Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная
лингвистика
и
лингводидактика
–
Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
The use of positive speech genres in Internet
commentaries (on the example of English and Uzbek
languages)
Bakhtigul UBAYDULLAYEVA
Andijan State Institute of Foreign Languages
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received March 2024
Received in revised form
10 April 2024
Accepted 25 April 2024
Available online
25 July 2024
This article highlights one of the current issues in linguistics
today one of the speech genres, in particular, commentaries,
which are one of the elements of the language system, will be
discussed. The specific characteristics and forms of positive
speech comments will be analyzed using examples in the
English and Uzbek languages.
2181-3701
/©
2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol2-iss3-pp404-408
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
speech genre,
godly text,
official text,
polilogical speech genre.
Internet kommentariyalarida ijobiy nutqiy janrlarning
q
o‘
llanilishi (ingliz va
o‘
zbek tillar misolida)
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
nutqiy janr,
neytral munosabat,
funksional uslublar,
adresant,
kommentariya,
polilogik nutq.
Ushbu maqolada bugungi kunda tilshunoslikda dolzarb
masalalardan biri b
o‘
lgan nutqiy janrlar xususan til tizimining
elementlaridan biri b
o‘
lgan kommentariyalar(izohlar) xususida
s
o‘
z yuritiladi. Ijobiy nutqiy kommentariyalarning
o‘
ziga xos
xususiyatlari va shakllari ingliz va
o‘
zbek tillarida misollar
yordamida tahlil qilinadi.
1
Andijan State Institute of Foreign Languages
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
2
№
3 (2024) / ISSN 2181-3701
405
Использование позитивных речевых жанров в
интернет
-
комментариях
(
на примере английского и
узбекского языков)
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
речевые жанры,
художественный текст,
официальный текст,
речевой жанр.
Данная статья является одним из актуальных вопросов
лингвистики на сегодняшний день. В статье рассмотрены
один из речевых жанров, в частности комментарии,
которые являются одним из элементов языковой системы
и
проанализированы
особенности
и
формы
положительных речевых комментариев на примерах
английского и узбекского языков.
Nutq janrlari sifatida biz maqsadli munosabatlar bilan birlashtirilgan s
o‘
zlar,
matnlar, bir jumla bilan aytganda, nutqiy harakatlar t
o‘
plamini tushunamiz. Bu jarayon
insonlarning ijtimoiy hayotda oʻzaro munosabatlarining doimiy holatlarini og‘
zaki,
yozma, shuningdek, ramziy ravishda ifodalash jarayoni
ekanligi ham ma’lum. Bugungi
kunda ushbu atama til sistemasidagi
o‘
ziga xos, barqaror nutqiy birliklarni tadqiq etuvchi
alohida mustaqil ilmiy tilshunoslik sohasi sifatida tilni ijtimoiy munosabatlar orali
g‘
ida
tadqiq qiluvchi tadqiqotchilar uchun
o‘
rganish obyekti sifatida ahamiyatli hisoblanadi.
Nutqiy janrlar nazariyasining xususida s
o‘
z yuritganda nutqiy jangrlar
tushunchasini fanga olib kirgan Rus adabiyoti nazariyotchisi va faylasufi M.M. Baxtinning
tadqiqotlarini takidlamaslik ilojsiz. U faqat adabiyotshunoslikda q
o‘
llanilgan janr
tushunchasini tilshunoslikka ham tatbiq qildi hamda nutqiy janr tushunchasini olib kirdi.
