Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika –
Зарубежная лингвистика и
лингводидактика – Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
Structural-semantic analysis of football terms in Uzbek and
English languages
Khurmatillo ERGASHOV
1
National University of Uzbekistan named after Mirzo Ulugbek
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received September 2024
Received in revised form
10 October 2024
Accepted 25 October 2024
Available online
25 November 2024
Football adds rich cultural and linguistic elements to the
vocabulary of many languages as one of the most popular sports
in the world. As the homeland of modern football, the English
language has influenced many terms in other languages,
including the Uzbek language. At the same time, the Uzbek
language has preserved its national characteristics in football
terminology. This article compares the lexical and semantic
features of football terminology in English and Uzbek languages.
Through this analysis, a deeper understanding of cross-linguistic
interaction and cultural adaptation is created.
2181-3701/© 2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol2-iss5
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
football,
terminology,
semantics,
lexicon,
grammar.
O‘zbek va ingliz tillaridagi futbol atamalarining tarkibiy-
semantik tahlili
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar:
Futbol,
terminologiya,
semantika,
leksik,
grammatika.
Futbol dunyo bo‘ylab eng ommabop sport turlaridan biri
sifatida, ko‘plab tillarning lug‘at fondiga boy madaniy va
lingvistik elementlarni qo‘shib kelmoqda. Ingliz tili zamonaviy
futbolning vatani sifatida ko‘plab terminlarni boshqa tillarga,
jumladan o‘zbek tiliga ham ta’sir o‘tkazdi. Shu bilan birga, o‘zbek
tili futbol terminologiyasida o‘ziga xos milliy xususiyatlarini
saqlab qolgan. Ushbu maqolada ingliz va o‘zbek tillaridagi futbol
terminologiyasining leksik va semantik xususiyatlari qiyosiy
tahlil qilinadi. Ushbu tahlil orqali tillararo o‘zaro ta’sir va
madaniy moslashuvni yanada chuqurroq anglash imkoniyati
yaratiladi.
1
PhD Student, National University of Uzbekistan named after Mirzo Ulugbek. E-mail: tilloharlamov@gmail.com
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2024) / ISSN 2181-3701
194
Структурно-семантический
анализ
футбольных
терминов в узбекском и английском языках
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
футбол,
терминология,
семантика,
лексика,
грамматика.
Футбол, как один из самых популярных видов спорта в
мире, оказывает значительное влияние на обогащение
языков, внося уникальные культурные и лексические
элементы. Английский язык, будучи родоначальником
современной футбольной терминологии, существенно
повлиял на формирование спортивных терминов в других
языках, включая узбекский. Однако узбекский язык,
принимая заимствованные термины, сумел сохранить свои
национальные особенности, адаптируя их в соответствии с
местной культурой и традициями. В данной статье
проводится
сравнительный
анализ
лексических
и
семантических особенностей футбольной терминологии в
английском и узбекском языках. Особое внимание уделяется
процессам заимствования, адаптации и сохранения
уникальной языковой идентичности. Такой анализ
способствует более глубокому пониманию межъязыкового
взаимодействия, культурной адаптации и формирования
общей спортивной лексики в условиях глобализации.
KIRISH
Dunyodagi eng ommabop sport turlaridan biri sifatida futbol madaniy va lingvistik
xususiyatlarni aks ettiruvchi noyob leksikaga ega. Turli xalqlarning o‘ziga xos
xususiyatlari. Ushbu maqolada o‘zbek va ingliz tillaridagi futbol terminologiyasining
qiyosiy xususiyatlari, leksik, semantik va madaniy jihatlarga e’tibor qaratish. Bu
nyuanslarni ta’minlash uchun qarz olish, moslashish va mahalliy atama shakllanishini
tahlil qiladi bu ikki tilda futbol terminologiyasi qanday rivojlanganligini tushunish. Futbol
terminologiyasi, xuddi sportning o‘zi kabi, milliy chegaralardan oshib, tillarning
globallashuviga hissa qo‘shdi.
