Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная
лингвистика
и
лингводидактика
–
Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
Mechanisms of forming critical thinking in students
Mekhriniso AKABIROVA
Samarkand State University named after Sharof Rashidov
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received April 2024
Received in revised form
10 May 2024
Accepted 25 May 2024
Available online
25 June 2024
The article discusses measures to improve the quality of
education in New Uzbekistan, with a focus on developing
critical thinking, independent thinking, and creative skills in
young students. The focus is on methods that promote deep
enrichment of knowledge from an early age, which include
stimulating the critical analysis of information and encouraging
creative freedom in the educational process.
2181-3701
/©
2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol2-iss1
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
student and youth,
critical thinking,
critical analysis,
self-control,
formation,
development.
Talabalarda tanqidiy tafakkurni shakllantirish mexanizmlari
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
talaba va yoshlar,
tanqidiy fikrlash,
tanqidiy tahlil,
o‘z
-
o‘zini nazorat qilish,
shakllantirish,
rivojlantirish.
Ushbu maqola Yangi O‘zbekistonda ta’lim sifatini yanada
yaxshilash maqsadida talaba yoshlarni tanqidiy fikrlashini
rivojlantirishga, ularni yoshligidan bilimlarini boyitishga,
mustaqil fikrlashini, erkin ijod qilishini yo‘lga qo‘yishga
o‘rgatish lozimligi haqida bayon qilingan.
Механизмы формирования критического мышления у
студентов
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
студент и молодежь,
критическое мышление,
критический анализ,
самоконтроль,
формирование,
развитие.
В статье обсуждаются меры по улучшению качества
образования в Новом Узбекистане, с фокусом на развитии
критического мышления, самостоятельного мышления и
творческих навыков у молодых студентов. Основное
внимание уделяется методам, способствующим глубокому
обогащению знаний с ранних лет, которые включают
стимулирование критического анализа информации и
поощрение свободы творчества в образовательном процессе.
1
Doctoral student, Samarkand State University named after Sharof Rashidov. E-mail: akabirovamehriniso@gmail.com
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
1 (2024) / ISSN 2181-3701
627
Yangi O‘zbekiston hayotining barcha sohalari chuqur islohotlar maydoniga
aylangan. Bu jarayonda ijtimoiy sohaning asosi hisoblangan ta’lim tizimidagi o‘zgarishlar
haqida to‘lqinlanib so‘zlamaslikning iloji yo‘q. Mamlakatimizda so‘ngi yillarda ta’lim
tizimining barcha bosqichlarini zamonaviy talablar asosida tashkil etish bo‘yicha amaliy
ishlar hal qiluvchi bosqichga kirdi. O‘qitish sifati va mazmunini yangi bosqichga ko‘tarish,
malakali kadrlar tayyorlashning yangi mexanizmini ishlab chiqish, o‘quv dasturlari va
adabiyotlarini yangilashga qaratilgan islohotlar bosqichma-bosqich amalga oshirilmoqda.
Yurtimiz rivojiga hissa qo‘shish maqsadida Sharqona tarbiya mazmuni bilan
yo‘g‘rilgan ta’lim muassasalarimizda tahsil olib, o‘sib kelayotgan yosh avlodga Sharq
namoyondalari bo‘lmish Xorazmiy, Forobiy, Ibn Sinolar ta’kidlaganlaridek mustaqil
tanqidiy fikrlashga o‘rgatish hamda buning natijasida o‘zlashtirgan bilimlari jamiyat
rivojlanishida katta afzallikga ega ekanligini uqtirish bugungi kun globallashuvi
jarayonida muhim o‘rin tutadi. Shunday ekan o‘quvchilarda bu bilimlar to‘liqroq va
tezroq rivojlantirilganda e’tiqodga aylanadi va ularning tafakkuri hamda faol amaliy
tanqidiy fikrlashi quroli hisoblanadi. Xususan bu borada yurtboshimiz ham quyidagi
fikrlari orqali to‘xtalib o‘tadi: tanqidiy tahlil, qat’iy tartib
-intizom va shaxsiy javobgarlik
–
har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo‘lishi kerak. Tanqidiy fikrlash masalalarini
tadqiq etish bilan ko‘plab zamonaviy olimlar, pedagoglar, psixologlar va metodistlar
shug‘ullanadilar. Xususan, V.V.
