Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная
лингвистика
и
лингводидактика
–
Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
Brief description of phraseological and paremiological
units formed with the participation of toponyms in Chinese
and Uzbek languages
Shakhrukh NORBOTAYEV
Samarkand State Institute of Foreign Languages
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received August 2024
Received in revised form
10 September 2024
Accepted 25 September 2024
Available online
25 October 2024
This article presents a linguistic and cultural analysis of
phraseological and paremiological units involving toponyms in
the Chinese and Uzbek languages. Toponyms represent a unique
form of linguistic expression, reflecting a people's historical,
cultural, and social experiences. In both Chinese and Uzbek, these
units convey the worldview, customs, and values of the people,
making them valuable linguistic and cultural resources. This
study aims to identify the similarities and differences in
phraseological and paremiological units based on place names in
Chinese and Uzbek and uncover their cultural foundations.
2181-3701
/©
2024 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol2-iss4
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
toponym,
phraseological unit,
paremiological unit,
linguoculturology,
Chinese language,
Uzbek language,
folk culture,
proverbs,
expressions,
tradition.
Xitoy va o‘zbek tillarida toponimlar
ishtirokida
shakllangan frazeologik va paremiologik birliklarning
qisqacha tavsifi
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
toponim,
frazeologik birlik,
paremiologik birlik,
lingvokulturologiya,
xitoy tili,
o‘zbek tili,
Ushbu maqolada Xitoy va o‘zbek tillarida toponimlar ishtirokida
shakllangan
frazeologik
va
paremiologik
birliklarning
lingvokulturologik tahlili amalga oshirilgan. Toponimlar tilning
o‘ziga xos ifoda shakllaridan biri bo‘lib, ular xalqning tarixiy,
madaniy
va ijtimoiy tajribasini aks ettiradi. Xitoy va o‘zbek
tillaridagi bunday birliklar xalqning dunyoqarashi, urf-odatlari va
1
Doctoral student, Samarkand State Institute of Foreign Languages. E-mail: Shahrukh0510@gmail.com
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
4 (2024) / ISSN 2181-3701
52
xalq madaniyati,
maqollar,
iboralar,
an’ana.
qadriyatlarini ifodalab, lingvokulturologik nuqtai nazardan
qimmatli manbalar hisoblanadi. Ushbu tadqiqot Xitoy va o‘zbek
tillarida joy nomlariga asoslangan frazeologik va paremiologik
birliklarning o‘xshashlik va farqlarini aniqlashga, ularning madaniy
asoslarini ochib berishga qaratilgan.
Краткое
описание
фразеологических
и
паремиологических
единиц,
сформированных
с
участием топонимов в китайском и узбекском языках
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
топоним,
фразеологизм,
паремиологическая
единица,
лингвокультурология,
китайский язык,
узбекский язык,
народная культура,
пословицы,
выражения,
традиция.
В данной статье проводится лингвострановедческий
анализ фразеологических и паремиологических единиц,
включающих топонимы в китайском и узбекском языках.
Топонимы представляют собой уникальную форму
языкового
выражения,
отражающую
исторический,
культурный и социальный опыт народа. Такие единицы в
китайском и узбекском языках передают мировоззрение,
обычаи и ценности, являясь ценными ресурсами с
лингвистической и культурной точек зрения. Исследование
направлено
на
выявление
сходств
и
различий
фразеологических
и
паремиологических
единиц
с
топонимами в китайском и узбекском языках, а также их
культурных основ.
Toponimlar til va madaniyat o
‘
rtasidagi chuqur aloqalarni ifodalashda katta
ahamiyatga ega. Xitoy va o
‘
zbek tillarida toponimlar ishtirokidagi frazeologik va
paremiologik birliklar ikki millatning tarixiy va madaniy boyliklarini aks ettirib, ularda
yashab kelayotgan xalqning an
’
analari, urf-odatlari va dunyoqarashini ochib beradi.
