Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная
лингвистика
и
лингводидактика
–
Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
Some Issues of Ethnogenetic Research
Akram KULDASHEV
1
Uzbekistan State University of World Languages
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received August 2024
Received in revised form
10 August 2024
Accepted 25 September 2024
Available online
15 October 2024
The article is devoted to the study of one of the current
problems of modern linguistics, namely the role and place of
historicism in the study of the functional aspect of language.
It attempts to analyze existing points of view regarding the
nature of existing problems and concepts on the issues of
expanding and narrowing the functional aspect of various
historical factors. According to many linguists, the
anthropocentric paradigm has pushed aside the ethnogenetic
direction in linguistics as an outdated direction where people no
longer find anything new in the language of science. The article
proves that this erroneous view arose as a result of the fact that
the history of some European languages, such as English,
German, French and Spanish, has been studied in great detail,
and that there is nothing that can present a new view, fact or new
aspect of linguistic units. But many issues related to the
ethnogenetic direction have not yet been studied in other
languages, and this is precisely what prevents linguists from
understanding the real depth of the problem and the volume of
questions that arise due to insufficient knowledge of the
theoretical and practical foundations of this direction in other
languages. This is explained by the fact that purely practical goals
of studying languages, as it were, showed the meaninglessness of
a deep study of the structure of the language being studied, i.e.
the utilitarian approach led to a shift in values in the study of
languages and peoples.
2181-3701
/©
2024 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol2-iss5-pp147-152
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
Language development,
synchrony,
diachrony,
principle of historicism,
historical category,
comparative-historical
linguistics,
ethnogenetic research,
history of language,
history of society,
sociolinguistics.
1
Doctor of Philological Sciences (DSc), Associate Professor of Uzbekistan State University of World Languages
Tashkent, Uzbekistan.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
2
№
5 (2024) / ISSN 2181-3701
148
Etnogenetik tadqiqotlarning ayrim masalalari
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
Til taraqqiyoti,
sinxroniya,
diaxroniya,
istorizm tamoyili,
tarixiy kategoriya,
qiyosiy tarixiy tilshunoslik,
etnogenetik tadqiqotlar,
til tarixi,
jamiyat tarixi,
sotsiolingvistika.
Maqola zamonaviy tilshunoslikning dolzarb muammolaridan
biri, ya
’
ni tarixshunoslikning tilning funksional jihatini
o‘
rganishdagi
o‘
rni va rolini
o‘
rganishga ba
g‘
ishlangan.
Turli tarixiy omillarning funksional jihatining kengayishi va
qisqarishiga oid mavjud muammolar va tushunchalarning
mohiyatiga oid mavjud nuqtai nazarlarni tahlil qilishga harakat
qiladi. K
o‘
pgina tilshunoslarning fikricha, antropotsentrik
paradigma, g
o‘
yo tilshunoslikdagi etnogenetik y
o‘
nalishni
eskirgan y
o‘
nalish sifatida chetga surib q
o‘
ygan, bu erda odamlar
fan tilida yangi hech narsa topa olmaydilar. Maqolada bu
not
o‘g‘
ri qarash ingliz, nemis, fransuz va ispan kabi ba
’
zi Yevropa
tillari tarixining har tomonlama chuqur
o‘
rganilganligi natijasida
yuzaga kelganligi va hech qanday yangi qarashni taqdim eta
olmaydigan
hech
narsa
y
o‘
qligi
ta
’
kidlanadi,
fakt yoki til birliklarining yangi jihati.
Ammo etnogenetik y
o‘
nalish bilan bo
g‘
liq k
o‘
plab masalalar
hali boshqa tillarda
o‘
rganilmagan va aynan shu narsa
tilshunoslarga muammoning haqiqiy chuqurligini va nazariy va
amaliy asoslarni etarli darajada bilmaslik tufayli yuzaga
keladigan savollar k
o‘
lamini tushunishga t
o‘
sqinlik qilmoqda. bu
y
o‘
nalish boshqa tillarda.
