Авторы

  • Ситора Мардонова
    Преподаватель, Кафедра методики преподавания английского языка, Самаркандский государственный институт иностранных языков

DOI:

https://doi.org/10.71337/inlibrary.uz.foreign-linguistics.67791

Ключевые слова:

диахроника типология симема значение семантика форма пространство семема глаголы действия дифференциация глаголы направления

Аннотация

В данной статье анализируется семантическая структура некоторых глаголов движения в английском языке, на основе которой определяются конкретные определенные структуры и разграничения семантического поля глаголов, принадлежащих к этой группе, и семантической классификации лексем данной группы глаголов для выявления их общей, объединяющей, дифференцирующей семантики.


background image

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika –

Зарубежная лингвистика и
лингводидактика – Foreign

Linguistics and Linguodidactics

Journal home page:

https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics

Semantic development of the verbs “feorrian, fyrsian,

feorsian” and verbs of direction, which are included in

4 categories of Old English

Sitora MARDONOVA

1

Samarkand State Institute of Foreign Languages

ARTICLE INFO

ABSTRACT

Article history:

Received September 2024

Received in revised form

10 October 2024

Accepted 25 October 2024

Available online

25 November 2024

This article analyzes the semantic structure of some motion

verbs in the English language, based on which specific semantic

events of the verbs of movement are determined. The main

attention is paid to certain structures and boundaries of verbs,

that is, the semantic field of verbs belonging to this group, and

the semantic classification of lexemes of this group of verbs to

identify their common, unifying, differentiating semantics.

2181-3701/© 2024 in Science LLC.
DOI:

https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol2-iss5

/S

-pp411-420

This is an open-access article under the Attribution 4.0 International

(CC BY 4.0) license (

https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru

)

Keywords:

diachronic,

typology,

meaning,

semantics,

form,

space,

verbs of action,

differentiation,

path verbs.

Qadimgi ingliz tilidagi “feorrian, fyrsian, feorsian” yo‘nalish

harakati fe’llari va 4 ta turkumga kiritilgan fe’llarning

semantik taraqqiyoti

ANNOTATSIYA

Kalit so‘zlar:

Diaxronik,

tipologiya,

simema,

ma’no,

semantika,

shakl,

makon,

hаrakat fe’llari,

differensiya,

yo‘nalish harakat fe’llari.

Mazkur maqolada ingliz tilidagi ba’zi harakat fe’llarining

semantik taraqqiyotini tahlil qilish, shu asosda yurish harakati

fe’llarining o‘ziga xos semantik voqealanishini belgilash. Yurish

harakat semali fe’llarning tarkibi va chegarasini aniqlash, ya’ni

ushbu fe’llarning semantik maydonini aniqlash hamda mazkur

fe’l leksemalarning semantik tasnifini amalga oshirish ularning

mushtarak (umumiy), birlashtiruvchi, farqlovchi semalarini

aniqlashga e’tibor qaratilgan.

1

Teacher, Department of English Language Teaching Methodology, Samarkand State Institute of Foreign Languages.

E-mail: mardonovasitora@yahoo.com


background image

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика

и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics

Special Issue – 5 (2024) / ISSN 2181-3701

412

Семантическое развитие глаголов “feorrian, fyrsian,
feorsian” и глаголов направления, которые включаются
в 4 категории древнеанглийского языка

АННОТАЦИЯ

Ключевые слова:

диахроника,

типология,

симема,

значение,

семантика,

форма,

пространство,

семема,

глаголы действия,

дифференциация,

глаголы направления.

В данной статье анализируется семантическая структура

некоторых глаголов движения в английском языке, на

основе которой определяются конкретные определенные

структуры и разграничения семантического поля глаголов,

принадлежащих к этой группе, и семантической
классификации лексем данной группы глаголов для

выявления их общей, объединяющей, дифференцирующей

семантики.


KIRISH QISMI.

Holat hamda neytral harakat fe’llariga qaraganda yo‘nalish harakat fe’llari

kamchilikni tashkil etadi. Ammo yo‘nalish harakat fe’llari kamchilikni tashkil etsada,
qadimgi ingliz tilida tez-tez qo‘llanilgan. Shuning uchun yo‘nalish harakat fe’llari semantik
taraqqiyotiga hech qanday chegara qo‘yilmagan. Qadimgi ingliz tilida yo‘nalish harakat
fe’llari kodlangan ma’noga ega bo‘lib ularning sof ma’nosi kamdan kam hollarda uchragan.
Masalan qadimgi “scipian” “to take ship” ya’ni “kemaga chiqish” ma’nosidagi yo‘nalish
harakat fe’li “kemaning ichiga qarab harakatlanish” aniqrog‘i “ichkariga harakat” kabi
ma’noga asoslangan ya’ni faqatgina kemaga nisbatan bajarilayotgan harakat ma’nosini
ifodalagan (Talmi 1975, 1985 – 85 b). Qadimgi ingliz tilida yo‘nalish harakat ma’nosida
kelgan fe’llar ko‘plab qo‘shimcha tushunchalarga ega bo‘lgan va ushbu fe’llar sof yo‘nalish
harakat sifatida ishlatilmagan. Ushbu qarashlar juda ko‘p tortishuvlarga sabab bo‘lgan va
natijada qadimgi ingliz tilidagi sof yo‘nalish harakat fe’llari inventarizasiyaga uchragan va
qadimgi Lotin tili yoki Fransuz tilidan o‘zlashtirilgan (Herbst & Klotz 2003: 107– 23;
Svensén 2009: 253–79). Yuqorida keltirilgan fikrlarning isbotini maqolaning asosiy
qismida keltirilgan misollar bilan ko‘rsatib berishga harakat qilamiz.