Bunday birliklar lingvokulturologik jihatdan qiziqarli material hisoblanadi, chunki ular
tilning ijtimoiy-madaniy mazmunini aniqlashda muhim rol o
‘
ynaydi.
Frazeologik birliklar
Frazeologik birliklar
–
bu tilning barqaror, mustahkam tarkibiy qismlardan iborat
bo
‘
lib, ko
‘
pincha an
’
anaviy mazmunni ifodalashda qo
‘
llaniladi. Xitoy va o
‘
zbek tillarida
toponimlardan hosil bo
‘
lgan frazeologik birliklar ko
‘
pincha geografik joy nomlari bilan
bog
‘
liq bo
‘
lib, ularning o
‘
ziga xos jihatlari quyidagicha:
- Xitoy tili
: Xitoy madaniyatida frazeologik birliklar ko‘pincha an’anaviy madaniy
qadriyatlar va diniy tushunchalar bilan bog‘liq. Misol uchun, “Shan Xiang Xue Jing” (
山
乡
雪景
, tog‘ manzaralari orasidagi qish manzarasi) kabi frazeologik birliklar, tabiiy va
ijtimoiy hodisalarni ifodalab, mazmunan Xitoy xalqining tabiatga bo‘lgan hurmatini aks
ettiradi. Bu turdagi frazeologik birliklar
orqali Xitoy xalqining tarixiy o‘tmishi va madaniy
an’analari namoyon bo‘ladi.
- O
‘zbek tili
: O‘zbek tilida esa, toponimlar asosidagi frazeologik birliklar ko‘proq
tarixiy voqealar, xalq dostonlari yoki xalq qahramonlari bilan bog‘liq bo‘ladi. Masalan,
“Samarqanddan qor olib kelgan” iborasi o‘sha hududga xos bo‘lgan tabiat hodisalarini,
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
4 (2024) / ISSN 2181-3701
53
odamlarning g‘ayratini ifodalaydi. Shuningdek, “Buxoroning changini yutgan” iborasi xalq
orasida tajribali yoki ko‘pni ko‘rgan kishilarni ifodalash uchun ishlatiladi.
Paremiologik birliklar
Paremiologik birliklar, ya’ni maqollar, Xitoy va o‘zbek tillarida toponimlardan kelib
chiqqan holda xalqning donishmandligi, ko‘p asrlik hayotiy tajribasi va e’tiqodlarini
ifodalaydi.
- Xitoy tili
: Xitoy maqollarida joy nomlari ko‘pincha xalq donishmandligini va
dunyoqarashni aks ettiradi. Masalan, “
山高皇帝
远
” (“Tog‘lar baland, imperator uzoqda”)
maqoli insonning o‘zicha mustaqillik istagiga va hukumatning uzoq hududlarni boshqarish
qiyinligiga ishora qiladi. Ushbu maqol orqali Xitoy xalqining davlat va hukumatga nisbatan
munosabati aks ettirilgan.
-
O‘zbek tili
: O‘zbek maqollarida esa tarixiy joylar, shaharlar yoki ma’lum bir
geografik hududlarga ishora qilgan holda o‘git yoki maslahat shaklidagi fikrlar beriladi.
Masalan, “Xiva eshigi yopiq, qo‘y soqchilar yotibdi” maqoli orqali vaqtincha hal etilmagan
yoki murakkab holatlarni ifodalash mumkin. Bu kabi maqollar xalqning aql-idroki va
hayotiy tajribalariga asoslanadi.
U
shbu asarlar to‘plami ikki millat madaniyati va tilidagi umumiylik va o‘ziga
xosliklarni tahlil qilishda muhim qo‘llanma vazifasini bajaradi. Xitoy va o‘zbek tillaridagi
toponimlardan kelib chiqqan frazeologik va paremiologik birliklar madaniy nuqtai
nazardan chuqur tahlilni talab etadi, chunki bu birliklar orqali xalqning mentaliteti va
o‘ziga xos dunyoqarashi namoyon bo‘ladi.