Bu
tillarni
o‘
rganishning
sof
amaliy
maqsadlari
o‘
rganilayotgan tilning tuzilishini chuqur
o‘
rganishning
ma
’
nosizligini k
o‘
rsatganligi bilan izohlanadi, ya
’
ni. utilitar
yondashuv tillar va xalqlarni
o‘
rganishda qadriyatlarning
o‘
zgarishiga olib keldi.
Некоторые вопросы этногенетических исследований
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
развитие языка,
синхрония,
диахрония,
принцип историзма,
историческая категория,
сравнительно
-
историческое
языкознание,
этногенетические
исследования,
история языка,
история общества,
социолингвистика.
Статья посвящена одной из актуальных проблем
современной лингвистики –
роли и значению историзма в
исследовании функционального аспекта языка. В ней
предпринимается
попытка
проанализировать
существующие точки зрения на природу ключевых проблем
и понятий, связанных с расширением и сужением
функционального аспекта под влиянием различных
исторических факторов. Многие лингвисты считают,
что
антропоцентрическая
парадигма
отодвинула
этногенетическое направление в языкознании на второй
план, рассматривая его как устаревшее и лишенное
потенциала для новых открытий. Этот ошибочный взгляд
возник, вероятно, из
-
за того, что история некоторых
европейских языков, таких как английский, немецкий,
французский и испанский, изучена настолько детально, что
считается, будто они уже не могут предложить новых
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
2
№
5 (2024) / ISSN 2181-3701
149
фактов, взглядов или аспектов в изучении языковых
единиц.
Однако
многие
вопросы,
связанные
с
этногенетическим направлением, остаются недостаточно
изученными в отношении других языков. Это препятствует
глубокому пониманию проблемы и ограничивает объем
знаний, необходимых для решения теоретических и
практических задач в этой области.
Такое положение дел объясняется тем, что сугубо
практическая ориентация в изучении языков сделала
углубленное исследование их структуры на первый взгляд
бессмысленным. Утилитарный подход к изучению языков и
культур привел к смещению ценностей, что, в свою очередь,
отрицательно сказалось на понимании народов и их языков
в контексте исторических и этногенетических факторов.
Tillar tarixini ilmiy
o‘
rganish 19-asrning birinchi choragida paydo b
o‘
lgan. Keyin
tilshunoslar lingvistik materialni solishtirish orqali til belgilarining tarixiy yaqinligi,
umumiyligi va farqini aniqlashga kirishdilar.
T
o‘g‘
ri, tillar ilgari taqqoslangan, ammo keyin har qanday tillar, ularning
munosabatlaridan qat
’
i nazar, taqqoslash uchun olingan. Ammo keyin umumiy xulosalar
chiqarish
–
umumlashtirish va tizimlashtirish mumkin emas edi.
Keyin har qanday s
o‘
zlar, hatto
o‘
zlashtirilgan s
o‘
zlar ham taqqoslash ob
’
ekti b
o‘
lib
xizmat qildi. Grammatik tuzilmani taqqoslash tadqiqot doirasidan tashqarida qoldi.
Tarixiy asosga ega b
o‘
lmagan tillarni bunday qiyoslash til tarixini
o‘
rganishda hech
narsa bera olmadi.
B.A. Serebrennikov shunday yozgan:
“
Parchalanish, konsolidatsiya va y
o‘
q b
o‘
lib ketish til rivojlanishini tavsiflovchi
uchta asosiy jarayondir
”
.
Bitta til oilasidagi bu jarayonlar ma
’
lum xronologik ketma-ketlikda sodir b
o‘
lishi
mumkin, bu esa turli til guruhlarini shakllantirishga olib keladi. Bu, masalan, hind-evropa
oilasida Boltiqb
o‘
yi, slavyan, german, kelt, eron va boshqa tillarning mavjudligini
tushuntiradi, ular
o‘
z navbatida kichikroq b
o‘
linmalarga b
o‘
linadi.
