Семантическое развитие древнеанглийского глагола Stīgan

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная

лингвистика

и

лингводидактика

–

Foreign

Linguistics and Linguodidactics

Journal home page:

https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics

Semantic development of the Old English action verb

Stīgan

Sitora MARDONOVA

1

Samarkand State Institute of Foreign Languages

ARTICLE INFO

ABSTRACT

Article history:

Received March 2023
Received in revised form

10 April 2023
Accepted 25 April 2023

Available online

15 May 2023

The aim of this article is to identify the lexical and semantic

variability, semantic enrichment, and the reasons for the historical
development of some motion verbs in modern English. The main

focus is on the lexical-semantic development of the Old English

verb “stīgan” and the definition of

their development factors.

2181-3701

/©

2023 in Science LLC.

DOI:

https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol1-iss3-pp58-62

This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (

https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru

)

Keywords:

Stīgan,

semantics,

etymology,

equivalent,

action verb,

lexical-semantics,
diachronic,

contrast,

lexeme.

Qadimgi ingliz tilida ishlatilgan “Stīgan” harakat fe’lining

semantik taraqqiyoti

АННОТАЦИЯ

Калит сўзлар:

Stīgan,

semantika,

etimoligiya,

ekvivalent,

yurish harakati feʼli,

leksik-semantika,
diaxronika,

kontrast,

leksema.

Ushbu maqola oldiga qo‘yilgan maqsad zamonaviy ingliz

tilidagi baʼzi yurish harakat fe’llarining tarixiy taraqqiyoti
davomida leksik va semantik o‘zgaruvchanligi, maʼno jihatdan

boyiganligi va uning sa

bablarini aniqlashga qaratiladi. Аsosiy

e’tibor zamonaviy ingliz tilidagi qadimgi ingliz tili davrida

ishlatilgan “stīgan” feʼlining leksik

-semantik taraqqiyoti va

uning rivojlanish omillarini belgilash tahlili qilindi.

1

Assistant, Department of Methodology of Teaching English, Faculty of English-II, Samarkand State Institute of

Foreign Languages.

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Issue

–

1

№

3 (2023) / ISSN 2181-3701

59

Семантическое развитие древнеанглийского глагола

Stīgan

АННОТАЦИЯ

Ключевые слова:

Stīgan,

семантика,

этимология,

эквивалент,

глагол

,

лексико

-

семантика,

диахрония,

контраст,

лексема

.

Целью данной статьи является выявление лексической

и

семантической

изменчивости,

семантического

обогащения и причин исторического развития некоторых

глаголов в современном английском языке. Основное

внимание уделяется лексико

-

семантическому развитию

глагола «идти, пробираться» в современном английском

языке («stīgan» в древнеанглийском языке) и определению

факторов их развития.

Kirish

Barcha ob’yekt va atrofimizni o‘rab turgan narsalar doimiy harakatda bo‘ladi.

Shuning uchun fe’l

nutqning muhim qismi hisoblanadi va har qanday tilda unga alohida

e’tibor qaratiladi. Ingliz tilini o‘rganayotganda, so‘z boyligingizni tinimsiz fe‘llar bilan
to‘ldirish kerak. Fe‘llar tufayli nutq jonli va qiziqarli bo‘ladi, ularning yordami bilan o‘z

fik

rlaringizni ifodalash osonroq kechadi. Tildagi fe’l turkumini yaxshiroq anglash

maqsadida ular ma’lum bir bo‘limlarga ajratiladi. Asosiy bo‘limlardan biri bu harakat
fe’llari hisoblanadi. Tabiiyki, ushbu bo‘lim bir nechta kichik bo‘limchalarga bo‘linadi:

u

larga harakat turlari, yuqoriga va pastga harakatlanish, ta’qib qilish, tezlik, suvda

harakatlanish, aylanma harakatlar kiritiladi.

Tilshunoslikning “makon”ga bo‘lgan umumiy qiziqishi va turli tillarda bo‘shliqni

boshqacha tarzda ifodalashi borasida, Levinson 2003; va Bloom, 1996; Xikman va Robert
2006, Levinson va Uilkins 2006, Evans va Chilton 2010, Filipovich, Jaszczolt 2012,

Vulchanova va van der Zee 2012 tilshunoslikda fe’l sistemasining taraqqiyoti hamda
tahlili xususida ko‘plab ishlarni amalga oshirgan. Jumladan, tillarda “harakat” ma’nosi
qanday tarzda ifodalanishini o‘rganish, Talmining (1975, 1985) fe’llarni leksikallashtirish
bo‘yicha ishidan boshlanib, ayniqsa, juda samarali tadqiqot sohasi bo‘lgan. Talmining
dastlabki maqolalaridagi asosiy g‘oya shundan iboratki, olim haqiqiy dunyoda “harakat”
“voqea”da bir nechta semantik komponentlar mavjud va tillar jumlaning ayrim

elementlarida odatiy tarzda ifodalanadigan komponentlar turidan farq qiladi deb fikr
yuritadi(Talmi 1975, 1985

–

85 b).