Til va madaniyat o‘zaro chambarchas bog‘langan va bir
-
birini ta’sirlovchi tizimlar
sifatida qaraladi. Til o‘zida jamiyatning tarixiy va madaniy tajribasini ifodalab, xalqning
urf-
odatlari, qadriyatlari, e’tiqodlari va o‘ziga xos dunyoqarashini aks ettiradi
. Frazeologik
va paremiologik birliklar, ya’ni iboralar va maqollar tilning madaniy jihatlarini aniqlashda
muhim vositalardan biri hisoblanadi. Ushbu birliklar yordamida til madaniyatga
bog‘lanadi va xalqning hayotiy tajribasi, an’analari, hikmatlari nasld
an-
naslga o‘tadi.
Frazeologik birliklarning madaniy mazmuni.
Frazeologik birliklar
–
barqaror ma’no ifodalaydigan iboralar yoki so‘z birikmalari
bo‘lib, ularning leksik tarkibi o‘zgarmas bo‘ladi. Ular til vositasida xalqning tarixiy va
madaniy merosini ifodalaydi. Frazeologik birliklar ko‘pincha xalq hayotidagi muhi
m
voqealar, tarixiy shaxslar yoki madaniy qadriyatlar bilan bog‘liq bo‘ladi.
Masalan:
- Xitoy tili
: Xitoy madaniyatida frazeologik birliklar tabiat bilan bog‘liq. Masalan, “
龙飞凤舞
” (“Ajdaho uchib, feniks o‘ynaydi”) iborasi xalq orasida ulug‘vor va salobatli
ko‘rinishni ifodalash uchun ishlatiladi. Bu ibora ajdaho va feniks obrazlari orqali qadimiy
e’tiqodlarga asoslanadi, Xitoyda bu mavjudotlar kuch va farovonlikni ifodalaydi.
-
O‘zbek tili
: O‘zbek tilida frazeologik birliklar ko‘pincha xalq hayoti va mehnati
bilan bog‘liq. Masalan, “Pichog‘i o‘tmas” iborasi befoyda yoki ish bermaydigan narsani
ifodalash uchun qo‘llaniladi. Ushbu ibora xalqning mehnatga bo‘lgan munosabatini va
tajribasini ak
s ettiradi, bunda o‘tkirlik muhim ahamiyat kasb etadi.
Paremiologik birliklarning madaniy funksiyasi.
Paremiologik birliklar, ya’ni maqollar va matallar xalqning donishmandligini,
hayotiy tajribasini va umumiy qarashlarini ifodalaydi. Maqollarda xalqning uzoq yillik
tajribasi va madaniy qadriyatlari aks etadi, bu esa ularni madaniyatni o‘rganishda
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
4 (2024) / ISSN 2181-3701
54
qimmatli manba qiladi. Maqollar o‘zida qisqa va mazmunli hikmatni jamlagan bo‘lib, ko‘p
hollarda o‘git, nasihat yoki mulohaza sifatida qo‘llaniladi.
- Xitoy tili
: Xitoy maqollari ko‘pincha milliy madaniyat, qadriyatlar va an’anaviy
e’tiqodlarni ifodalaydi. Masalan, “
不到
长城非好汉
” (“Buyuk Xitoy devoriga bormagan
haqiqiy qahramon emas”) maqoli kuchli iroda va qat’iyatni ifodalash uchun qo‘llaniladi.
Ushbu maqolda Xitoyning tarixiy obidasi
–
Buyuk Xitoy devori milliy g‘urur va matonatni
ifodalaydi, bu esa Xitoy xalqining ma’naviy ku
chini tasvirlaydi.
- O
‘zbek tili
: O‘zbek maqollari xalqning madaniy va axloqiy qarashlarini
ifodalaydi.
Masalan, “Ko‘p eshitgan emas, ko‘p ko‘rgan biladi” maqoli tajribaning ahamiyatini
ta’kidlaydi va xalq orasida hayotiy tajriba o‘rgatishga xizmat qiladi. Ushbu maqolda
xalqning donishmandligi, hayotiy tajribani qadrlashi namoyon bo‘ladi.
