Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika –
Зарубежная лингвистика и
лингводидактика – Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
The significance of toponyms, phraseological and
paremiological units in the interconnection of language
and culture
Shakhrukh NORBOTAYEV
1
Samarkand State Institute of Foreign Languages
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received September 2024
Received in revised form
10 October 2024
Accepted 25 October 2024
Available online
25 November 2024
Toponyms, as well as phraseological and paremiological
units, are important linguocultural elements that illuminate the
interplay between language and culture. This article explores the
role of toponyms within phraseological and paremiological units,
examining their semantic and pragmatic features and their
function in reflecting national culture. Through a comparative
analysis of these units in Chinese and Uzbek, the study reveals
how cultural values are expressed through linguistic means. The
findings hold theoretical and practical significance for linguistic
and cultural studies researchers.
2181-3701/© 2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol2-iss5
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
toponyms,
phraseological units,
paremiological units,
linguocultural studies,
language and culture,
comparative analysis,
semantics,
pragmatics.
Toponimlar, frazeologik va paremiologik birliklarning til
va madaniyat o‘zaro bog‘liqligidagi ahamiyati
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar:
toponimlar,
frazeologik birliklar,
paremiologik birliklar,
lingvokulturologiya,
til va madaniyat,
qiyosiy tahlil,
semantika,
pragmatika.
Toponimlar, frazeologik va paremiologik birliklar til va
madaniyat o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni ochib beruvchi muhim
lingvokulturologik birliklardir. Ushbu maqolada toponimlarning
frazeologik va paremiologik birliklar tarkibida qanday o‘rin
tutishi, ularning semantik va pragmatik xususiyatlari hamda
milliy madaniyatni aks ettirishdagi roli tahlil qilinadi. Xitoy va
o‘zbek tillaridagi mazkur birliklar qiyosiy tahlil asosida
o‘rganilib, madaniy qadriyatlarning lingvistik vositalar orqali
qanday ifodalanishi aniqlanadi. Tadqiqot natijalari tilshunoslik
va madaniyatshunoslik sohalari uchun nazariy va amaliy
ahamiyatga ega.
1
Doctoral student, Samarkand State Institute of Foreign Languages. E-mail: Shahrukh0510@gmail.com
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2024) / ISSN 2181-3701
318
Значение
топонимов,
фразеологических
и
паремиологических единиц в языковых и культурных
взаимоотношениях
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
топонимы,
фразеологические
единицы,
паремиологические
единицы,
лингвокультурология,
язык и культура,
сравнительный анализ,
семантика,
прагматика.
Топонимы, фразеологические и паремиологические
единицы являются важными лингвокультурологическими
элементами, раскрывающими взаимосвязь языка и
культуры. В данной статье рассматривается роль
топонимов в составе фразеологизмов и паремий, их
семантические и прагматические особенности, а также их
значение в отражении национальной культуры. Единицы
китайского и узбекского языков исследуются на основе
сравнительного анализа, выявляются способы выражения
культурных ценностей через лингвистические средства.
Результаты исследования имеют теоретическую и
практическую ценность для областей лингвистики и
культурологии.
1. Toponimlar: Til va madaniyatning ko‘zgusi.
Toponimlar (joy nomlari) nafaqat geografik manzillarni belgilash vositasi, balki
xalqning tarixi, madaniyati, diniy qarashlari va dunyoqarashini ifoda etuvchi lingvistik
birikmalardir. Ular milliy o‘zlikni saqlashda, xalqning tarixiy xotirasini va madaniy
kodlarini aks ettirishda muhim rol o‘ynaydi. Misol uchun:
O‘zbek toponimlari
: “Toshkent”, “Buxoro”, “Samarqand” kabi joy nomlari tarixiy
va madaniy merosga oid ma’lumotlarni o‘zida mujassamlashtiradi.
Xitoy toponimlari
: “Pekin”, “Shanxay”, “Guilin” kabi nomlar esa madaniy va
falsafiy qadriyatlarni aks ettiradi.
2. Frazeologik birliklarda toponimlarning ishtiroki
Frazeologik birliklar xalqning ma’naviy olami, urf-odatlari, va hayotiy tajribalarini
ifoda etuvchi birikmalardir. Toponimlar ushbu birliklarda ko‘pincha:
Metaforik ma'no
: Toponimlar ma’lum bir joyga oid xarakteristikani yoki hodisani
obrazli shaklda ifodalash uchun ishlatiladi. Masalan:
o
O‘zbek tilida:
“Samarqandni ko‘rmasdan o‘lma”
– go‘zallikni qadrlashga undovchi
ibora.
o
Xitoy tilida:
"
不到
长城非好汉
"
(Chángchéng bù dào fēi hǎohàn) – “Buyuk devorga
bormagan odam haqiqiy qahramon emas”.