Uning
“
Dialogik tasavvur
”
va
“
Dostoyevskiy poetikasi muammolari
”
asarlari bunga yorqin
misol b
o‘
la oladi. Baxtinning fikricha, til tabiatan dialogik, ya
’
ni u s
o‘
zlovchilar va
tinglovchilar
o‘
rtasidagi doimiy
o‘
zaro ta
’
sir natijasida shakllanadi. Har bir s
o‘
z oldingi
gaplarga javob b
o‘
lib, kelajakdagi gaplarni oldindan k
o‘
ra oladi, dinamik va doimo
rivojlanib boruvchi suhbatni yaratadi. Baxtinning nutq janrlariga b
o‘
lgan nuqtai nazari
ularning dinamik, dialogik tabiati va ijtimoiy kontekst va
o‘
zaro ta
’
sir bilan chambarchas
bo
G‘
liqligini ta
’
kidlaydi. Uning ta
’
kidlashicha, janrlarga qat
’
iy toifalar sifatida emas, balki
doimiy dialog va
o‘
zaro ta
’
sir natijasida shakllanadigan harakatchan va rivojlanayotgan
aloqa shakllari sifatida yondashish kerak. Shu jihatdan kommentariyalar (sharhlar)
nutqiy janr sifatida hozirgi vaqtda
o‘
rganilishi kerak. Internetdagi sharhlar ma
’
lumotlarni
t
o‘
plash va tahlil qilish nuqtai nazaridan tilshunoslikda muhim rol
o‘
ynaydi.
Hozirgi kunda internet yozishmalarining turli shakllarida sharhlarning, ya
’
ni
kommentariyalarning xilma-xilligi kuzatiladi. Internetdagi sharhlar tili platforma,
auditoriya va kontekstga qarab juda katta farq qilishi mumkin. Biroq, Internetdagi
sharhlarda tez-tez uchraydigan ba
’
zi umumiy xususiyatlar mavjud:
1.
Norasmiy ohang:
Internetdagi sharhlar odatda tasodifiy va suhbat ohangiga
ega. Odamlar k
o‘
pincha odam bilan t
o‘g‘
ridan-t
o‘g‘
ri gaplashayotgandek yoki real vaqtda
savollarga javob berayotgandek yozadilar.
2.
Qisqartmalar:
Harflar cheklovi va tezkor muloqotga intilish tufayli internet
sharhlarida xabarlarni yanada samaraliroq yetkazish uchun k
o‘
pincha qisqartmalardan
foydalaniladi (masalan, “baland ovozda kulish” uchun LOL, mening fikrimcha, “IMO”).
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
2
№
3 (2024) / ISSN 2181-3701
406
3.
Emojilar va kulgichlar:
Emojilar va kulgichlar tez-tez internet sharhlarida his-
tuy
G‘
ular, reaksiyalar yoki ohanglarni ifodalash uchun ishlatiladi. Ular o
g‘
zaki b
o‘
lmagan
signallarni etkazishlari mumkin.
4.
Slang va memlar:
Internet sharhlari tomoshabinlar bilan bo
g‘
lanish va onlayn
hamjamiyatlarga tegishlilik hissini etkazish uchun k
o‘
pincha jarangli atamalar va
mashhur memlarni
o‘
z ichiga oladi.
5
. Mubola
g‘
a:
I nternetdagi sharhlar ba
’
zida fikrlarni ta
’
kidlash yoki hazil q
o‘
shish
uchun mubola
g‘
alardan foydalanadi. Bu engil mubola
g‘
adan tortib ekstremal
bayonotlargacha b
o‘
lishi mumkin.
6.
Q
o‘
llab-quvvatlash yoki tanqid:
Internetdagi sharhlar q
o‘
llab-quvvatlovchi
fikr-mulohaza, dalda yoki konstruktiv tanqidni taqdim etishi mumkin. Ular, shuningdek,
ba
’
zan qarama-qarshilik tarzida, kelishmovchilik yoki qarama-qarshi fikrlarni ham
bildirishlari mumkin.
7.
Imlo va grammatika oʻzgarishlari:
Internet muloqotining norasmiy xususiyati
tufayli sharhlar har doim ham anʼanaviy imlo va grammatika qoidalariga amal qilmasligi
mumkin. Bunga matn terish xatolari, imlo xatolari yoki noan’
anaviy jumla tuzilmalari kiradi.
8.