ASOSIY QISM.

Masalan:
1 misol: gif hi hwylcne man on ðam landum ongitað oððe him hwylc folligende bið,

þonne

feorriað

hi & fleoð.

Yuqorida keltirilgan 1-misolda qadimgi ingliz tilidagi “feorrian” yo‘nalish harakat fe’li

“uzoqlarga ketish, ketish” ma’nosida ishlatilgan. Ushbu fe’l o‘zi bilan albatta qo‘shimcha ya’ni
“uzoqlarga” ma’nosini ifodalab kelgan. Qadimgi lotin tilidan tarjima qilinganda “

longe fugiunt”

ya’ni “uzoqlarga ketmoq va qochib ketmoq” ma’nolarini ifodalab kelgan. Shunday qilib ushbu
fe’l o‘zida “uzoqlarga” kabi ma’noni mujassamlashtirgan.

“Uzoq” ma’nosidagi qo‘shimcha komponent dan tashqari “

feorrian”

fe’li sof yo‘nalish

harakat fe’liga mos keladi. Qadimgi ingliz tilida “

feorrian”

fe’li “jilo, jilolanish”

kabi

ma’nolarni ham ifodalab kelgan. Qadimgi lotin tilining

“elongare”

fe’lidan kelib chiqgan.

Demak bundan ko‘rinib turibdiki, qadimgi lotin tilidan kelib chiqgan

“elongare”

fe’li


background image

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика

и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics

Special Issue – 5 (2024) / ISSN 2181-3701

413

qadimgi ingliz tili

“feorrian”

fe’li bilan morfologik jihatdan o‘xshash bo‘lib bunda

“longus”

“long, far”

va qadimgi ingliz tili

“feor”

“far”

ma’nolarini ifodalagan. Fanegoning

ta’kidlashicha yuqorida keltirilgan misollar morfologik tahlilar hamda har bir bo‘g‘inning

ma’nosini yetkazib berish uchun tadbiq etilgan (Fanego, 2012; 40-44).

Qadimgi

“(for)lǣtan”

fe’lining semantik taraqqiyoti.

Qadimgi

“(for)lǣtan”

fe’li ko‘pincha

“to leave” “tark etish”

ma’nosida ishlatilgan.

“Fæder va modor, þæt child, hine”

fe’llari kabi nafaqat joylarni balki insonlarni tark etish

ma’nolarida ham ishlatilgan (2 misol a-c).

2

misol:

a) for ðan

forlæt

se man fæder & modor, & geðeot hine to his wife.

b) þa cyrdon heo ham mid þam &

þæt child

forlæten æt þam temple mid þam oðre

femnen.

c) he wearð þa gebunden and to ðam lande gelæd, and

forleton hine

þær to anum

treowe huxlice gebundenne.

Yuqorida keltirilgan 2 (a) misolida qadimgi ingliz tilida ishlatilgan

“(for)lǣtan”

fe’li

insonlarni tark etish ma’nosida ishlatigan. Bunda “

insonlardan uzoqlarga ketish yoki

ulardan yiroqlashish”

ma’nosi sifatida ishlatilgan. 2 (b) misolida ushbu fe’l “

tashlab ketmoq”

ma’nosida ishlatilgan. 2 (c) misolida ushbu fe’l “

majburlab tashlab ketmoq”

ma’nosida

ishlatilgan.

Narsa yoki shaxsga nisbatan

“forlǣtan”

fe’lining ma’nolari orasida

“orqada

qoldirish”, “yaqinda qoldirish, e’tiborsizlik, qarovsiz qoldirmoq”, “tashlab ketmoq, butunlay

tark etmoq, aloqani uzmoq”

ma’nolari ham ishlatilgan. Semantik ta’sirlanishda “

manba va

maqsad”

yoki “

devor va shahar”

ma’nolarida keltirilgan (3 misol a,b,c).

3 misol:

a) hig þa

forlættan

þone wall & heora burh, & flugan onwæg (Fanego, 2012: 30).

b) ðes ilces geares com se abbot Heanri of Angeli æfter Æsterne to Burch & seide þet

he hæfde

forlæten

þone mynstre mid ealle.

c) ac ic wille nu þurh Godes wissunge þa

forlætenan

mynstru on minum anwealde

gehwær mid munecum gesettan & eac mid mynecenum & Godes lof geedniwian ðe ær wæs

forlæten (Fanego, 2012: 50).

Yuqorida keltirilgan misollardan kelib chiqib, “

(for)lǣtan”

fe’li qaratqich kelishigida

bironbir insonni tark etish bilan ifodalanishidan tashqari ushbu fe’l “

shahar yoki qal’a, o‘rin

yoki joylarni tark etish”

ma’nolarida ham ifodalangan. Yuqorida keltirilgan 3 (a va b, c)

misollarida “forlæten” fe’li insonlarning “

o‘z uylari va shaharlarini hamda binolarni tark

etish”

ma’nosida ishlatilganligini kuzatishimiz mumkin.

Qadimgi ingliz tili

“wīcan”

fe’li shakliga ta’sir etgan holda ya’ni gapda o‘z shaklini

o‘zgartirib

“yo‘l bermoq”

ma’nosida ifodalangan.

4 misol:

a)

wicon

weallfæsten, wægas burston, multon meretorras.

b) þæt sio ecg

gewac

brun on bane, bat unswiðor þonne his ðiodcyning þearfe hæfde

c) ne gemealt him se modsefa, ne his <mæges> laf

gewac

æt wige (Beowulf, 1408–

11, from Scragg 1991: 62– 3 (Scraggning tarjimasidan)).