Bitta manbadan kelib chiqqan tillarda umumiy s
o‘
zlar va shakllarning mavjudligi
bizga ularning asl shakllarini yoki arxetiplarini gipotetik tarzda aniqlashga imkon beradi.
Bu arxetiplar yoki yulduzchali shakllar, marristlar juda not
o‘g‘
ri munosabatda
b
o‘
lishgan, hech qanday jirkanch narsani anglatmaydi.
Tarixni hisobga olmasdan til faktlarini solishtirishning kognitiv qiymati minimaldir.
Faqat vaqt sinovidan
o‘
tgan materialgina tarixni
o‘
rganishda kuchli vositaga aylanishi
mumkin.
Tilshunoslik tarixi til fanining etnogenetik jihatini oʻrganishga qarashlar va
yondashuvlar bilan toʻla. Demak, masalan, A.
Shleyxer tildagi
o‘
zgarishlarni til tarixi deb
hisoblamaydi, balki ularni uning
o‘
sishi deb biladi. Neogrammatiklar, shuningdek, tilning
o‘
zgarishi uning tarixi emas, deb hisoblashgan va shuning uchun neogrammatiklar
lingvistik tadqiqotlarda istorizm tamoyilini etakchi tamoyil sifatida qabul qilganlar.
Neogrammatik oqimning vakili Hermann Pol 1880-yilda
“
Til tarixining tamoyillari
”
kitobini nashr etdi. Ushbu kitob hali ham fanning ushbu sohasida tengsiz deb hisoblanadi.
Bizning fikrimizcha, bu kitobni faqat tilshunoslik klassiklarining ayrim asarlari
bilan solishtirish mumkin, masalan, V. fon
Gumboldtning “Farqlar haqida...” va
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
2
№
5 (2024) / ISSN 2181-3701
150
F. de
Sossyurning “Umumiy tilshunoslik kursi”. ularning dunyo tilshunosligining keyingi
rivojlanishidagi
o‘
rni va ta
’
sirini hisobga olgan holda.
Tilning tuzilishining shakllanishi k
o‘
p jihatdan uning rivojlanishining ichki
qonuniyatlari harakati bilan belgilanadi. Har bir
o‘
ziga xos tilda rivojlanishning ichki
qonuniyatlari har xil b
o‘
lsa-da, tafakkurning umumiyligi, nutq apparati va psixologik
jarayonlarning tuzilishi, turli tillarda tovushlardagi
o‘
xshash
o‘
zgarishlarning paydo
b
o‘
lish imkoniyati tufayli istisno qilinmasa ham. va grammatik tuzilishning tipologik bir
jinsli hodisalari. Biroq, konvergentsiyalar deb ataladigan bu
o‘
xshash hodisalar, ba
’
zan
hech qanday bosqichli ketma-ketlikni hosil qilmaydi.
Tilning ichki qonuniyatlarining tabiati k
o‘
p jihatdan har bir aniq tilning moddiy
resurslarining umumiy t
o‘
plamining tabiatiga bo
g‘
liq. Turli tillar, shubhasiz, dunyoning
turli burchaklarida paydo b
o‘
lgan. Ushbu tillarning har biri
o‘
ziga xos tuzilmani ishlab
chiqdi. Turli tillarda fikrlarni ifodalash uchun ishlatiladigan tuzilmalar va umuman
olganda, moddiy vositalarning miqdori boshidanoq bir bosqichli rivojlanishning har
qanday imkoniyatini istisno qildi.