Iqtiboslar va havolalar:
Internet sharhlari maqolalar, videolar yoki memlar
kabi tashqi manbalarga iqtiboslar, havolalar yoki giperhavolalarni
o‘
z ichiga olishi
mumkin. Ushbu havolalar sharhlovchining bayonotlari uchun q
o‘
shimcha kontekst yoki
q
o‘
llab-quvvatlashni ta
’
minlaydi va sharhning sintaktik tuzilishiga birlashtirilishi
mumkin.
9.
Tuzilmaviy oʻzgaruvchanlik
:
Internetdagi sharhlar koʻpincha anʼanaviy
sintaktik shakllarga amal qilsa-
da, ular tuzilishda oʻzgaruvchanlik va ijodkorlikni ham
koʻrsatishi mumkin. Ushbu o‘
zgaruvchanlik turli xil tilshunoslik, muloqot uslublari va
internet foydalanuvchilarining madaniy ta
’
sirini aks ettirishi mumkin.
Umuman
olganda,
internet
sharhlarining
sintaktik
shakli
o‘
zining
moslashuvchanligi, norasmiyligi va onlayn muloqotning dinamik tabiatiga moslashishi
bilan tavsiflanadi.
Ayniqsa, you.tube tarmo
g‘
ining kommentariyalari til xususiyatlari
o‘
ziga xos b
o‘
lib,
ushbu tarmoq tildagi funksional uslublarning barchasi q
o‘
llanilishi mumkinligi bilan
xarakterlanadi. Chunki ushbu tizim orqali turli statusga ega adresantlar
o‘
z fikrlarini
bayon qilishlarida ba
’
zan tilga oid rasmiy, ba
’
zan esa norasmiy shakllardan foydalanib
o‘
zining sharhlarini qoldiradilar. Internet kommentariyalar tilining
o‘
ziga xosligi
shundaki, birinchidan, kommentariyalarda adresantlar soni chegaralanmaydi, shu
sababli internet kommentariyalarini polilogik nutq yetakchilik qiladi, ikkinchidan,
kommentariyalarda adresantlarning uch xil munosabati
o‘
z aksini topadi:
1)
ijobiy munosabat;
2) salbiy munosabat;
3) neytral munosabat.
Ushbu munosabatlar turli nutqiy janrlar, xususan, ijobiy munosabatlar, maqtov
(praise) (
Yashang, bor b
o‘
ling) (You
’
re like sunshine on a rainy day),
olqish (
Yashasin
O‘
zbekiston
) (
Much liberty and gratitude on a day like today. Happy Independence Day
),
ijobiy tilak (
Omadingizni bersin
)(
Wishing you a full of sunshine and cheers)
kabi, salbiy
munosabatlar qar
g‘
ish (
Xudoni balosiga y
o‘
liqqur
) (
May all your bacon burn
), la
’
natlash
(
Padaringga la
’
nat
) (
May your coffee always be cold
)
,
salbiy mazmunli maqollar (
avval
o‘
zingga boq, keyin no
g‘
ora
qoq
) (
A bad workman blames his tools
)kabi, neytral
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
2
№
3 (2024) / ISSN 2181-3701
407
munosabat esa taklif (
Xudo insof bersin, Xudoga havola qilaylik kabi
) (
Interesting issue
may God blesses him)
kabilar orqali ifoda qilinadi. mavjud. Adresantlarning ijobiy
munosabatlari ifodasida biror kishi yoki narsani e
’
tirof etishi, maqtovi, madhi, olqishi,
q
o‘
llab-quvvatlashi, duosi, shukronaligi, da
’
vati, minnatdorchiligi, tabrigi kabilar keng
q
o‘
llaniladi. Ra
g‘
batlantirish va q
o‘
llab-quvvatlash s
o‘
zlari boshqalarni
o‘
z maqsadlariga
erishishga yoki qiyinchiliklarni yengishga undashi mumkin. Kimnidir yutuqlari uchun
quvontiradi yoki qiyin paytlarda ishonch hosil qiladi, onlayn hamjamiyat ichidagi
aloqalarni mustahkamlaydi.