Rang-baranglik
: Toponimlar birikmalarga milliy koloriti beradi.
3. Paremiologik birliklarda toponimlarning ahamiyati
Paremiologik birliklar (maqollar va hikmatli so‘zlar) xalqning donoligi va
madaniyatini ko‘rsatadi. Toponimlar bunday birliklarda:
Tarixiy va madaniy kontekstni
aks ettiradi. Masalan:
o
O‘zbek tilida:
“Toshkentda bir gap bo‘lsa, Samarqandda ming gap”
– mish-
mishlarning tez tarqalishi.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2024) / ISSN 2181-3701
319
o
Xitoy tilida:
"
桂林山水甲天下
"
(Guìlín shānshuǐ jiǎ tiānxià) – “Guilinning tog‘ va
suv manzaralari dunyodagi eng go‘zal”.
O‘git va nasihat vositasi
sifatida qo‘llaniladi.
4. Lingvokulturologik yondashuv
Til va madaniyat bir-biri bilan uzviy bog‘langan. Toponimlarning frazeologik va
paremiologik birliklarda qo‘llanilishi orqali:
Madaniy qadriyatlar
til vositasida uzatiladi.
Mentalitet
(xalq dunyoqarashi) ochib beriladi.
Xitoy va o‘zbek tillarida joy nomlari orqali xalqning dunyoqarashi va tarixiy
hodisalarga munosabati qiyosiy tahlil qilinadi.
5. Semantik va pragmatik ahamiyat
Toponimlar bilan boyitilgan frazeologik va paremiologik birliklar ma'no jihatidan
chuqur bo‘lib, ularning ishlatilishi orqali:
Semantika
: So‘z va iboralarning asosiy va kengaytirilgan ma’nosi tahlil qilinadi.
Pragmatika
: Ushbu birliklar qanday vaziyatlarda ishlatilishi va tinglovchiga
qanday ta’sir qilishi aniqlanadi.
Toponimlarning shakllanishi va madaniy merosdagi o‘rni
1. Toponimlar va ularning lingvistik mohiyati.
Toponimlar, ya’ni joy nomlari, insoniyat jamiyatining til va madaniyatiga bevosita
bog‘liq bo‘lgan lingvistik birliklardir. Ular geografik joylarni nomlash orqali joyning
xususiyatlarini ifodalaydi va xalqning tarixiy, madaniy va ijtimoiy xotirasini saqlashga
xizmat qiladi. Toponimlar turli omillar ta'sirida shakllanadi va ularning nomlanishida
tilning fonetik, leksik va semantik xususiyatlari aks etadi.
2. Toponimlarning shakllanish omillari
Toponimlar shakllanishida quyidagi omillar muhim rol o‘ynaydi:
2.1. Tabiiy-geografik omillar
Toponimlarning aksariyati joyning tabiiy sharoiti va geografik xususiyatlariga
asoslangan:
Tog‘, daryo, ko‘l va boshqa tabiiy obyektlarning nomlari (masalan,
Amudaryo
,
Chimgan
).
Tabiiy resurslar (masalan,
Ko‘ksaroy
– ko‘k rangli joyni ifoda etadi).
2.2. Tarixiy omillar
Ko‘pgina toponimlar tarixiy hodisalar, shaxslar yoki muhim voqealar bilan bog‘liq:
O‘zbek tilida:
Samarqand
(tarixiy qadimiy shahar),
Urganch
(savdo yo‘lidagi asosiy
markaz).
Xitoy tilida:
Nanking
(janubiy poytaxt ma'nosini anglatadi).
2.3. Etnik va til omillari
Toponimlar ko‘pincha ma'lum bir etnos yoki millatning madaniy merosini aks
ettiradi:
Etnonimlar asosida shakllangan toponimlar:
Qo‘ng‘irot
,
Karluk
.
Bir tilning boshqa tilga bo‘lgan ta’siri:
Andijon
so‘zi fors tilidan kirib kelgan.
2.4. Diniy va mifologik omillar
Diniy va mifologik e’tiqodlar toponimlarning shakllanishida sezilarli darajada ta’sir
ko‘rsatadi:
O‘zbek toponimlarida:
Hazrati Dovud
(mashhur diniy joy nomi).
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2024) / ISSN 2181-3701
320
Xitoy toponimlarida:
Putuoshan
– buddizmda muqaddas tog‘ hisoblanadi.