Ushbu fe’lning prefiksli shakli

“yo‘l bermoq, muvoffoqiyatsizlikga uchramoq”

ma’nolarini ifodalagan. Ushbu fe’l Beowulf asarida (4 misol b va c) ajdarga qarshi kurash

epizodida ikki marotoba uchragan. Keyingi qismda keltirilgan (6 misol b) misolda birinchi

marotoba Biowulfning qilichi uni mag‘lubiyatga uchratib uning zaiflashganini tasvirlash

uchun ishlatilgan. Keyingi misolda (6 misol c) Beovulfning qo‘riqchisi Wiglaf yordamga


background image

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика

и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics

Special Issue – 5 (2024) / ISSN 2181-3701

414

keladi va Beowulfning qilichi muvoffoqiyatsizlikga uchramaydi ya’ni harakat ma’nosi

kuchaytirilayotgani ko‘rsatib kelingan. Bu yerda fe’l harakat hodisasini tasvirlab keluvchi

sifatida talqin qilinida.

“wīcan”

fe’li sof yo‘nalish harakat fe’llarini ifodalab kelgan (Beowulf,

1408– 11, Scragg 1991: 62– 3 (Scraggning tarjimasidan)).

Qadimgi ingliz tili

“(ge)witan”

fe’li semantik taraqqiyoti.

Qadimgi ingliz tili lug‘atida ushbu fe’l

“to go, depart, go out” “ketmoq, chiqmoq”

ma’nolarini ifodalagan. Ba’zibir manbalarda ushbu fe’l

“to turn one’s eyes in any direction

with the intention of taking that direction, to set out towards” ya’ni “biron bir yo‘nalishni
ko‘zga olib yo‘lga chiqish, ko‘zni istalgan tomonga burish”

ma’nolarini ifodalagan. Ba’zibir

olimlarning fikricha ushbu fe’l

“yo‘lga tushmoq, ketmoq”

ma’nolarini ham bildirgan

(Fanego, 2012; 41). Hamda L. Talmining fikricha ushbu fe’l “bir joydan uzoqlashish” kabi
ma’nolarga ega bo‘lgan. Bu shuni ko‘rsatadiki “(ge)witan” fe’li nafaqat yo‘nalish harakat
balki umuman harakat fe’lini tasvirlaydi (Talmi,1975; 195-205).

5.

misol:

a) and se engel him

gewat

fram.

b) oþ þæt þæt scamlease wif geswænced aweg

gewat

fram þam ehþyrle his cytan.

c) and se fugol sona aweg

gewat

.

5 c va b misollarida qo‘chimchalar predloglardan farq qilgan. Qadimgi ingliz tilida

ishlatilgan

“onweggewiteness”

fe’li keyingi misollarda

‘to depart away’ “yo‘ldan qochmoq”

kabi ma’nolarini anglatgan. Keyinchalik esa

“forðgewītan”

prefiksli fe’li ishlatilgan va uning

ma’nosi

“awaydeparture” “ketmoq”

ma’nosiga to‘g‘ri kelgan. Bundan tashqari qadimgi

ingliz tilida ishlatilgan

“gewītan”

fe’lining hozirgi zamon preterit shakli

“gewāt”

aniq bir

fe’lni ifodalash uchun prefix yoki predloglardan foydalanilmagan holda ishlatilgan.

“Gewāt”

fe’lining kamdan kam holda ishlatilishi

“o‘lmoq”

kabi ma’nolarga ega bo‘lgan (6 a misoliga

qarang). Yuqorida keltirilgan misollarda luga’tda bir qancha o‘zgarishlar ro‘y berishida
muhim rol o‘ynadi. Leksikograflar

“depart”

ya’ni

“ketish”

so‘zidan zamonaviy ingliz tilidagi

ya’ni

“vafot etmoq”

so‘zini lug‘atda yaratishdi. Aniq bir harakatni ifodalash maqsadida

“gewāt”

fe’li

yo‘nalish

harakat

ma’nosida

ishlatilgan

(6 c misoliga qarang).

6 misol:
a) ac traianus

gewat

on þæm ilcan geare.

b) Ða wæs æfter noht monegum gearum æfter his

onweggewitenesse

of Breotone,

þætte Wine wæs adrifen from þæm ilcan <cyninge> of his biscopseðle. Þa gewat he to
Wulfhere Mercna cyninge; ond mid feo gebohte æt him þæt biscopseðl æt Lundenceastre.

c) Ne con ic noht singan; & ic forþon of þeossum gebeorscipe ut eode, & hider

gewat

,

forþon ic naht singan ne cuðe.

6 misoldagi b va c bandlarida

“gewītan”

fe’li boshlang‘ich yo‘nalish harakat

ma’nosini ifodalab kelmagan. Chunki ikkala misolda ham oldingi fe’l

“chiqish”

ma’nosiga

ishora qilib kelgan. Bunda

“wæs adrifen of his biscopseðle” “was driven from his bishop’s see”

hamda

“of þeossum gebeorscipe ut eode” “went out of this feast” “bayramdan chiqib ketmoq”

makon ikkala holda ham

“gewat”

fe’liga hamrohlik qilgan va harakat maqsadini ifodalagan.

Yana bir muhim dalil shundaki

“gewītan”

fe’li infinitive bilan birga ishlatilgan (7 misol).

7 misol:
Heo feðera onsceoc,

gewat

fleogan eft mid lacum hire.