Tilning ichki qoliplari (fonetik oʻzgarishlar, urgʻuning siljishi, tovushlarning
kombinativ
va oʻz
-
oʻzidan oʻzgarishi; har xil grammatik assotsiatsiyalar, analogiyalar, qayta
guruhlanishlar; boshqa soʻzlarning maʼnosiga qarab assotsiatsiyalar natijasida soʻzlarning
maʼnolarini qayta koʻrib chiqish) turli tillarda. dunyoning ajoyib xilm
a-xilligi bor.
Shunday qilib, qiyosiy usul haqiqatning quyidagi haqiqatda mavjud b
o‘
lgan ob
’
ektiv
faktlariga asoslanadi:
1. tovush majmuasining har bir konkret tilda biror narsa yoki hodisaga berilganiga
qaramay, umumiy qonun sifatida barcha tillarga taall
uqli boʻlgan tovush majmuasining
tabiati bilan u ifodalagan maʼno oʻrtasida zaruriy va uzviy bogʻliqlikning yoʻqligi;
2. moddiy jihatdan bo
g‘
langan s
o‘
z va shakllarning bir manbadan kelib chiqishi.
3. turdosh tillarning bir manbadan kelib chiqish imkoniyati;
4. turli tillar va bir til tizimining turli tarkibiy qismlarining notekis rivojlanishi;
5. tovush
o‘
zgarishlarining qonuniyatlari.
Qiyosiy tarixiy metod asos b
o‘
lgan bu faktlar xolis va inkor etib b
o‘
lmaydi.
Marristlarning qariyb
o‘
ttiz yil davomida qilgan ushbu qoidalarni rad etishga b
o‘
lgan
barcha urinishlari hech qanday natijaga olib kelmadi. Bu qiyosiy tarixiy metodning kuchli
va hayotiyligidan dalolat beradi.
Agar turli tarixiy sabablarga k
o‘
ra dastlab umumiy tilning qismlari bir-biri bilan
aloqasini y
o‘
qotsa, vaqt
o‘
tishi bilan notekis rivojlanish tufayli ajratilgan til birliklari turli
xil belgilarga ega b
o‘
ladi: ularning ba
’
zilarida oldingi holat yanada kuchliroq saqlanib
qoladi; boshqalarda
–
kamroq; har birida turli fonetik qonunlar ishlay boshlaydi.
Bu maktabning atoqli namoyandasi B. Delbryukning quyidagi so
‘
zlari bu maktabga
xosdir. “XIX asrda tilshunoslik falsafiy davrdan tarixiy davrga kirdi”.
Tilshunoslikning tarixiylik tamoyili hukmron b
o‘
lgan yana bir y
o‘
nalishini N.Ya.ning
ta
’
limoti deb atash mumkin. Marra.
Yuqoridagilarni umumlashtirib, xulosa qilishimiz mumkinki, tarixshunoslik
tamoyili tilshunoslikning fan sifatida shakllanishi va rivojlanishida ulkan rol
o‘
ynagan.
Ammo biz biron bir tadqiqotni tarixiy deb atay olmaymiz, hatto unda tadqiqotchi
o‘
z
maqsadlari uchun tarix faktlariga murojaat qilsa ham. Olim aniq tarixiy faktlardan aniq til
muammolarini hal qilishga
o‘
tadigan, muallif tomonidan tizimli yondoshuv malakali
q
o‘
llanilgan asarlarni faqat tarixshunoslik tamoyilidan foydalangan holda
o‘
rganish deb
ataymiz.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
2
№
5 (2024) / ISSN 2181-3701
151
Ammo bunday vaziyatda ham vaqt
o‘
tishi bilan sinxron tilshunoslar diaxroniyaning
asosiy tamoyillarini unutib q
o‘
yishadi va shu bilan u yoki bu davrdagi tilshunoslikning
asosiy tamoyillarini qayta k
o‘
rib chiqish zaruriyatini tu
g‘
diradi. Demak, masalan,
o‘
zbek
tilida “mol” so‘
zi mavjud b
o‘lib, a) “sigir, chorva”, b) “tovar, mulk” ma’
nosini bildiradi.
