning rivojlanishi bilan
chambarchas bogʻliq boʻlib, u bir necha muhim bosqichlardan oʻtgan. Har bir bosqich
metaforaga yangicha yondashuvni taklif etib, uning til, tafakkur va madaniyatdagi oʻrnini
chuqurroq tushunish imkonini bergan. Ushbu maqolada metaforani oʻrganishning asosiy
bosqichlari jahon, rus va oʻzbek tilshunoslari ishlaridan iqtiboslar bilan tahlil qilinadi.
1. Anʼanaviy (Retorik) Bosqich
Metaforaning ilk tizimli tadqiqi qadimgi yunon falsafasiga borib taqaladi. Aristotel
"Poetika" asarida metaforani badiiy nutqning eng muhim vositalaridan biri sifatida
taʼriflagan. "Metafora – bu bir narsa nomini boshqa narsaga koʻchirish sanʼati... Uning
ahamiyati shundaki, u tushunchalarga yangicha yorqinlik bagʻishlaydi" (Aristotle, 335
BCE/1996).
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 3 (2025) / ISSN 2181-3701
360
Rus tilshunosligida bu yondashuv XIX asrda A.A. Potebnaning "Myslʼ i yazyk"
(1862) asarida davom ettirilgan. "Metafora nafaqat nutq bezagi, balki tushunishning
yangi yoʻllarini ochuvchi hodisadir" (Потебня, 1862, 132).
Oʻzbek tilshunosligida esa A. Qayumov bu bosqichni quyidagicha taʼriflaydi:
"Anʼanaviy yondashuvda metafora badiiy obraz yaratish vositasi sifatida qaralgan"
(Қаюмов, 2005, 34).
2. Strukturalistik Bosqich (XX asr boshlari – 1950-yillar)
XX asrning birinchi yarmida tilni tizim sifatida oʻrganishning kuchayishi bilan
metaforaga yangicha yondashuv paydo boʻldi. Roman Yakobson metaforani tilning
paradigmatik munosabatlarining namoyoni sifatida tahlil qilgan. "Metaforik jarayonlar
tilning vertikal (assotsiativ) oʻxshashliklariga asoslanadi" (Jakobson, 1956, 258). Rus
tilshunoslari orasida V.V. Vinogradov bu yondashuvni rivojlantirgan, "Metafora – bu
leksik-semantik oʻzgarishlarning muhim manbai boʻlib, u til tizimining dinamikasini
koʻrsatadi" (Виноградов, 1947, 89).
Oʻzbek olimi Sh. Sirojiddinovning taʼkidlashicha:
"Strukturalizm metaforani til tizimidagi funksional oʻzgarishlar nuqtai nazaridan
oʻrgandi" (Сироджиддинов, 2010, 56).
3. Kognitiv Bosqich (1960-yillardan hozirgi kungacha)
Bu bosqich metafora tadqiqotlarida inqilobiy oʻzgarishlarni keltirib chiqardi.
J. Lakoff va M. Johnsonning "Metaphors We Live By" (1980) asari kognitiv yondashuvning
asosiy manbai boʻldi. "Metaforalar nafaqat til hodisasi emas, balki inson tafakkurining
asosiy mexanizmlaridan biridir. Biz metaforik tushunchalar yordamida nafaqat gaplamiz,
balki shu tushunchalar asosida dunyoni tushunamiz" (Lakoff & Johnson, 1980, 6).
Rus tilshunosligida A.N. Baranov va Yu.N. Karaulov bu yondashuvni
rivojlantirdilar:
"Kognitiv metaforalar – bu inson ongining fundamental kategoriyalash
mexanizmlaridir" (Баранов, Караулов, 1991, 45).
Oʻzbek tilshunoslari orasida N. Mahmudov taʼkidlaydi, "Kognitiv yondashuv
metaforani til va tafakkur oʻrtasidagi bogʻlovchi halqa sifatida tushunish imkonini berdi"
(Махмудов, 2018, 78).
4. Lingvokulturologik Bosqich (1990-yillardan hozirgi kungacha)
Zamonaviy tadqiqotlarda metafora madaniyatlararo tadqiqotlar obyektiga
aylanmoqda. A. Musoffning fikricha, "Har bir madaniyatning oʻziga xos metaforik
modellari bor boʻlib, ular milliy mentalitetni aks ettiradi" (Musolff, 2004, 15).
Rus tilshunoslari orasida A.P. Chudinov bu yoʻnalishda muhim ishlarni amalga
oshirdi. "Metaforik modellar – bu milliy dunyoqarashning lingvistik koʻrinishi" (Чудинов,
2003, 67). Oʻzbek tilshunosligida esa M. Mirzaev taʼkidlaydi, "Oʻzbek tilidagi 'hayot –
daryo', 'sevgi – gul' kabi metaforalar milliy madaniyatimizning chuqur qatlamlarini
ifodalaydi" (Мирзаев, 2020, 112).
5. Kompyuter Lingvistika va Korpus Tadqiqotlari Bosqichi
Soʻnggi yillarda metafora tadqiqotlarida yangicha yoʻnalish – korpus usullari
qoʻllanila boshladi. A. Stefanowitschning fikricha:
"Korpus lingvistikasi metaforik modellarni keng miqyosda va aniqroq oʻrganish
imkonini beradi" (Stefanowitsch, 2006, 2).
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 3 (2025) / ISSN 2181-3701
361
XULOSA
Metafora tadqiqotlari anʼanaviy retorikadan tortib zamonaviy korpus
lingvistikasigacha uzluksiz rivojlanish jarayonini bosib oʻtdi. Har bir yangi bosqich
metaforaning til, tafakkur va madaniyatdagi oʻrnini yanada chuqurroq anglash imkonini
berdi. Oʻzbek tilshunosligida metafora tadqiqotlari tobora kengayib bormoqda, ammo
hali ham korpus usullari va kross-kultural tadqiqotlarni rivojlantirish zarur.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Aristotle. (1996). Poetics (M. Heath, Trans.). Penguin Classics.
2.
Jakobson, R. (1956). Two Aspects of Language and Two Types of Aphasic
Disturbances. In Fundamentals of Language.
3.
Kövecses, P. (2010). Metaphor: A Practical Introduction. Oxford University
Press.
4.
Lakoff, G., & Johnson, M. (1980). Metaphors We Live By. Chicago University
Press.
5.
Stefanowitsch, A. (2006). Corpus-Based Approaches to Metaphor and
Metonymy. Mouton de Gruyter.
6.
Апресян, Ю. Д. (1995). Избранные труды. Москва: Языки русской культуры.
7.
Баранов, А.Н., & Караулов, Ю.Н. (1991). Русская политическая метафора. М.
8.
Виноградов, В.В. (1947). Русский язык. М.
9.
Қаюмов, А. (2005). Ўзбек тилида метафора. Тошкент.
10.
Махмудов, Н. (2015). Тил ва маданият. Тошкент: Ўзбекистон.
11.
Махмудов, Н. (2018). Когнитив лингвистика. Тошкент.
12.
Мирзаев, М. (2020). Ўзбек маданияти метафоралари. Тошкент.
13.
Потебня, А.А. (1862). Мысль и язык. Харьков.
14.
Сироджиддинов, Ш. (2008). Ўзбек тили семасиологияси. Тошкент: Фан.
15.
Сироджиддинов, Ш. (2010). Тил ва тафаккур. Тошкент.
16.
Телия, В. Н. (1996). Русская фразеология. Москва: Наука.
17.
Чудинов, А. П. (2001). Россия в метафорическом зеркале. Екатеринбург:
УрГПУ.