Asosiy qism

Mazkur maqolada asosan qadimgi ingliz tili davrida ishlatilgan “stīgan” fe’li ko‘rib

chiqiladi va tahlil qilinadi. Bugungi kunda eng muhimi qadimgi ingliz tili davrida

ifodalanadigan fe’llar zamonaviy ingliz tili davrida qanday ma’noda ishlatilayotganin

i

asoslab berishdan iboratdir. Shuni ta’kidlash joizki, maqsadimiz qadimgi ingliz tili
davrida ishlatilgan fe’llar hozirgi ingliz tili davrida ishlatiladigan fe’llar ma’nosiga mos

kelishini aniqlashdan iborat. Boshqacha qilib aytganda, qadimgi ingliz tili davri

kontekstlarida uchragan fe’llar zamonaviy ingliz tilida ham namoyon bo‘lishi tahlil

qilingan. Ingliz tili asosan qadimda fransuz, nemis va lotin tillaridan kelib chiqqan.

Shundan ko‘rinib turibdiki, qadimgi ingliz tili davrida ishlatilgan fransuz til

idan

o‘zlashgan “monter” ya’ni qadimgi ingliz tili davrida “mounten” fe’li shaklida “yuqoriga
chiqmoq, tirmashib chiqmoq” ma’nolarida ifodalangan.

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Issue

–

1

№

3 (2023) / ISSN 2181-3701

60

Masalan

:

1.

They anoon Gonne up to mounte and doun descende. Ular toqqa ko‘tarildi.

Mazkur misolda “mounte” fe’li ishlatilgan, ya’ni ko‘tarilmoq ma’nosini ifodalagan. Mazkur
fe’l yurish harakati fe’li hamda neytral harakat shaklida ishlatilgan. Fe’lning ma’no
ko‘la

mi kontekstdan kelib chiqqan holda aniqlangan (Herbst & Klotz 2003: 107

–

23;

Svensén 2009: 253–

79).

Demak, shunday fe’llar qatoriga qadimgi ingliz tilida ishlatilgan “stigan” fe’li ham

kiritilgan. Mazkur fe’l harakat hamda neytral fe’llar guruhiga mansub

. Qadimgi ingliz tili

davrida bilingual lug‘atlar kirib kelishi bilan “stīgan” fe’lining ko‘plab ekvivalent
ma’nolari kelib chiqqan. Mazkur fe’l o‘timli, ayni damda o‘timsiz fe’llar qatoriga ham

kiritilgan.

Masalan

:

I. intransitive (o‘timsiz).

Yurish harak

at ma’nosida ifodalangan fe’llar.

(1) Ko‘tarilish yoki tushish ma’nosida.

(2) Yuqori pog‘onalarga ko‘tarilish yoki toqqaa ko‘tarilish ma’nosida.

(2 a) kemaga kirish, toqqa tirmashib chiqish ma’nosida.

(3) harakat pastga tushish bo‘lganda ishlatiladi.

II. t

ransitive (o‘timli).

Ko‘tarilish harakat ma’nolarida ishlatilgan.

Yuqorida keltirilgan fikrlarga qaraganda, hozirgi zamon ingliz tili davrida “climb”

tirmashib chiqmoq fe’li yurish harakati fe’llari bo‘limiga kiritilmaydi. Vaholanki ushbu fe’l

qadimgi ingl

iz tili davrida “stīgan” fe’lining ekvivalenti sifatida ishlatilgan va yurish

harakati fe’llari bo‘limiga kiritilgan. Ana shunday yondashuvlarni Fanegoning qadimgi va
o‘rta davr ingliz tili fe’llari ekvivalentiga asoslangan ro‘yxatini zamonaviy ingliz tili

davridagi lug‘atlarda mujassamlashtirganini ko‘rishimiz mumkin (Fanego, 2012; 40

-44).

Fanego o‘zining lug‘atida “stīgan” fe’li yurish harakati fe’llar qatoridagi “climb” ya’ni
“toqqa chiqmoq” fe’liga to‘g‘i kelishini ta’kidlaydi. Olim o‘z tadqiqotida ma’l

um bir figurali

jismning harakatlanishini tasvirlaydi (Fanego, 2012; 41).

Fanego tadqiqotida turli xil fe’l sezgilarini atamalash uchun konstruktiv

yondashuvlar (kontekstual tarzda) foydalanadi va fe’l semantikasi hamda qurilish
semantikasining o‘zaro ta‘s

irini kuzatadi.

Masalan

:

2.

Ða

stah

and com smylte reng.

“Havo tindi va yomg‘ir sepaladi”

3.

Ða bioð genemde deade, & ða

stigaþ

on helle.

“Ular o‘ldik” deb baqirishdi va tepalikka ketishdi”

Ko‘rinib turibdiki, berilgan birinchi misolda “stīgan” fe’li neyt

ral harakat sifatida

ya’ni “tinmoq” fe’lini ifodalab kelgan va ishlatilgan. Ikkinchi misolda ushbu fe’l harakat
fe’li sifatida ya’ni “bormoq” fe’li yordamida ishlatilgan.