Tilshunoslar bu s
o‘
z arab tilidan olinganligini tushuntirishga moyil b
o‘
lib, bu s
o‘
z "mulk"
degan ma
’
noni anglatadi
–
mol-mulk.
Ammo boshqa tomondan, bu soʻz “Qadimgi turkiy lugʻat”da qoramol, sigirni
bildiruvchi soʻz sifatida mustahkamlangan. N.Ya
. Marr va undan keyin V.D. Arakinning
fikricha, bu soʻz Oʻrta Osiyo arab xalifaligiga boʻysunuvchi hududlar tarkibida boʻlgan
asrlarda a
rab tilidan oʻzlashtirilgan. Ularning yozishicha, “xachir” arabchada “pul” degan
ma
’
noni anglatadi va keyinchalik xachir va mal
o‘
rtasida teskarilik yuz bergan. Ammo,
bizningcha, bu mutlaqo t
o‘g‘
ri gap emas, chunki asosiy mash
g‘
uloti chorvachilik b
o‘
lgan
odamlar har kuni foydalanadigan narsalarni bildiruvchi s
o‘
zni qarzga olishlari shart emas.
Boshqa tomondan, “u>o, u>a” takror tovushlari turkiy tillarda umuman uchramaydi,
ayrim shevalarda uchrasa, ular tizimli xususiyatga ega emas, tasodifiy hodisa sifatida
qaraladi.
Bu diaxronik tilshunoslikning hukmron y
o‘
nalishi, roli va mavqeining asosiy
qoidalarini ikki marta qayta k
o‘
rib chiqishga t
o‘g‘
ri kelgan XX asrdagi vaziyat edi.
Bu birinchi marta 1950-yilda, N.Ya.ning ta
’
limotlari qayta k
o‘
rib chiqilganda sodir
b
o‘
ldi. Marra. Ikkinchi marta bu 1957-yilda
“
Tillarni tarixiy
o‘
rganishda sinxron tahlil va
aloqalar
”
nomi ostida sodir b
o‘
ldi.
Bu muhokamalarda k
o‘
plab muammolar muhokama qilindi, k
o‘
plab yechimlar taklif
qilindi va tilshunoslikni fan sifatida yanada rivojlantirish b
o‘
yicha yangi vazifalar
belgilandi.
19
–
21-asrlarda amalga oshirilgan diaxronik tadqiqotlarni yuzaki qayta k
o‘
rib
chiqish va tahlil qilish til hodisalarini
o‘
rganishga tarix faktlari va materiallarini jalb
qilishning quyidagi asosiy tamoyillarini, aniqro
g‘
i, etnogenetik tadqiqot tamoyillarini
aniqlashga imkon berdi:
1) Determinizm tamoyili;
2) izchillik tamoyili;
3) Sabab-oqibat tamoyili;
4) Uzviylik tamoyili;
5) Uzluksizlik tamoyili;
6) Tasodifiylik printsipi;
7) Integratsiya tamoyili;
8) Differensiallik tamoyili;
9) Immanentlik tamoyili.
Ushbu r
o‘
yxatdan ettinchi va sakkizinchi tamoyillar, ya
’
ni. integratsiya va
differentsiatsiya ba
’
zan printsiplar sifatida emas, balki tendentsiyalar sifatida qabul
qilinadi. Lekin shunga qaramay, agar biz
“tamoyil” tushunchasini til tahlili jarayonining
asosiy, asosiy tushunchasi deb hisoblasak, tendentsiya tushunchasi bu tamoyilga nisbatan
tur tushunchasi sifatida harakat qilishini kuzatganimizda.
Agar ushbu tamoyillarga qisqacha ta
’
rif beradigan b
o‘
lsak, ular shunday k
o‘
rinadi.