3. Madaniy merosda toponimlarning roli
3.1. Tarixiy xotira saqlovchisi sifatida
Toponimlar tarixiy voqealar va shaxslar haqidagi ma’lumotlarni saqlab keladi:
Termiz
shahri Buyuk Ipak yo‘lidagi muhim markaz bo‘lib, uning nomi ko‘plab
tarixiy voqealarni eslatadi.
Xitoydagi
Xi’an
shahri qadimgi ipak yo‘lining boshlang‘ich nuqtasi hisoblanadi.
3.2. Madaniy qadriyatlarning aks ettiruvchisi sifatida
Toponimlar milliy va hududiy madaniy xususiyatlarni aks ettiradi:
O‘zbekistondagi
Chust
,
Marg‘ilon
kabi nomlar hunarmandchilik va ipak ishlab
chiqarish bilan bog‘liq.
Xitoyda
Hangzhou
– ipak ishlab chiqarish markazi sifatida tanilgan.
3.3. Madaniy aloqalarning ko‘zgusi sifatida
Toponimlar turli xalqlar va madaniyatlar o‘rtasidagi aloqalarning izlarini saqlaydi:
O‘zbek tilida fors, arab va turkiy tillarning o‘zaro ta’siri natijasida paydo bo‘lgan
toponimlar mavjud (
Shahrisabz
,
Qo‘qon
).
Xitoy toponimlari esa buddizm, konfutsiylik va mahalliy madaniyatning
uyg‘unlashganini ko‘rsatadi.
4. Toponimlarning xalq ijodi va adabiyotdagi aks ettirilishi
Toponimlar xalq ijodi, she’riyat va adabiyotda keng qo‘llaniladi. Ular milliy
obrazlarni boyitadi va voqealarga mahalliy kolorit baxsh etadi:
O‘zbek xalq maqollarida:
“Toshkentni ko‘rgan Toshni ko‘rdi”
.
Xitoy xalq hikmatlarida:
«Гуйлиньские
пейзажи
–
лучшие
в
мире»
(“Guilin
landshaftlari dunyoda eng yaxshisi”).
5. Toponimlarning zamonaviy amaliy ahamiyati
5.1. Turizm va brendingda roli
Toponimlar joyning ma’naviy va madaniy ahamiyatini targ‘ib qilishda muhim rol
o‘ynaydi. Misol:
Samarqand
va
Buxoro
dunyo bo‘ylab sayyohlarni jalb qiluvchi tarixiy shaharlar
sifatida tanilgan.
Xitoyda
Xi’an
va
Hangzhou
qadimiy madaniy meros orqali mashhurdir.
5.2. Tilshunoslik va madaniyatshunoslikdagi o‘rni
Toponimlar til va madaniyat o‘rtasidagi aloqalarni o‘rganishda muhim manba
hisoblanadi. Ular milliy identifikatsiya va global madaniy muloqot uchun kalit vazifasini
bajaradi.
Toponimlar milliy madaniyat va tarixni saqlab qoluvchi noyob lingvistik birliklar
bo‘lib, ularning shakllanishi insonning tabiiy muhit bilan aloqasi va madaniy taraqqiyoti
bilan chambarchas bog‘liq. Ularning tahlili xalqning o‘zlikni anglashida va madaniyatlararo
muloqotni rivojlantirishda muhim ahamiyat kasb etadi.
Toponimlar – xalqning tarixi, madaniyati va hududiy o‘ziga xosliklarini ifodalovchi
joy nomlari bo‘lib, ular frazeologik birliklarning shakllanishida muhim manba hisoblanadi.
Xitoy va o‘zbek tillarida toponimlar asosida yaratilgan frazeologik birliklar ushbu ikki
xalqning madaniy qadriyatlari, tarixiy xotirasi va dunyoqarashini aks ettiradi.
Frazeologik birliklarda toponimlarning roli.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2024) / ISSN 2181-3701
321
Frazeologik birliklar o‘z mazmunida xalqning hayotiy tajribasi va obrazlarini
mujassamlashtiradi. Toponimlar bu birikmalarda ma’lum bir joyning geografik, tarixiy
yoki madaniy xususiyatlariga ishora qilib, birliklarga metaforik ma’no yuklaydi. Masalan:
O‘zbek tilida: “Samarqandni ko‘rmasdan o‘lma” iborasi Samarqand shahrining
tarixiy va madaniy ahamiyatini ta’kidlaydi. Bu ibora xalq orasida dunyoning eng go‘zal
joylarini ko‘rishga undashni anglatadi.