Ushbu misolda

“gewat”

fe’li makonni tark etmoq ma’nosi sifatida ishlatilgan.


background image

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика

и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics

Special Issue – 5 (2024) / ISSN 2181-3701

415

Traugott buni batafsilroq muhokama qiladi va u shuni ta’kidlaydi, fe’llar yordamchi

harakat kabi foydalanilgan va harakat fe’llari bilan qo‘shilganda “gewitan” ma’nosi
zaiflashib, infinitivdagi fe’l ma’nosiga singib ketgandek bo‘ladi” (E. Traugott 2012,164-77).
Slobin ta’kidlaganidek qadimgi ingliz tilidagi infinitiv bilan nafaqat “gewītan” fe’li balki "Go
+ infinitive" ostida ta’kidlaganidek, bu kombinatsiyaga qadimgi ingliz tilidagi fe’llardan
“faran, fēran, gān” shu jumladan, bir qator harakat fe’llari qo‘llanilgan (D. Slobin, 2006: 59-
81). Harakat fe’llarining bu guruhi, ularning hech biri yo‘nalish harakat fe’llarrini
ifodalamaydi. “Gewītan” fe’lining ushbu kombinatsiyada “ketmoq” emas, balki "bormoq"
kabi ma’nolarini ham anglatishini ko‘rsatishi mumkin. Bu jarayonda keyingi davrlarda” go”
va “infinitive” orasidagi munosabat kechishga intiladi. Bunday o‘zgarish ko‘pincha harakat
ma’nosini yo‘qotadi makonda va shunchaki jihat belgisiga qisqaradi. Shuningdek Wulff, bu
masalani ko‘rib chiqgan. U hozirgi kunning konstruktiv semantikasini tasvirlaydi. Ingliz
tilidagi “go + infinitive” konstruksiyasini “harakat/hodisa boshlanishi” sifatida ko‘rib
chiqadi. Qadimgi ingliz

“gewītan + infinitive”

o‘xshash semantikaga ega bo‘lishini ehtimoldan

yiroq emasligini ta’kidlagan. Bundan tashqari qadimgi ingliz tilida birinchi shaxs ko‘plikda
hozirgi zamon istak fe’li “witan” formasi zamonaviy ingliz tili

“upon”

ko‘makchisiga to‘g‘ri kelib

ushbu fe’lning infinitive shakli

“adhortative”

sifatida qo‘llanilgan va bu hozirgi zamon ingliz

tilidagi

“let’s”

fe’liga to‘g‘ri keladi. Shunday qilib

“gewītan”

fe’li boshlang‘ich ma’noga ega bo‘lib

uning keyingi ma’nolari ya’ni

“ketmoq”

ma’nosi metonimik bog‘liqlik asosida hosil bo‘lgan

(Wulff 2006: 120).

Qadimgi ingliz tilida ishlatilgan birinchi katta turkumga kiritilgan “

crēopan, healtian,

huncettan, luncian, slincan, smūgan, snīcan, tealtrian”

fe’llari sekin harakat ma’nolarini

ifodalovchi fe’llar hisoblangan. Masalan;

8. þa wreccan munecas lagon onbuton þam weofode sume

crupon under

– And the

poor monks lay about the altar and some crept under. Mazkur misolda “

crupon under”

birikmasi shaxslarning sekin harakatini anglatib kelgan.

9. Hi nu gyt heora ealdan gewunon healdaþ and from rihtum stigum

healtiaþ

– Now

they still stick to their old habits and limp from the right paths. Keltirilgan misolda

healtiaþ”

fe’li shaxslarning sekin harakatlanishlarini hamda tekis yo‘lda harakatlanish

ma’nosini ifodalab kelgan.

10. Hy healtodon

huncetton

fram siþfatum heora – They halted or limped from their

paths. Ushbu misolda qadimgi ingliz tilida ishlatilgan “

huncetton”

fe’li shaxslarning sekin

harakat ma’nosini yoki bo‘lmasam to‘xtalib harakatlanish ma’nosini ifodalagan.

11. Seo nædre ongan

slincan

in þæt scræf – The snake started to crawl into the cave.

Yuqorida keltirilgan misolda qadimgi ingliz tilida ishlatilgan “

slincan”

fe’li ichkariga sekin

harakat qilish ma’nosini ifodalagan.

12. þattor smeh

geond

ealne þone lichoman – The poison crept through the entire

div. Mazkur misolda

“geond”

fe’li narsa predmetning sekin harakat ma’nosini ifodalab

kelgan.

13. Đa wunde

snicaþ

in ða innoðas mines lichoman – The wounds creep into the

inside of my div. Ushbu misolda

“snicaþ”

fe’lining tahlili berilgan bo‘lib, bunda ichkariga

sekin kirib bormoq ma’nosi berilgan.

14. We

tealtrigaþ

tydran mode hwearfiaþ heanlice – We stagger with weak mind,

wander disgracefully. Yuqorida keltirilgan misolda “

tealtrigaþ”

fe’li gandiraklamoq

ma’nosini ifodalab kelgan. Ushbu fe’l turgan joyda harakatlanish ma’nosini ifodalab kelgan.


background image

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика

и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics

Special Issue – 5 (2024) / ISSN 2181-3701

416

Qadimgi ingliz tilida havo va suvda harakat ma’nolarini ifodalovchi fe’llar hamda

ularga keltirilgan misollar.

15. ac

gedufan

sceolun in ðone deopan wælm – But they shall plunge into the deep

fiery flame. 15 misolda qadimgi ingliz tilida ishlatilgan “

gedufan”

fe’li shung‘imoq

ma’nosini ifodalab kelgan. Bunda harakat chuqurlikka tushmoq, ichkariga ya’ni tubga
harakat qilmoq ma’nosini ifodalab kelgan.

16. se ongann

flogettan & fiþercian

ymb his ansyne – That started to fly about and

flutter around his face. Mazkur misolda

“flogettan & fiþercian”

fe’llari ishlatilgan. Ushbu

fe’llar havoda harakatlanish ma’nosini ifodalab kelgan. Mazkur fe’l o‘z atrofida aylanish
harakat ma’nosini anglatgan.