Til va madaniyatning lingvokulturologik jihatlari.
Frazeologik va paremiologik birliklarning madaniy ahamiyati lingvokulturologiya
orqali o‘rganiladi. Lingvokulturologiya tilning madaniyatni ifodalashdagi o‘rni va
ahamiyatini o‘rganadi. Frazeologik va paremiologik birliklar xalqning madaniy merosini,
qadriyatlarini va hayotiy falsafasini til orqali aks ettiradi. Ushbu birliklar orqali til va
madaniyat bir-birini boyitib, avloddan-
avlodga o‘tadi.
Misollar orqali lingvokulturologik yondashuv
:
•
Xitoy tilida
tabiat, tarixiy shaxslar, an’anaviy qadriyatlar asosidagi iboralar milliy
qadriyatlarni mustahkamlaydi. Frazeologik birliklar orqali Xitoy xalqining
dunyoqarashi, tabiat bilan bog‘liq tushunchalari, madaniy qadriyatlari ifodalanadi.
•
O‘zbek tilida
esa xalq hayoti va kundalik hayotiy hodisalar bilan bog‘liq frazeologik
va paremiologik birliklar ko‘proq uchraydi. Masalan, xalq maqollarida mehnat,
odob-axloq va axloqiy qadriyatlar aks etadi. Bu iboralar orqali xalqning urf-odatlari,
hayot tarzi, axloq
iy talablari va mehnatga bo‘lgan hurmati ifodalanadi.
Frazeologik va paremiologik birliklarning ta’siri.
Frazeologik va paremiologik birliklar madaniyatni til orqali yanada boyitadi va
xalqning tarixiy tajribasini kengroq avlodlarga yetkazadi. Ushbu birliklar orqali har bir
tilning o‘ziga xosligi, milliy ruhi va madaniy qimmati ochib beriladi. Shu sababli, ti
l
o‘rganuvchilari va tarjimonlar uchun bunday birliklarni to‘g‘ri anglash va tushunish, ularni
boshqa madaniyatlarda ekvivalent holga keltirish oson bo‘lmaydi, ammo ular til va
madaniyatni chuqurroq anglash uchun juda muhimdir.
Lingvokulturologik tahlilning ahamiyati.
Lingvokulturologiya
–
til va madaniyatning o‘zaro bog‘lanishini o‘rganuvchi fan. Bu
soha lingvistika va madaniyatshunoslik chegarasida shakllanib, til vositasida madaniyatni,
madaniyat orqali esa tilni tahlil qilish imkonini beradi. Lingvokulturologik tahlilning asosiy
ahamiyati
–
til birliklari orqali madaniy mazmunni aniqlash va shu orqali xalqning tarixiy
tajribasini, qadriyatlarini, an’analarini tushunishdir. U o‘zida xalqning dunyoqarashi,
qadriyat tizimi, urf-odatlari va ijtimoiy psixologiyasini aks e
ttirgan til birliklarini o‘rganish
orqali milliy madaniyatni anglashga yordam beradi.
Lingvokulturologik
tahlilning
ahamiyati
quyidagicha
ifodalanadi:
Til faqatgina aloqa vositasi emas, balki xalqning milliy xususiyatlari, tarixiy va
madaniy merosi, an’analari, e’tiqodlari va kundalik hayoti haqida ma’lumot beruvchi
vositadir. Lingvokulturologik tahlil tilning o‘ziga xos tomonlarini o‘rganib, mad
aniyatni
chuqur anglashga xizmat qiladi. Lingvokulturologik tahlil yordamida til birliklarining
madaniy mazmuni tushuniladi, bu esa ularning boshqa tillarga to‘g‘ri tarjima qilinishini
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
4 (2024) / ISSN 2181-3701
55
ta’minlaydi. Tarjima jarayonida madaniy jihatlarni to‘g‘ri aks ettirish juda muhim, chunki
ular boshqa tillarga oddiygina so‘z yoki ibora sifatida o‘girilsa, o‘z ma’nosini yo‘qotishi
mumkin.