Xitoy tilida: “
不到
长城非好汉
” (
Bù dào Chángchéng fēi hǎohàn
) – “Buyuk devorga
bormagan odam haqiqiy qahramon emas”. Bu ibora Buyuk devor Xitoy xalqining ramzi
ekanligini va uni ziyorat qilish muhimligini bildiradi.
Frazeologizmlar tarkibida toponimlarning shakllanishi.
Xitoy va o‘zbek tillarida toponimlar asosida frazeologik birliklarning shakllanishi
quyidagi omillar orqali yuzaga keladi:
1. Geografik xususiyatlar
Frazeologizmlar ba’zan toponimlarning geografik o‘ziga xosliklariga asoslanadi.
Misol uchun:
O‘zbek tilida: “Qo‘qoncha gapirish” iborasi Qo‘qon shahrining muloqot madaniyati
va savdo aloqalaridagi o‘rnini aks ettiradi.
Xitoy tilida: “
四川天地
” (
Sìchuān tiāndì
) – “Sichuanning yer va osmoni” iborasi
Sichuan viloyatining boy tabiati va go‘zalligini ifodalaydi.
2. Tarixiy hodisalar
Ko‘pgina frazeologik birliklar toponimlar bilan bog‘liq tarixiy voqealardan
ilhomlanib yaratilgan. Masalan:
O‘zbek tilida: “Shahrisabzda to‘y bo‘lsa, Qarshidan mehmon keladi”. Bu ibora ikki
shahar o‘rtasidagi yaqin aloqani ko‘rsatadi.
Xitoy tilida: “
天津水不
净
” (
Tiānjīn shuǎi bù jìng
) – “Tyanjinning suvi toza emas”. Bu
ibora tarixiy voqealardan kelib chiqqan tanqidiy mazmunga ega.
3. Madaniy qadriyatlar
Toponimlar milliy madaniyatning ramzi bo‘lib, ular frazeologik birliklarda xalqning
urf-odatlari va qadriyatlarini ifodalaydi.
O‘zbek tilida: “Toshkentcha mehmondo‘stlik” – Toshkent shahrining
mehmondo‘stlik qadriyatini ifodalaydi.
Xitoy tilida: “
苏南风情
” (
Sūnán fēngqíng
) – “Sunanning urf-odati” iborasi
mintaqaning urf-odatlarini ulug‘laydi.
XULOSA
Toponimlarning frazeologik va paremiologik birliklarda qo‘llanilishi xalqning
madaniy merosini saqlash, kelajak avlodga uzatish hamda til va madaniyat o‘rtasidagi
uzviy bog‘liqlikni tushunishda muhim vosita hisoblanadi. Ushbu tahlillar tilshunoslik,
madaniyatshunoslik, tarjimashunoslik va boshqa sohalar uchun katta nazariy va amaliy
ahamiyatga ega bo‘lib, xalqaro madaniy muloqot va til o‘rganish jarayonida yangi
istiqbollarni ochib beradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Nematova, M.
(2021).
Til va madaniyat o‘zaro aloqasi: Frazeologik birliklar
misolida
. Toshkent: O‘zbekiston Milliy Universiteti nashriyoti.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2024) / ISSN 2181-3701
322
2.
Liang, X. & Wang, Q.
(2019).
Chinese Cultural Expressions in Proverbs and Phrases
.
Beijing: China Social Sciences Press.
3.
Azimova, R.
(2022). “O‘zbek tilida toponimlar ishtirokidagi maqollar”.
O‘zbekiston filologiyasi jurnali
, 3(5), 45-54.
4.
Wu, X.
(2020). “Toponyms and Culture in Chinese Idioms”.
Linguistic and Cultural
Studies Journal
, 5(2), 118-129.
5.
Rahimov, S.
(2023).
O‘zbek frazeologiyasi va lingvokulturologiya
. Toshkent: Fan
va texnologiyalar nashriyoti.
6.
Akhmedov, S. I. (2021). CLASSIFICATION AND TYPES OF NEOLOGISMS IN UZBEK
LANGUAGE.
Scientific progress
,
2
(1), 1186-1189.
7.
Radjabov, D. R., & Akhmedov, S. I. (2023). The Beliefs of the Ancient Japanese
Peoples, Japanese Traditions and Life.
Central Asian Journal of Social Sciences and History
,
4
(4), 91-93.
8.
Ahmedov, S. (2021). Effective Technique of Teaching and Learning Arabic
Language in the Classroom in Uzbekistan.
Science and Education
,
2
(5), 716-724.