17. ða

flugon

into heora muðe and heora næsðyrlum – That flew into their mouths

and their nostrils. Yuqorida keltirilgan misolda qadimgi

“flugon”

fe’li havoda harakatlanish

ma’nosida ifodalanib, ichkariga uchib kirish ma’nosida ishlatilgan.

18. ond heo

fleat

ofer þæt wæter to lande – And she floated over the water to land.

Mazkur misolda “

fleat”

fe’li suvda harakatlanish ma’nosida ishlatilgan. Suv yuzasida sekin

harakat ma’nosini ifodalagan.

19. witodlice an blac þrostle.

Flicorode

ymbe his neb – Truly, a black throstle

fluttered around his face. 19 misolda keltirilgan

“flicorode”

fe’li bir nuqtada uchib yurmoq

ma’nosida ishlatilgan. Ya’ni havoda sekin uchmoq ma’nosida ifodalangan.

20. se ongann

flogettan & fiþercian

ymb his ansyne(Wulf, 2006: 111) – It started

to fly and flutter around his face. Yuqorida keltirilgan misolda ikkita harakat fe’li
ishlatilgan. Ya’ni o‘z atrofida “aylanib uchmoq” misolida keltirilgan. Havoda bo‘lgan
harakat ma’nosi ifodalangan.

Yuqoridan pastga harakat ma’nolarni ifodalovchi fe’llarga keltirilgan misollar.
21. and swa fæger

dropa

þe on þas eorðan upon dreopað – And like the sweet drops

that drop onto the earth. Ushbu misolda yuqoridan pastga bo‘lgan harakat ifodalangan.
Ya’ni qadimgi ingliz tilida ishlatilgan “

dropa”

fe’li yuqoridan pastga tomchilab tushadigan

harakat ma’nosida ishlatilgan.

22. heofonas

drupodon

fram ansyne Godes (Wulf, 2006: 125)- The heavens fell at

the presence of God. Mazkur misolda

“drupodon”

fe’li pastdan yuqoriga qarab

harakatlanayotgan harakat fe’li sifatida e’tirof etilgan.

23. þæt se wites bona in hellegrund hean

gedreose

– That the destroyer of the mind

should fall low to the ground of hell. 23-misolda

“gedreose”

fe’li harakat fe’li sifatida

ishlatilgan. Bunda harakat pastdan yuqoriga qarab sodir etilgan.

Pastdan yuqoriga qarab harakat ma’nolarini ifodalovchi fe’llar:
24. gif blod of nosum flowe, genim rutam, do

gelomlice

on þa næsðyrlu – If blood

flows out of the nose, take rutam, apply it repeatedly to the nostrils. Mazkur misolda
qadimgi ingliz tilida ishlatilgan

“gelomlice”

fe’li oqmoq ma’nosini ifodalab kelgan. Ya’ni

pastdan yuqoriga qarab sekin harakat ma’nosini anglatgan.

25. þonne glad þæt deofol ut mid his

leasunge

– Then the devil with his

deceitfulness glided out. Ushbu misolda shaytonning pastdan yuqoriga qarab sirg‘alib
kutarilishi nazarda tutilgan.

Sakrash ma’nosini ifodalovchi fe’llarga keltirilgan misollar.
26. Her Rodbert þæs cynges sunu

hleop

fram his fæder – Here Rodbert, the king’s

son, ran away from his father. Mazkur misolda pastdan yuqoriga qarab tezlik bilan


background image

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика

и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics

Special Issue – 5 (2024) / ISSN 2181-3701

417

harakatlanish ma’nosi keltirilgan. Qadimgi ingliz tilida ishlatilgan

“hleop”

fe’li to‘satdan

sakramoq ma’nosini ifodalab kelgan.

27. þæt he up astode and ongunne

hleapettan

– That he stood up and started to

jump about. Ushbu misolda “

hleapettan”

qadimgi ingliz tilida pasdan yuqoriga qarab

sakrash ma’nosida ishlatilgan.

28. Se hrefn mid openum muðe and mid aþenedum fiðerum ongann yrnan

hoppetende

ymbutan þone half – The raven with open mouth and with stretched wings

started to run jumping around the loaf. Mazkur misolda

“hoppetende”

fe’li ishlatilgan. Unga

ko‘ra biron bir narsa predmetning atrofida aylanma sakrash harakati sodir bo‘layotgani
aks ettirilgan.

29. and

hoppode

ongean his Drihten – And leaped towards his Lord. Mazkur

misolda pastdan yuqoriga qarab tezlik bilan harakatlanish ifodalanib kelgan.

30. þa wundrede he him swa swiðe þæt he eall

wiðerhypte

– He was so greatly

bemused that he jumped about. 30 misolda keltirilgan “

wiðerhypte”

fe’li hayratdan

sakramoq ma’nosini ifodalab kelgan. Mazkur misolda tezlik bilan harakatlanish ko‘rsatib
berilgan.

Aylanma harakatni ifodalovchi fe’llarga keltirilgan misollar:
31. Halige englas ðærabutan

hwearfiaþ

– Holy angels hover round about the place.

Yuqorida keltirilgan misolda “

hwearfiaþ”

fe’li berilgan. Ushbu fe’l qadimgi ingliz tilida

aylanma harakat ma’nosini ifodalagan. Biron bir narsa yoki predmet yoki shaxs atrofida
sekin aylanib harakatlanish ifodasini anglatgan.