Davidov, M.G. Davletshin, I.Y. Lerner, A.M. Matyushkin,
M.I. Mahmutov, S. Rajabov, D. Shodiyev, A.M.
Umronxo‘jayev ishlarida muammoli ta’lim
tamoyillarida umumlashtirish turlari va ularning tuzilishi, o‘quv jarayonini tashkil etish
ochib beriladi. Shu o‘rinda rus yozuvchisi Tolstoyning quyidagi fikrlarini bayon etamiz:
“Donolik iloji boricha ko‘p bilishda emas, balki qanday bilimlar eng zarur, qandaylari
ozroq va yana qandaylari favqulotda zarurligini bilishdir”. Sotsiolog va faylasuf
G.
Spenser esa: “Agar kishining bilimlari betartib holda bo‘lsa, qanchalik u ko‘proq
bilimga ega bo‘lgan sayin fikrlari shu qadar parokandalashib boradi”,
–
deydi. Shuning
uchun ham talaba yoshlar kelajakda yurtimizning yetuk kadrlari bo‘lib yetishishlari
uchun ularni yoshligidan tanqidiy fikrlashga, tanqidiy tahlil qilishga o‘rgatish lozim.
Tanqidiy fikrlash o‘zi nima?
Tanqidiy fikrlash
–
fikrlashning alohida turi bo‘lib, faktlarni tahlil qilish orqali
xulosalar hosil qilinadi. Tanqidiy fikrlash bu
–
o‘z
-
o‘zini boshqaradigan, o‘zini o‘zi
tarbiyalaydigan, o‘zini o‘zi nazorat qiladigan, o‘zini o‘zi to‘g‘rilaydigan fikrlash shaklidir.
Uning zaruriy sharti ongni takomillashtirishning qat’iy me’yorlariga rozi bo‘lish va ularni
hushyorlik bilan qo‘llashdir. Tanqidiy fikrlash samarali muloqot va mammolarni hal
qilish ko‘nikmalarini egallashni talab etadi. Tanqidiy fikrlash ko‘nikmasiga ega inson
mantiqan to‘g‘ri, yaxshi asoslangan mulohaza yuritish qobiliyatiga ega bo‘ladi. Tanqidiy
fikrlash atamasi Xalqaro terminologiya tizimida (grekcha) fikrlashning tanqidiy shakli
sifatida yuritiladi hamda “tanqid”, “baholash”, “imtihon”
(va boshqalar.) ko‘p ma’noli
so‘zdan kelib chiqqan: bu yerda tanqid tushunchasi kundalik hayotda “ayblash” ma’nosini
anglatmaydi, balki aqliy qobiliyat ma’nosini bildiradi va “baholash”, “aniqlash”, “hukm
qilish”, “ajratish qobiliyati” kabi ma’nolarga ega. Tanqidiy fikrlashning intellektual
asoslari shuningdek, etimologiyasi ham juda qadim zamonlarga borib taqaladi, ya’ni
bundan 2500 yil avval Suqrotning o‘qitish amaliyoti va fikrlarida bu tushunchaga yaqin
mazmunni uchratish mumkin. Undan keyingi davrda Yaqin va O‘rta Sharqda yashab ijod
etgan o‘rta asr mutafakkirlari tabiiy
-ilmiy asarlarida ilmning turli tomonlari, uning
prinsiplari, tuzilishi, me’zonlari, ilmning inson aqliy rivoji va tanqidiy fikrlashi bilan
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
1 (2024) / ISSN 2181-3701
628
bog‘liqligiga jiddiy qiziqish borligini kuzatamiz. Tadqiqot natijalari va uning muhokamasi.