Kommentariyada nutq adresatiga murojaat ijobiy munosabatlarda adresatga
b
o‘
lgan hurmatni kuchaytiradi, salbiy munosabatlarda esa xurmatsizlik obyektiga
aylanadi, haqorat mazmunida q
o‘
llaniladi. Adresantning ijobiy munosabatlarida
adresantning ismi yoki adresatga y
o‘
naltirilgan maqtov s
o‘
zlari adresatning xarakter
xususiyatini k
o‘
rsatadi. Masalan,
Omad,
O‘
zbek
o‘g‘
lonlari! Omad q
o‘
shni Qozo
g‘
iston va
O‘
zbekiston! yoki Agrolayf jamoasiga omad!
kabilar.
Quyida internet kommentariyalariga oid nutqiy janrlar mazmuniy tuzilishining
xilma-xilligini kuzatish mumkin:
Duo+tilak:
Alloh rozi bulsin. Biz musofirlarni tushunganlarni alloh ishlarini hayrli
qilsin, ... Olloh umringizni uzoq qilsin, ilohim ("May your path be filled with blessings and
success at every turn.")
Duo+tilak+hayrihohlik+murojaat+duo:
Ilohim, mana shu d
o‘
stligimiz abadiy
b
o‘
lsin, charchamang, el xizmatida, Shavkat aka Miromonovich, ilohim, Ollohim panohida
b
o‘
linglar!
("Sending prayers and best wishes as you launch this charity appeal. Your
commitment to making a difference is commendable. May your kindness be repaid many
times over.")
Maqtov+tilak:
Z
o‘
r, hammaga omad! Juda chiroyli, juda ajoyib va ma
’
noli s
o‘
zlar.
(he has never released a bad song! You are alive hero. May you always be healthy)
Maqtov+duo+tilak:
Bir keldiyu, bir ketdi bu insonlar, oxiratlari obod b
o‘
lsin!
(Michael Jackson is not dead he is in our hearts
.
Rest In peace King)
Maqtov+minnatdorchilik+duo+tilak:
Zurku, rahmat, ilohim ko‘p yashasin!
(
Great.
I really couldn’t have done it without you. Thank you, thank you, thank you!)
Maqtov+murojaat+tilak
:
Super, opa, Yulduz opa, baxt, omad, taxt, g
o‘
zallik sizga
tilayman, oilangiz baxtiga sog b
o‘
ling, ijodingizga omad yana bir bor.
(Superstar Dua has worked unbelievably hard to be a great pop singer. She deserves
all her success)
Maqtov+tilak+murojaat+tilak:
Q
o‘
shiq judayam z
o‘
r chiqqan, klip ham a
’
lo
darajada, ijodingizga omad, Munisaxon, omad!I am glad to see finally a pop artist with
amazing talent. This is the real deal, I’m a fan. Keep being star Dua.)
Maqtov+tilak+olqish:
Gap y
o‘
q, zur b
o‘
libdi
(maqtov)(
Great, well done
)
Birlik
doimiy bulsin
(tilak)(
Warmest holiday wishes, my dear
).
Yashasin hamd
o‘
stlik
(olqish);
Yashasin d
o‘
stlik! Butun dunyoda tinchlik b
o‘
lsin! Ofarin boshli
G‘
imizga! Umri uzoq b
o‘
lsin!
Minnatdorchilik+da
’
vat+tilak:
Otamizga rahmat.
O‘
zbekiston ol
g‘
a! Omat yor
b
o‘
lsin! Rahmat,
o‘g‘
lim, martabangiz ulu
g‘
b
o‘
lsin! (I will always remember this. May
everyone do so? I wish you endless happiness)
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
2
№
3 (2024) / ISSN 2181-3701
408
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR R
O‘
YXATI:
1.