32. Ða eagan ðe nu þurh unalyfedlice gewilnunga

hwearftliaþ

– The eyes that now

rove through unallowed desires. Mazkur misolda “

hwearftliaþ”

fe’li ishlatilgan. Ushbu fe’l

qadimgi ingliz tilida aylanmoq ma’nosini ifodalagan. Ya’ni biron bir shaxsning emas
aksincha, narsa buyumning harakati ifodalangan. Aniqroq qilib aytadigan bo‘lsak, mazkur
misolda ko‘zlarning aylanma harakaati ifodalangan.

33. Oþ ðæt ðu eft

hwyrfest

to him – Until you return back to him. Ushbu misolda

hwyrfest”

fe’li ishlatilgan. Uzoqlardan aylanib qaytish ma’nosidagi harakatni ifodalagan.

34. Ða arleasan

turniaþ on

ymbhwyrfte – The wicked turn in a circle. 34 misolda

turniaþ” on

fe’li ishlatilgan. Mazkur fe’l aylana shakl ustidan aylanma harakat orqali

harakatlanish ma’nosini ifodalagan.

35. Seo heofon

tyrnþ onbutan

us swifter ðonne ænig mylenhweol – The heaven

turns around us faster than any mill wheel. Mazkur misolda biron bir narsa yoki
buyumning atrofida aylanma harakatni ifodalab kelgan.

Yugurish harakat ma’nosini ifodalovchi fe’llarga keltirilgan misollar.
36. sume hit ne

gedygdan

mid þam life – Some did not escape it with their lives.

Keltirilgan misolda

“gedygdan”

fe’li yugurish harakat ma’nosini ifodalab kelgan.

37. sume

flugon

ut of lande – Some fled out of the land. Mazkur misolda biron bir

joydan boshqa bir joyga harakatlanish ma’nosi keltirilgan.

38. Ða sceoc he on niht fram ðære

fyrde

him sylfum to myclum bysmore – Then he

fled at night from the army, to his great disgrace. Ushbu misolda tezlik ma’nosini
ifodalovchi harakat ma’nosini

“fyrde”

fe’li anglatib kelgan.

Yuqorida keltirilgan fe’llarda tezlik bilan harakatlanish ma’nolaridan tashqari,

boshqa ma’nolarni ifodalovchi fe’llarga keltirilgan misollar.


background image

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика

и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics

Special Issue – 5 (2024) / ISSN 2181-3701

418

39.

clumben upp

to þe halge rode – climbed up to the holy cross. Mazkur misolda

clumben upp”

fe’li tirmashib chiqmoq ma’nosini ifodalagan. Bunda harakatning sekin

bajarilayotganiga guvoh bo‘lishimiz mumkin.

40. þonne heah

geþring on

cleofu crydeþ – When the towering mass presses on the

cliffs. Keltirilgan misolda

“geþring on”

ishlatilib, bunda harakatning o‘rtacha tezlikda

bajarilayotganini kuzatishimiz mumkin.

41. and hi

naman

þa hors, þe hi þyder brohton, and wæron

ða hridende

, ðe ær

wæron

feðende

– They took the horse that they had brought thither, and then those who

before had been walking were riding. Mazkur keltirilgan misolda 3 xil harakat ma’nosini

ifodalovchi fe’llar keltirilgan. Birinchisi

“naman”

ushbu fe’l, keltirilgan misolda “olmoq, olib

kelmoq” ma’nolarini ifodalab kelgan. Ikkinchi fe’l

“ða hridende”

fe’li bo‘lib bu fe’l gapda

“sotib olmoq” ma’nolarini ifodalagan. Uchinchi fe’l bu

“feðende”

fe’li bo‘lib mazkur fe’l

“minmoq” ma’nosini ifodalagan. Aynan nimanidir sekin harakat orqali minib yurmoq

ma’nosini bergan.

Qadimgi ingliz tilida ikkinchi turkumga kiritilgan qadimgi ingliz tili yo‘nalish harakat

ma’nolarini ifodalovchi fe’llarga quyidagi misollar keltirilgan. Yo‘nalish harakatini

ifodalovchi fe’llar:

41. hwæt, seo clæne beo forwel oft wide and side fægere blosman gegret swa lange

þæt hyre þa ruwan þeoh wurðað swyðe

gehefegode

– Oh, the pure bee very often

approaches the fair blossom from far and wide, so long that her hairy thighs become very

burdened. Mazkur misolda

“gehefegode”

fe’li ishlatilgan. Ushbu fe’l tezlik bilan ma’lum bir

yo‘nalish tomon harakatlanishni ifodalagan.

42. Conon

gelande

to Ahtene – Conon came to Athens. 42 misolda

“gelande”

fe’li

ishlatilgan.

“Gelande”

fe’li gapda bironbir maskandan boshqa bir maskanga yo‘nalmoq

ma’nolarini ifodalgan.

43. Ne

genealæcþ

to þe yfel swipu & ne

genealæcþ

ne

geneahaþ

þinum

getelde

Evil affliction will not draw near to you and will not draw near to or approach your tent.

Mazkur keltirilgan misolda ikkita harakat fe’li keltirilgan.

“Genealæcþ”

fe’li yaqinlashmoq,

kelmoq ma’nosini ifodalab kelgan. Mazkur misolda

“genealæcþ”

fe’li insonlar tomonga

yo‘naltirilgan harakat ma’nosini ifodalab kelgan. Ushbu gapda ishlatilgan ikkinchi fe’l bu

geneahaþ”

fe’li bo‘lib gapda ushbu fe’l yaqinlashmoq ma’nolarini ifodalagan.

Ichkarida bo‘ladigan harakatlarni ifodalovchi fe’llar uchun keltirilgan misollar.

44. he

werodaþ

syððan he innaþ – He grows sweet after he has entered. Mazkur

misolda

“werodaþ”

fe’li keltirilgan. Ushbu fe’l katta bo‘lmoq, o‘smoq ma’nolarini anglatgan.