Fikrlash nazariyasi kurtagi fan paydo bo‘lishi bilan yuzaga keldi uzluksiz rivojlanmoqda.
Tanqidiy fikrlash mazmuni uchta tashqi omillar: ob’yekti, maqsadi, didaktik asoslar
rivojlanishining qonuniyatlari orqali bog‘lanadi. Tanqidiy fikrlashning tashqi tomoni
deganda biz ancha sodda jarayonlarni rag‘batlantirish va talabaning umumiy ish
qobiliyatini saqlashni tushunamiz. Buning uchun quyidagi usullar xizmat qiladi:
Turli metodlar, turlar va o‘quv ishlari usullarini navbatlashish yo‘li bilan turli asab
markazlari ishlarini almashtirishni ta’minlash;
O‘quv jarayonida so‘z va ko‘rgazmalilik, aniq va mavhumiylikning to‘g‘ri o‘zaro
munosabati;
Darsda jismoniy va musiqiy dam olish daqiqalari;
Ijobiy hissiyotlarni qo‘llab quvvatlash;
Didaktik usul sifatida o‘yin va musobaqalarni qo‘llash.
Tanqidiy fikrlashning ichki tomoni bu avvalambor talabalar fikrlashini
faollashtirish, boshlang‘ich guruhlarda esa ular tasavvuri va ijodkorligini rag‘batlantirish
hamdir. Tanqidiy fikrlashini shakllantirishning ichki tomoni maqsadlarida foydalanidigan
asosiy usullar quyidagilar:
Talabalarning mustaqil ishi;
O‘z
-
o‘zini va o‘zaro nazorat qilish elementlari;
Bo‘lajak boshlang‘ich sinf o‘qituvchilari ta’limiga muammoli yondashuv;
Ta’limning moslashuv tizimi elementlari va boshqalar.
Tanqidiy fikrlash Richard V.
Pol tomonidan ikki to‘lqinli harakat sifatida
tasvirlangan (1994). Tanqidiy fikrlashning “birinchi to‘lqini” ko‘pincha “tanqidiy tahlil”,
tanqidni oʻz ichiga olgan sof, oqilona fikrlash deb ataladi. Uning tafsilotlari unga murojaat
qilganlar orasida farq qiladi. Barri K.Beyer (1995) fikriga koʻra, tanqidiy fikrlash aniq,
asosli hukm chiqarishni anglatadi.Tanqidiy fikrlash jarayonida gʻoyalar isbotlanishi, toʻliq
koʻrib chiqilishi va baholanishi kerak. Tanqidiy fikrlash qobiliyatlari boʻyicha AQSh Milliy
kengashi tanqidiy fikrlashni quyidagicha taʼriflaydi: “kuzatish, tajriba, mulohaza yuritish,
mulohazalar yoki muloqot orqali toʻplangan yoki hosil qilingan maʼlumotlarni eʼtiqod va
harakatni boshqaradigan tushunchalarga faol va mohirona aylantirish, qoʻllash, tahlil
qilish, sintez qilish yoki baholashning intellektual, ilgʻor jarayoni sifatida aniqlanadi”.
Zamonaviy tanqidiy fikrlash olimlari ushbu anʼanaviy taʼriflarni sifat, tushuncha va
jarayonga kengaytirishga harakat qilishdi, jumladan ijodkorlik, tasavvur, izlanish,
hayajon, empatiya, bilimlarni bogʻlash, feministik nazariya, sub’ektivlik, noaniqlik va
behudalik. Tanqidiy fikrlashning baʼzi taʼriflari bu sub’ektiv tajribalarni istisno qiladi.