Lingvokulturologik tahlil milliy o‘ziga xoslikni saqlashga yordam beradi. Har bir
xalqning o‘ziga xos madaniyati va tilning leksik tarkibida ifodalanadigan jihatlari bor.
Bunday tahlil madaniy merosni avlodlarga yetkazish va milliy identifikatsiyani
mustahkamlashga yordam beradi.
Lingvokulturologik tahlil xalqning urf-
odatlari, qadriyatlari va an’analarini aks
ettirgan iboralarni tadqiq qilish orqali jamiyatning madaniy kodlarini o‘rganish imkonini
beradi. Bu yondashuv jamiyatning mentalitetini tushunishda muhim ahamiyat kasb etadi.
Lingvokulturologik tahlilning metodlari:
Lingvokulturologik tahlil o‘ziga xos yondashuvlar va metodlarni o‘z ichiga oladi.
Quyida ushbu tadqiqot usullari keltirilgan:
1.Etimologik metod.
Ushbu metod orqali frazeologik va paremiologik birliklarning kelib chiqish manbasi,
tarixiy o‘zgarishlari va ildizlari aniqlanadi. Masalan, maqol yoki iboralarning paydo bo‘lish
sababi, vaqt o‘tishi bilan qanday ma’no yuklagani, ularning madaniy meros sifatidagi o‘rni
o‘rganiladi. Etimologik metod birlikning ilk manbasini aniqlash va u bilan bog‘liq madaniy
qadriyatlarni aniqlashda muhimdir.
2.
Semantik metod.
Bu metod birliklarning semantik ma’nosini chuqur tahlil qilish orqali ularning
madaniy mazmunini ochib beradi. Maqollar yoki frazeologik iboralarning o‘zida jamlangan
yashirin ma’no va ularning zamonaviy kontekstdagi ma’nosi ushbu metod orqali
o‘rganiladi.
Semantik tahlil madaniy jihatdan boy ma’nolarni aniqlash uchun zarur.
3.
Sotsiolingvistik metod.
Tilning ijtimoiy qatlamlarga mos ravishda qanday qo‘llanishi va madaniy
xususiyatlarini o‘rganishda ishlatiladi. Misol uchun, ayrim frazeologik birliklar ma’lum bir
ijtimoiy guruh yoki hududga xos bo‘lishi mumkin, bu esa xalqning madaniy o‘ziga xosligini
t
ushunishda qo‘llaniladi.
4. Madaniyatlararo metod (komparativ yondashuv)
Bu metod ikki yoki undan ortiq til birliklarini solishtirish orqali madaniyatlar
o‘rtasidagi farqlar va o‘xshashliklarni aniqlaydi. Masalan, Xitoy va o‘zbek tillarida
toponimlar bilan bog‘liq frazeologik birliklarni taqqoslash orqali har ikki millatning o‘
ziga
xos madaniy qadriyatlarini o‘rganish mumkin.
5. Diskursiv metod
Ushbu metod ma’lum bir til birliklarining turli nutqiy vaziyatlarda qanday
qo‘llanishini o‘rganadi. Bu yondashuv birlikning nafaqat lug‘aviy ma’nosini, balki uning
nutq jarayonidagi ahamiyatini ham tahlil qilish imkonini beradi. Maqol yoki frazeologik
birliklar turli kontekstlarda qanday ifodalanayotgani, ulardan qanday maqsadda
foydalanilayotgani tahlil qilinadi.
6.