Gapda sekin sodir bo‘ladigan harakatni ifodalagan.

45. Se eorl on Wiht

scipode

and into Normandig for – The earl took ship on Wight

and went to Normandy. Ushbu gapda

“scipode”

fe’li ishlatilgan. U ichkariga harakat

ma’nosini bergan.

Uzoqda bo‘ladigan harakatlarni ifodalovchi fe’llar uchun quyida keltirilgan misollar.

46.

fearrade

from hia se angel – The angel went away from her. Mazkur misolda

“fearrade”

fe’li keltirilgan. Biron bir joydan uzoqlashish ma’nosini ifodalagan.

47. God na

feorsa

fram me – God, do not go away from me. Keltirilgan misolda

“feorsa”

fe’li isshlatilgan. Mazkur fe’l tark etmoq ma’nosida kelgan. Ya’ni tark etib,

uzoqlarga ketmoq harakat ma’nosini ifoda etgan.

48. þæt hie sceoldon Romeburg

forlætan

– That they should leave Rome.

“Forlætan”

fe’li tark etmoq, ketmoq ma’nolarini bildirgan. Tark etib, qaytmaslik harakat ma’nosini
anglatgan.


background image

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика

и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics

Special Issue – 5 (2024) / ISSN 2181-3701

419

Yuqoridan pastga qarab bo‘ladigan harakat ma’nolarini ifodalovchi fe’llariga

keltirilgan misollar.

49. Ða he to helle

hnigan

sceolde – When he must sink to hell. Keltirilgan misolda

“hnigan”

fe’li qadimgi ingliz tilida cho‘kmoq ma’nosini ifodalagan. Ya’ni yuqoridan pastga

bo‘ladigan harakat ko‘rsatib berilgan.

50. He

lyhte

of his horse – He alighted from his horse. Mazkur misolda

“lyhte”

fe’li

ishlatilgan. Ushbu fe’l otdan tushmoq ma’nosini anglatgan. Bunda harakat yuqoridan
pastga qarab bo‘layotgan harakatni anglatgan.

Qadimgi ingliz tilida uchinchi turkumni tashkil etadigan neytral harakat ma’nolarini

ifodalovchi fe’llarga keltirilgan misollar.

51. hy on

holt

bugon,

ealdre

Burgan – They fled into the woods, to save [their] lives.

Keltirilgan misolda

“holt”

fe’li ya’ni kirmoq, ichkariga kirmoq ma’nosini anglatgan. Hamda

“ealdre”

fe’li qutqarib qolmoq va saqlamoq ma’nolarini ifodalagan. Bunda harakat aniq

ifodalanmagan.

“Ealdre”

fe’li ya’ni qutqarib qolmoq harakat ma’nosi bu tushuncha shaklida

ishlatilgan. Ya’ni bu neytral fe’l harakatning aniq nuqtasini ko‘rsatmagan.

52. se cyng Willelm cearde

ongean

to Normandige – The king William turned back

again to Normandy. 52 misolda keltirilgan qadimgi ingliz tilida ishlatilgan

“ongean”

fe’li

qaytmoq ma’nosini ifodalagan. Bunda aniq bir harakat ma’nosi yo‘q. Qanday tarzda
harakatlanib qaytgani amiq ifodalanmagan.

53. þæt he from Iudea

londe com

to Galileam – That he came from Judea to Galilee.

Mazkur misolda ham

“londe com”

fe’li neytral ma’noga ega ekanligi ushbu misolda o‘z

aksini topgan.

54. ongon þa leofne sið

dragan

domeadig dryhtnes cempa to þam onwillan eorðan

dæle – Then the glorious one, the Lord’s champion, began to go a pleasant journey to this
desired part of the earth. Ushbu misolda otlanmoq ya’ni

“dragan”

keltirilgan.

Ushbu fe’l

gapda neytral ma’noni ifodalab kelgan. Ya’ni harakat turi noma’lum.

To‘rtinchi katta turkumni o‘z ichiga oladigan boshlang‘ich ma’nosi harakatni

ifodalamaydigan fe’llar: berstan, brecan, (ge)dōn, facian, kabi fe’llariga keltirilgan misollar.

55. þam earmum mannum, þe fram þam herge

burston

– To the poor men who had

broken away from the army. Berilgan misolda

“burston”

fe’li ishlatilgan. Chetlashtirmoq

ma’nosini anglatgan. Harakatning boshlang‘ich nuqtasi harakatni ifodalamagan.

56. [Hannibal] com to Alpis þam muntum & þær eac ofer abræc, þeh him mon

oftrædlice mid

gefeohtum

wiðstode – Hannibal came to the Alps and forced a way [lit.

‘broke’] over there, although people often resisted him with fights. Mazkur misolda

“gefeohtum”

fe’li vayron qilmoq ma’sini bildirgan. Fe’lning boshlang‘ich nuqtasi harakatni

ifodalmagan.

57. foron þa up be Temese oþþæt hie

gedydon

æt Sæferne, þa up be Sæferne – Then

they went up by the Thames, until they arrived at Severn, then up by Severn. Mazkur
misolda keltirilgan

“gedydon”

fe’li ko‘tarilmoq ma’nosini anglatgan. Harakatning qanday

bajarilishi ko‘rsatilmagan. Shuning uchun boshlang‘ich harakat mavjud emas.

58. oð hit

facað

on þæm ifihtan æsce – Until it [the estate boundary] gets to the ivy-

covered ash tree. Ushbu misolda ham boshlang‘ich harakat ma’nosi aniq bo‘lmagan fe’l
ishlatilgan. Qadimgi ingliz tilida ishlatilgan

“facað”

fe’li yetib bormoq ma’nosini bergan.