Ennisning fikriga koʻra, "tanqidiy fikrlash
–
bu eʼtiqod va harakatni boshqaradigan
kuzatish, tajriba, fikrlash, oʻrganish yoki assotsiatsiya orqali toʻplangan yoki hosil
qilingan maʼlumotlarni kontseptsiyalash, qoʻllash, tahlil qilish, sintez qilish va
baholashning intellektual va intizomli jarayoni. Ennisning bu taʼrifi Xarvi Sigel, Piter
Fazione va Deanna Kuhn tomonidan ilgari surilgan. Ennisning fikricha, tanqidiy fikrlash
diqqat va miya faoliyatini talab qiladi. Agar tanqidiy fikrlash taʼlim sohasiga kiritilsa, bu
usul o‘quvchilarning miya faoliyatini oshiradi va matnlarni boshqacha tushunishga
yordam beradi. Tanqidiy fikrlashni rivojlantirish oson ish emas. Bu muayyan yosh
davrida tugallangan va esdan chiqariladigan vazifa ham emas. Tanqidiy fikrlashni
o‘rganish uchun inson hamma narsaga g‘amxo‘rlik qilishi kerak. Hayotda o‘rganilmagan
narsalar ko‘p. Qiziqish aqlni rivojlantiradi. Qiziqish orqali kashfiyotlar, sarguzashtlar
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
1 (2024) / ISSN 2181-3701
629
sodir bo‘ladi va buning natijasida kishining tanqidiy fikrlashi rivojlanadi, uning hayotini
rang-barang qiladi. Bundan tashqari tanqidiy fikrlovchilarning shakllanishiga yordam
beruvchi muayyan o‘quv sharoitlari to‘plami mavjud. Ular quyidagicha:
Talabalarga fikr yuritish uchun vaqt va imkoniyatlar yaratish;
Turli tuman g‘oya va fikrlarni qabul qilish;
Talabalarning o‘quv jarayonida faolligini ta’minlash;
Talabalarni kulgiga qolmaslikka ishontirish;
Har bir talabaning tanqidiy fikr yuritishga qodir ekanligiga ishonch hissini
uyg‘otish;
Tanqidiy fikrlashning yuzaga kelishini qadrlash lozim.
Shu munosabat bilan talabalar o‘ziga ishonchni orttirish va o‘z fikri va
g‘oyalarining qadrini tushunish; o‘quv jarayonida faol ishtirok etish; turli fikrlarni e’tibor
bilan tinglash; o‘z hukmlarini shakllantirishga hamda undan qaytishga tayyor turish
lozim. Tanqidiy fikrlashni rivojlantirishning birinchi bosqichi kundalik tahlildir. Oxir-
oqibat, kun davomida erishilgan yutuqlarni tortish va o‘rganish kerak. O‘tkazib
yuborilganlar sonini ham hisobga olish kerak. Tahlil bajarish jarayonida xatolarga yo‘l
qo‘yilgan harakatlarni aniqlashdan iborat bo‘lishi kerak. O‘tgan kundagi kamchiliklarni
aniqlab, ularni qanday yo‘q qilish haqida o‘ylashingiz kerak. Bu sodir bo‘lgan voqea
maqsadga yaqinlashdimi yoki undan uzoqlashdimi, xulosa qilish kerak. Ushbu oddiy
harakatlar asosida tafakkur rivojlanadi, keyinchalik u tanqidiy fikrlashga aylanadi.
Tanqidiy fikrlashni rivojlantirishning ikkinchi bosqichi fikrlash qobiliyatiga tanqidiy
yondashish kerakligidir. Agar ular istalmagan oqibatlarga olib keladigan bo‘lsa, ularni
ko‘rib chiqishga arziydi. Ijobiy fikrlashga harakat qiling va salbiy fikrlardan qoching.
Chunki inson o‘rganishi kerak: Tanqidiy fikrlashni rivojlantirishga qaror qilgan kishi,
xulosalar va kuzatishlar o‘rtasida chegara chizishi kerak. Ma’lumotni tekshirmasdan
bahslasha olmaysiz. Faqat aniq ma'lumotga ega bo‘lsangiz, xulosa chiqarishingiz mumkin.