Assotsiativ metod
B
u metod til birliklarining xalq ongi va madaniy tushunchalariga bog‘liqligini tahlil
qiladi. Assotsiativ metod orqali ibora yoki maqollarga nisbatan paydo bo‘ladigan madaniy
assotsiatsiyalarni aniqlash mumkin. Masalan, o‘zbek tilidagi “oltin odam” iborasi
milliy
qadriyatni aks ettirsa, “tog‘lar” iborasi Xitoy madaniyatida donishmandlik va kuchlilikni
ifodalaydi.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
4 (2024) / ISSN 2181-3701
56
Lingvokulturologik tahlilning natijalari va foydasi
Lingvokulturologik tahlil natijasida xalqning madaniy xususiyatlari haqida chuqur
bilimga ega bo‘lish mumkin. Ushbu tahlil metodlari yordamida xalqning madaniy kodlari,
ijtimoiy qadriyatlari va tarixiy tajribasini til vositasida o‘rganish, avlodlar o‘rtasi
dagi
madaniy uzviylikni ta’minlashga yordam beradi. Lingvokulturologik tahlil o‘rganilayotgan
til va madaniyatning chuqur tomonlarini ochib berish orqali xalqning dunyoqarashi,
qadriyatlar tizimi va urf-odatlarini aniqlash imkonini beradi.
Shuningdek, lingvokulturologik tahlil milliy madaniyatni saqlash, global
kommunikatsiyada tushunmovchiliklarning oldini olish, tarjima sifatini oshirish va
madaniyatlararo muloqotni yaxshilashda katta ahamiyatga ega.
Xitoy tilida toponimlar
–
ya’ni joy nomlari, frazeologik birliklarning tarkibiy qismi
sifatida ko‘pincha xalqning madaniy, tarixiy va geosiyosiy qarashlarini ifodalaydi. Xitoy
madaniyati uzoq tarix va boy an’anaviy merosga ega bo‘lib, toponimlar ushbu
mada
niyatning o‘ziga xos xususiyatlarini aks ettiradi. Bu toponimlar faqat joy nomi bo‘lib
qolmay, balki milliy qadriyatlar, tarixiy hodisalar, afsonalar va urf-
odatlar bilan bog‘liq boy
ma’no yuklaydi. Xitoy tilidagi frazeologik birliklar –
“chengyu”lar (
成
语
)
–
odatda qisqa,
to‘rt xil belgidan iborat bo‘lib, chuqur va boy ma’nolarni ifodalaydi. Ushbu birliklarda
toponimlarning qo‘llanishi ikki asosiy rolni bajaradi:
Toponimlar ba’zi tarixiy voqealar, janglar va muhim shaxslar bilan bog‘liq
frazeologik birliklarda ishlatiladi. Bunday iboralar Xitoy madaniy merosini eslatadi va
xalqning tarixiy bilimini mustahkamlaydi. Masalan, “
破釜沉舟
” (“po fu chen zhou”)
iborasida Xitoyning Chu-
Han urushiga oid tarixiy hodisa tasvirlangan. Bu iborada “Chu”
davlati va boshqa tarixiy joy nomlari orqali orqaga yo‘lni yopgan holda, qat’iyat va hal
qiluvchi harakatni ifodalashda toponim vositachilik qiladi.
Xitoy tilidagi toponimlar ko‘pincha xalq afsonalari va ertaklari bilan bog‘liq bo‘lib,
ular orqali xalqning e’tiqodlari va qadriyatlari ifodalanadi. Masalan, “
昆
仑山
” (“Kunlun
tog‘lari”) Xitoy afsonalarida osmon bilan yer orasidagi ko‘prik sifatida tasvirlanadi. Kunlun
tog‘lari olamning markazi sifatida qaralgan va xalq orasida mistik kuchga ega joy sifatida
tasvirlanadi. Shu bilan birga, “
庐山真面目
” (“Lu shan zhen mian mu”) iborasi Lu
tog‘larining asl yuzini ko‘rishni anglatadi va xalq orasida “haqiqiy haqiqatni anglash”
ma’nosini ifodalaydi.
Toponimlar Xitoy xalqining madaniy va diniy tushunchalarini aks ettiruvchi
elementlar sifatida frazeologik birliklar orqali namoyon bo‘ladi. Bu birliklarda joy nomlari
orqali nafaqat geografik ma’lumot, balki xalqning falsafasi, hayotga bo‘lgan qarashlari
va
qadriyatlari aks etadi.