–
Determinizm ma
’
lum bir kichik guruh yoki tillar guruhida sodir b
o‘
ladigan tilning
o‘
zgarishi guruh yoki kichik guruhning barcha a
’
zolariga ta
’
sir qilishini anglatadi,
boshqacha aytganda, tilning
o‘
zgarishi muqarrar. Til yaqin tillar orasida sodir b
o‘
ladigan
o‘
zgarishlardan tashqarida turolmaydi.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue
–
2
№
5 (2024) / ISSN 2181-3701
152
–
Mustahkamlik deganda tildagi oʻzgarishlar qatʼiy ketma
-
ketlikda sodir boʻlishini
bildiradi, idiolekt → sosiolekt → dialekt → til → tillar kichik guruhi → tillar guruhi → tillar
oilasi.
O‘
zgarishlar belgilangan ketma-ketlikda sodir b
o‘
ladi va bu
o‘
zgarishlar hech qanday
havolaga ta
’
sir qilmaydi.
–
Sabablilik tamoyili deganda barcha til
o‘
zgarishlarining qandaydir sababga ega
b
o‘
lishini, hech qanday
o‘
zgarish sababsiz sodir b
o‘
lmasligini bildiradi.
–
Uzluksizlik printsipi sifatida til
o‘
zgarishlari zanjirning eng kichik b
o‘g‘
inidan
tortib, eng katta halqasigacha butun zanjirni qamrab olishini bildiradi. Masalan, proto-tilda
yoki proto-tilda biz kashf etgan lingvistik xususiyat barcha havolalarda topiladi, ya
’
ni.
uzluksizligi saqlanadi.
–
Davomiylik printsip sifatida til
o‘
zgarishi hech qanday
o‘
zgarishsiz va uzilishlarsiz
sodir b
o‘
lishini anglatadi. Ular doimiy ravishda sodir b
o‘
ladi.
–
Tasodifiylik printsip sifatida til rivojlanishiga ba
’
zan mutlaqo kutilmagan, tizimli
b
o‘
lmagan omillar ta
’
sir qilishi mumkinligini anglatadi. Bularga diniy y
o‘
nalishdagi
o‘
zgarishlar, urush, ish
g‘
ol va boshqalar kabi ijtimoiy omillar kiradi. Natijada, til juda
ta
’
sirli
o‘
zgarishlarga uchraydi. Masalan: Norman istilosi ingliz tilining qiyofasini
o‘
zgartirdi.
–
Immanentlik tamoyil sifatida tildagi
o‘
zgarishlar til ichidagi omillar, tilning ichki
tuzilishi ta
’
sirida yuzaga kelishini bildiradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR R
O‘
YXATI:
1.
Абаев
В
.
И
.
Об
историзме
в
описательном
языкознании
.
В. О соотношении
синхронного анализа и исторического изучения языков. –
М.: Изд. Наука, 1960. –
240 с.
2.
Марр Н.Я. Избранные труды по языкознанию. –
М.: Наука, 1948. –
450 с.
3.
Мещанинов И. Глоттонический процесс и программа стадиальности. –
Изд.
АН. ОЛЯ. –
1941, №3. –
С. 8
-14.
4.
Баскаков Н.А. Алтайская семья языков и её изучение. –
М.: Наука, 1981. –
304 с.
5.
Сумбатзаде А.С. Азербайджанцы –
этногенез и формирование народа. –
Баку, 1990. –
304 с.
6.
Философская энциклопедия. –
М.: СЭ, 1983. –
900 с.
7.
Дельбрюк Б. Введение в изучение индоевропейских языков. –
В кн.:
Хрестоматия по истории языкознанию. –
М.: Учпедгиз, 1956. –
С. 177
-187.
8.
Серебренников Б.А. Принципы описания языков мира. –
М.: Наука, 1976.
9.
Qo‘ldashev A.M.
Tilshunoslikda tarixiylik tamoyili. /Monografiya.
–
Toshkent,
2020.
–
296 bet.