Haraktning qanday amalga oshirilganligi aniq bo‘lamganligi ko‘rsatilgan.

XULOSA QISMI


background image

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика

и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics

Special Issue – 5 (2024) / ISSN 2181-3701

420

Yuqorida keltirilgan misollarga tayanib, shunday xulosaga kelindiki qadimgi ingliz

tilida ishlatilgan yo‘nlish harakat fe’llari o‘zlashtirilgan fe’llar bo‘lib ularning ko‘pchiligi sof
yo‘nalish harakat fe’llari emasligi aniqlandi. Qadimgi ingliz tilida ishlatilgan “feorrian,
fyrsian/feorsian, wīcan, forlǣtan” yo‘nalish harakat fe’llari qo‘shimcha ma’nolarga ega
bo‘lgan. Demak qadimgi ingliz tili “feor” bilan shakllangan fe’llar “far” ya’ni “uzoq”
ma’nosini ifodalagan. Qadimki ingliz tilida ishlatilgan “wīcan” fe’li “kuch” ma’nosida ham
ishlatilgan. Bunda ushbu fe’l shaklning harakatiga ta’sir etgan ya’ni harakatni kuchaytirgan
yoki susaytirgan. Qadimgi ingliz tili “forlǣtan” fe’li ko‘proq makonga ta’sir etgan bunda
semantik hodisa ro‘y bergan. Ko‘rinib turibdiki hech bir yo‘nalish harakat fe’llari sof
harakat fe’llari sifatida ishlatilmagan.


FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:

1.

Fanego T. Motion events in English // The emergence and diachrony of manner salience

from Old English to Late Modern English. Folia Linguistica Historica 33., 2012. – 250 p;

2.

Judith H. Motion and the English verb //Oxford University Press. 2017. – 235 p;

3.

Hoad T. The Concise Oxford Dictionary of English Etymology. Oxford New York

Oxford University Press., 2017. – 411 p;

4.

Herbst., Thomas., Michael Klotz. Lexikografie. Paderborn: Schöningh. 2003. – 350 p;

5.

Slobin Dan I. Two ways to travel: Verbs of motion in English and Spanish //

Grammatical constructions: Their form and meaning., Oxford: Clarendon Press., 1996. – 220 p;

6.

Slobin Dan I. What makes manner of motion salient? // Explorations in linguistic

typology, discourse, and cognition // Linguistic systems and cognitive categories.,
Amsterdam: John Benjamins., (Typological Studies in Language 66)., 2006. – 325 p;

7.

Scragg, Donald G. The nature of Old English verse. The Cambridge companion to

Old English literature. Cambridge University Press. 1991.– 270 p.

8.

Traugott E. Richard B. Regularity in semantic change., Cambridge, U.K.: Cambridge

University Press., 2002. – 470 p;

9.

Traugott E. Linguistic levels: Semantics and the exicon. // English historical

linguistics: An international handbook, Berlin: De Gruyter., 2012. – 377 p;

10.

Traugott E. Syntax. The Cambridge history of the English language. Vol. I: U.K.:

Cambridge University Press, 1992. – 289 p;

11.

Talmy, L. Lexicalization patterns: Semantic structure in lexical forms.1975. – 250 p;

12.

In Timothy Shopen: Cambridge, U.K.: Cambridge University Press, 1985. – 149 p;

13.

Safarov Sh. Принсипи системно-семантического анализа синтаксических

едениц. Т; изз. ТошГПИ. 1983. – 98 с (Б32));

14.

Wulff, Stefanie. A case of constructional synonymy.

Corpus- based approaches to

syntax and lexis.

Berlin, 2006. – 125 p.

Библиографические ссылки

Fanego T. Motion events in English // The emergence and diachrony of manner salience from Old English to Late Modern English. Folia Linguistica Historica 33., 2012. – 250 p;

Judith H. Motion and the English verb //Oxford University Press. 2017. – 235 p;

Hoad T. The Concise Oxford Dictionary of English Etymology. Oxford New York Oxford University Press., 2017. – 411 p;

Herbst., Thomas., Michael Klotz. Lexikografie. Paderborn: Schöningh. 2003. – 350 p;

Slobin Dan I. Two ways to travel: Verbs of motion in English and Spanish // Grammatical constructions: Their form and meaning., Oxford: Clarendon Press., 1996. – 220 p;

Slobin Dan I. What makes manner of motion salient? // Explorations in linguistic typology, discourse, and cognition // Linguistic systems and cognitive categories., Amsterdam: John Benjamins., (Typological Studies in Language 66)., 2006. – 325 p;

Scragg, Donald G. The nature of Old English verse. The Cambridge companion to Old English literature. Cambridge University Press. 1991.– 270 p.

Traugott E. Richard B. Regularity in semantic change., Cambridge, U.K.: Cambridge University Press., 2002. – 470 p;

Traugott E. Linguistic levels: Semantics and the exicon. // English historical linguistics: An international handbook, Berlin: De Gruyter., 2012. – 377 p;

Traugott E. Syntax. The Cambridge history of the English language. Vol. I: U.K.: Cambridge University Press, 1992. – 289 p;

Talmy, L. Lexicalization patterns: Semantic structure in lexical forms.1975. – 250 p;

In Timothy Shopen: Cambridge, U.K.: Cambridge University Press, 1985. – 149 p;

Safarov Sh. Принсипи системно-семантического анализа синтаксических едениц. Т; изз. ТошГПИ. 1983. – 98 с (Б32));

Wulff, Stefanie. A case of constructional synonymy. Corpus- based approaches to syntax and lexis. Berlin, 2006. – 125 p.