Shu bilan birga, mashg‘ulot paytida siz hazil tuyg‘usi yo‘qolmasligini ta'minlashingiz
kerak. O‘z
-
o‘zidan hazil o‘ynash va vaziyatlarda hazilni ko‘rish qobiliyati aniq fikrni
saqlashga va muammo bo‘yicha o‘z fikrini bemalol ifoda etishga yordam beradi. Ammo
agar kulgi psixologik himoya sifatida ishlatilsa, ehtiyot bo‘lish kerak.
Xulosa qilib aytganda, tanqidiy fikrlash bu ijodiy yoki intuitiv fikrlash emas,
dalillarni yodda saqlash yoki g‘oyalarni tushunish ham emas, balki yangi va tushunarli
bo‘lgan fikrlar va g‘oyalarning tanlanishi, tekshirilishi, baholanishi, rivojlantirilishi va
tatbig‘idir. Tanqidiy fikrlashni rivojlantirgandan so‘ng, inson o‘z xulosalarini to‘g‘rilab, bir
yo‘nalishda o‘ylay boshlaydi. Boshqa tomondan, tanqidiy fikrlash insonga Shaxs bo‘lib
qolishiga, ya’ni jamoatchilik fikrini boshqarishning yaxshi yo‘lga qo‘yilgan tizimi
provokatsiyalariga berilmaslikka imkon beradi. Tanqid har qanday faoliyat sohasiga
tegishli. Aslida, atrof-
muhitga bunday munosabat ko‘pincha salbiy xarakterga ega. Ammo
tanqidiy deb ataladigan fikrlash turi mavjud bo‘lib, u ko‘rib chiqilayotgan mavzularning
yomon tomonlarini topishni maqsad qilmaydi. Aqliy faoliyatning bu qismi idrok etish
uchun mo‘ljallangan yuqori daraja voqelikni tushunish va unga xolisona munosabatda
bo‘lish. Tanqidiy fikrlashni rivojlantirish texnologiyasi ham mavjud. Uning mohiyati
shundaki, har bir kishi olingan ma’lumotlarning ishonchlilik darajasini baholay oladi va
uni talqin qilish, xulosalarni asoslash bo‘yicha tahliliy qarashlar tizimini shakllantirishi
mumkin. Tаnqidiy fikrlаshning аsоslаri orqali о‘qituvchi tаlаbаlаrning fikrlаshini
fаоllаshtirаdi, ta’lim maqsadini aniqlaydi, faollikka undaydi va munozaralar yaratadi,
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
1 (2024) / ISSN 2181-3701
630
ta’lim olishga talabalarda qiziqish uyg‘otadi, talabalardagi yutuq va o‘zgarishlarni
rag‘batlantiradi, talabalarga turli xil fikrlarni bayon qilishni va ularni tinglashga
imkoniyat beradi, o‘zlarini namoyon etishni va axborotlarni qayta ishlashni ta’minlashga
erishadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
RO‘YXATI
:
1.
Sh.M.Mirziyoyev “Tanqidiy tahlil, qat’iy tartib
-intizom va shaxsiy javobgarlik
–
har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo‘lishi kerak”. Mamlakatimizni 2016
-yilda
ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishning asosiy yakunlari va 2017-
yilga mo‘ljallangan
iqtisodiy dasturning eng muhim ustuvor yo‘nalishlariga bag‘ishlangan Vazirlar
Mahkamasining kengaytirilgan majlisidagi ma’ruza.
2017-yil 14-yanvar.
2.
Беспалко В.П Педагогика и прогрессивни
e
технологии обучения, М.,
“Педагогика”, 1995. 223 бет.
3.
Фарберман Б.Л. Прогрессини
e
педагогически
e
технологии.
-
Т.,1999. 165 бет.
4. SOROS xalqaro ochiq jamiyatining
“
Tanqidiy fikrlashni rivojlantirish asoslari
”
fanlararo dasturi. T. 2004.
5. Nishonov A, Xaydarov B,
Nuriddinov B. va boshqalar. Baholash metodlari. O‘quv
metodik qo‘llanma.
T., 2003. 190 bet.