Xitoyda “Tay tog‘i” (
泰山
- Tai Shan) muqaddas joy sifatida qaraladi va bu toponim
kuch, matonat va hurmatni ifodalaydi. “
稳如泰山
” (“Wen ru Tai Shan”) iborasi Tai Shanday
barqaror bo‘lishni ifodalaydi va uzoq muddat barqaror turishni anglatadi. Shu kabi
toponimlar bilan bog‘liq iboralar Xitoy xalqining tabiatni ulug‘lashini va kuchli
ma’naviyatini namoyon qiladi.
Xalq hayoti va kundalik tajribalar bilan bog‘liqlik.
Ba’zi toponimlar odatiy hayot bilan bog‘liq iboralarda ham uchraydi. Misol uchun, “
走
马观花
” (“zou ma guan hua”) iborasida to‘xtamay go‘zallikni tomosha qilishni bildiradi,
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
4 (2024) / ISSN 2181-3701
57
bu ibora uzoqdan va yuzaki ko‘rishni anglatadi. Ushbu iborada Xitoyning qadimiy bog‘lari
va ularning madaniy ahamiyati ifodalanadi, chunki Xitoy xalqiga bog‘ va go‘zallikni
qadrlash o‘ziga xos xususiyat hisoblanadi.
Xitoyda Buyuk devor (
长城
-
Chang Cheng) milliy g‘urur va kuch timsoli bo‘lib, unga
oid frazeologik birliklar millat birligini va kuchini aks ettiradi. Masalan, “
固若
长城
” (“gu
ruo chang cheng”) –
Buyuk devorday mustahkam degan ma’noda ishlatiladi va kuchli
mudofaa yoki mahkam saqlanishni bildiradi. Bu toponim milliy o‘zlikni ifodalaydi va Xitoy
xalqining birligini mustahkamlaydi.
XULOSA
Xitoy tilida toponimlarning frazeologik birliklardagi roli xalqning tarixiy, diniy va
madaniy xususiyatlarini ifodalaydi. Bunday iboralar orqali xalqning qadimiy madaniyati,
urf-odatlari, afsonalari va tarixiy tajribalari saqlanib qoladi. Xitoy toponimlari
bilan bog‘liq
frazeologik birliklar o‘zida boy semantik va madaniy mazmunni mujassam qilgan bo‘lib,
xalqning o‘ziga xosligini, ijtimoiy qadriyatlarini va dunyoqarashini ifodalaydi.
Shu sababli, Xitoy tilida toponimlar yordamida shakllangan frazeologik birliklar xalq
madaniyati va milliy qadriyatlarini o‘rganishda qimmatli manba bo‘lib xizmat qiladi.
Bunday birliklarni chuqurroq o‘rganish Xitoyning boy madaniy merosi va xalq falsafasi
ni
yaxshiroq tushunish imkonini beradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Nematova, M. (2021). Til va madaniyat o‘zaro aloqasi: Frazeologik birliklar
misolida. Toshkent: O‘zbekiston Milliy Universiteti nashriyoti.
2. Liang, X. & Wang, Q. (2019). Chinese Cultural Expressions in Proverbs and
Phrases. Beijing: China Social Sciences Press.
3.
Azimova, R. (2022). “O‘zbek tilida toponimlar ishtirokidagi maqollar”.
O‘zbekiston filologiyasi jurnali, 3(5), 45
-54.
4. Wu, X.
(2020). “Toponyms and Culture in Chinese Idioms”. Linguistic and
Cultural Studies Journal, 5(2), 118-129.
5.
Rahimov, S. (2023). O‘zbek frazeologiyasi va lingvokulturologiya. Toshkent: Fan
va texnologiyalar nashriyoti.
6. Akhmedov, S. I. (2021). CLASSIFICATION AND TYPES OF NEOLOGISMS IN
UZBEK LANGUAGE. Scientific progress, 2(1), 1186-1189.