Titunik, I. R. (1986). The Baxtin Problem: Concerning Katerina Clark and Michael
Holquist’s Mikhail Bakhtin. The Slavic and East European Journal, 30(1), 91–
95.
https://doi.org/10.2307/307282
2.
Бахтин М.М. Проблема речевых жанров. Литературно
-
критические статьи.
–
Москва, 1986. –
С. 188 (Bakhtin M. The problem of speech genres. Literary and critical
articles.
–
Moscow, 1986.
–
Page 188);
3.
Maqsudova , F. J. qizi. (2023). TAQIQ NUTQIY JANRI LINGVISTIK BIRLIK
SIFATIDA. Innovative Development in Educational Activities, 2(7), 160
–
166. Retrieved
from https://openidea.uz/index.php/idea/article/view/1006
4.
Анорбоева, М. С., & Хасанова, Ф. М. (2020). ТИЛШУНОСЛИКДА ҚАДАҲ СЎЗИ
НУТҚИЙ ЖАНР СИФАТИ. ИННОВАЦИОННЫЕ ПОДХОДЫ В СОВРЕМЕННОЙ НАУКЕ
(pp. 42-45).
5.
Хасанова Ф.Х. Инглиз ва ўзбек тилларида қасамёд нутқий жанрининг
қиёий
-
типологик тадқиқи. Фил.фан.фал.доктори (PhD) диссертацияси.
-
Тошкент,
2019.-
Б.32 (Khasanova F. Comparative typological study of the genre of sworn speech in
English and Uzbek. Candidate of philological Sciences. Tashkent, 2019
–
Page 32);
6.
БахтинM.M. Проблема речевых жанров//Бахтин M.M. Собр. соч.
-M., 1996.
–
С.179 (Bakhtin M. (Bakhtin M. The problem of speech genres// Bakhtin M. Moscow,
1996.
–
Page 179).
7.
F.M.Hasanova. The linguistic features of the informal types of speech genre
“oath” in Uzbek lingo culture. International conference “Scientific research of the SCO
countries: synergy and integration”. China, 2018, Part II,
8.
Хасанова, Ф. М., & Аҳмедова, Д. У. (2023, February). МАИШИЙ НУТҚИЙ
ЖАНРЛАРНИ СОЦИОЛИНГВИСТИК АСПЕКТДА ТАДҚИҚ ЭТИШ ҲАҚИДА АЙРИМ
МУЛОҲАЗАЛАР. In INTERNATIONAL SCIENTIFIC RESEARCH CONFERENCE (Vol. 1, No.
11, pp. 58-60).
9.
Ubaydullayeva , B. (2023). THE IMPORTANCE AND USE OF LITERATURE IN
LANGUAGE TEACHING TO YOUNG LEARNERS. Talqin Va Tadqiqotlar, 1(32). извлечено
от https://talqinvatadqiqotlar.uz/index.php/tvt/article/view/1314
10.
Ubaydullayeva, Baxtigul O‘Ktamjon Qizi (2023). NUTQ BIRLIKLARI VA
ULARNING XUSUSIYATLARI. Oriental renaissance: Innovative, educational, natural and
social sciences, 3 (6), 824-829.
11.
Hikmatkhon Ziyodkhanovna Madikhanova (2021). IMPORTANCE OF
STUDYING ADJECTIVES FROM A LINGUACULTURAL POINT OF VIEW. Scientific progress,
1 (6), 434-437.
12.
M. Numanova (2022). MOST ESSENTIAL POINTS IN TEACHING LANGUAGES.
Science and innovation, 1 (B5), 366-368. doi: 10.5281/zenodo.7046694
13.
Shamsutdinova Diyora (2022). INGLIZ TILIDA RANG KOMPONENTLI
FRAZEOLOGIK BIRLIKLARNING O‘RNI. Talqin va tadqiqotlar ilmiy
-uslubiy jurnali, 1 (5),
96-99.