Yuqorida keltirilgan misollar va fikrlardan kelib chiqib, qadimgi ingliz tilida

har

akat fe’llari qatnashgan ba’zi bir misollarni yo‘nalishga nisbatan ishlatilgan fe’llarni

ko‘rib chiqamiz va tahlil qilamiz.

4.(a) He

stah

up on an treow

“U daraxtga chiqdi”

(b) Zachee

stih

ardlice

adune

“Zacheus, tez pastga tush”

Qadimgi ingliz t

ili davrida ifodalangan, “stīgan” fe’li vertikal harakat ma’nosini

ifodalab kelgan va ushbu fe’l tez

-

tez ishlatilgan (yuqoriga yoki pastga bo‘lgan harakat (1a

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Issue

–

1

№

3 (2023) / ISSN 2181-3701

61

-

b) ga qarang). Ushbu misolda “stīgan” fe’lining berilgan ma’nosi bir vaqting o‘zida har

qanday

yo‘nalishda harakatlanish uchun foydalanilgan. Bosworth & Toller, An Anglo

-

Saxon Dictionary davrida har qanday yo‘nalishni bitta fe’l asoslab berganligini
ko‘rishimiz mumkin. Yuqorida keltirilgan misolda “stīgan” fe’li “vertikallik” hamda
kodlangan ma’no

sifatida ishlatilgan.

5. Ðu forhogdes alle

stigende

from rehtwisnissum ðinum forðon unreht geðoht

heara is

“Sening solihligingdan chiqqanlarning barchasini yomon ko‘rding, chunki ularning

fikri adolatsizdir”.

Xulosa

Yuqorida keltirilgan beshinchi misolda yuqoriga yoki pastga qarab harakat ifoda

etilmaganini kuzatishimiz mumkin (4). Mazkur misolda metafora qo‘llanilgan va
‘yaxshilik yuqorida, yomonlik esa pastda‘ deb hisoblanib vertikal harakat kuzatilgan.

Shu

sababli Xudoning qonunlaridan chetga chiqish pastga harakat deb metaforadan

foydalanilgan. Biroq, qadimgi ingliz tili davrida odatda, sun‘iy yo‘ldosh harakatning
ifodalanganligini “stīgan” fe’li ya’ni –

“yuqoriga” yoki “pastga” kabi ma’nolarni ifodalab

kelgan. Bundan tashqari qadimgi ingliz tili davrida lotin tilida buni yorqin nashrlari

“gewītan” “ga ketish, ketish” ma’noli fe’llari bilan ham ifodalanib kelgan. Ikkinchi misolda
vertikal bo‘lmagan harakatlarning talqinini “gewītan” fe’li qo‘llab

-quvvatlab kelgan.

Qadimgi ingliz tili davrida “stīgan”

haqida umumiy ma’lumotlarga tayanib, ushbu fe’lning

ma’nosi dastlab dekontekstuallashgan ma’noda yurish harakat fe’li harakat sifatida
ishlatilgan. Harakatning yo‘nalishi sifatida emas balki neytral harakat sifatida ishlatilgan
va shuning uchun ushbu fe’l

toifalarga bo‘lingan.

6. Leode on wang stigon

“Odamlar quruqlikka ketishdi”

Oltinchi misoldan ko‘rinib turibdiki harakat neytral holatda ifodalanib kelmoqda.

Ya’ni insonlar tomonidan bajarilayotgan harakat yurish harakatiga tengdir

.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

:

1.

Fanego T. Motion events in English // The emergence and diachrony of

manner salience from Old English to Late Modern English. Folia Linguistica Historica 33.,
2012. -

Р 29–

85.

2.

Judith H. Motion and the English verb //Oxford University Press. 2017-69-

70

3.

Hoad T. The Concise Oxford Dictionary of English Etymology. Oxford New

York Oxford University Press., 2017.

–

P 409-411.

4.

Herbst, Thomas & Michael Klotz. 2003. Lexikografie.

Paderborn: Schöningh.

5.

Slobin Dan I. Two ways to travel: Verbs of motion in English and Spanish //

Grammatical constructions: Their form and meaning., Oxford: Clarendon Press., 1996. - P
195

–

220.
6.

Slobin Dan I. What makes the manner of motion salient? // Explorations in

linguistic typology, discourse, and cognition // Linguistic systems and cognitive
categories., Amsterdam: John Benjamins., (Typological Studies in Language 66)., 2006. -

Р

59

–

81.

7.

Traugott E. Richard B. Regularity in semantic change. Cambridge, U.K.:

Cambridge University Press., 2002.

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika

–

Зарубежная лингвистика

и лингводидактика

–

Foreign Linguistics and Linguodidactics

Issue

–

1

№

3 (2023) / ISSN 2181-3701

62

8.

Traugott E. Linguistic levels: Semantics and the lexicon. // English historical

linguistics: An international handbook, Berlin: De Gruyter., 2012. -

Р

164

–

77.

9.

Traugott E. Syntax. The Cambridge history of the English language. Vol. I:

U.K.: Cambridge University Press, 1992. -

Р 168–

289.

10.

Talmy, L. Lexicalization patterns: Semantic structure in lexical forms.

11.

In Timothy Shopen: Cambridge, U.K.: Cambridge University Press, 1985.-57

–

149.