Zamonaviy futbolning vatani bo‘lgan ingliz tili boshqa tillarga, jumladan, o‘zbek
tiliga ham o‘zlashtirilgan ko‘plab atamalarning manbai bo‘lib xizmat qiladi. Biroq o‘zbek
tili ham o‘z futbol leksikasini o‘ziga xos so‘zlarga moslashtirib, mahalliy atamalarni
yaratish orqali rivojlantiradi. Ushbu maqola atamalarni solishtirishga qaratilgan har ikki
tilda oʻxshashlik, farq va madaniyatning taʼsirini aniqlash.
O‘zbek futboli terminologiyasida leksik qarz olish
Oʻzbek futboli atamalarining aksariyati ingliz tilidan olingan. “Penalti”, “gol”,
“burchak” va “ofsayd” kabi so‘zlar transliteratsiya qilingan va birlashtirilgan. o‘zbek tiliga
mos ravishda “penalti”, “gol”, “korner” va “ofsayd” tarzida qo‘llanadi. Ushbu qarzlar ingliz
tili global sport terminologiyasida qanday ustunlik qilishini ko‘rsatadi.
Misollar
:
– Inglizcha "Free Kick" → O‘zbekcha “Erkin zarba” (to‘g‘ridan-to‘g‘ri tarjimasi
erkinlikni ta’kidlaydi).
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2024) / ISSN 2181-3701
195
– Inglizcha “Striker” → O‘zbekcha “Hujumchi” (o‘zbekcha “hujum” o‘zagidan
“hujum” ma’nosida yaratilgan).
Semantik siljishlar ko‘pincha atamalar madaniy va lingvistik kontekstlarga
moslashganda sodir bo‘ladi. Masalan; misol uchun:
– Inglizcha "Yellow Card" → Uzbek “Sariq kartochka”: Qisman transliteratsiya bilan
bevosita qarz olish.
– Inglizcha "Midfielder" → O‘zbekcha “Yarim himoyachi”: “yarim” (yarim) va
“himoyachi” (himoyachi) so‘zlarini birlashtirgan atama.
Qo‘shimcha misollar quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
– Inglizcha “Goalkeeper” → O‘zbekcha “Darvozabon”: “darvoza” (gol) va “bon”
(posbon) so‘zlaridan olingan.
– Inglizcha "Tackle" → Uzbek “To‘p olish olish”: To‘pni olib qo‘yish harakatiga urg‘u
beruvchi tavsiflovchi atama.
Ikkala tildagi semantik nuanslar aniqlik va ijodkorlikning madaniy ahamiyati futbol
terminologiyasini qanday shakllantirishini aks ettiradi.
O‘zbek tilida mahalliy futbol atamalari
Ingliz tilining ta’siri sezilarli bo‘lsa-da, o‘zbek tili lingvistik o‘ziga xoslikni saqlab
qolish uchun o‘z futbol leksikasini ishlab chiqdi. Bunga misollar kiradi:
– “To‘p” (to‘p): O‘zbek o‘zagidan olingan sodda, to‘g‘ridan-to‘g‘ri so‘z.
– “Jamoadosh” (jamoadosh): “jamoa” (jamoa) va “-dosh” (hamroh) dan tuzilgan.
– “Jarima maydoni” (jarima maydoni): O‘zbekcha tasvirlash tendentsiyalarini
ta’kidlab, tom ma’noda "nozik maydon".
Grammatik farqlar
Ingliz futboli terminologiyasida ko‘pincha “yarim vaqt” va “darvozabon” kabi
qo‘shma otlar qo‘llaniladi. O‘zbek tilida esa atama hosil qilish uchun aglyutinatsiya
qo‘llaniladi:
– “Darvozabon” (darvozabon): “darvoza” (gol) va “bon” (posbon)ni birlashtiradi.
– “Hujumchi” (hujumchi): “Hujum” (hujum) va “-chi”(agent qo‘shimchasi)ni
birlashtiradi.
Ko‘pincha “chiroyli o‘yin” deb ataladigan futbol nafaqat sport, balki madaniy
hodisadir. Uning terminologiyasi, tarixida chuqur ildiz otgan va qoidalar butun dunyo
bo‘ylab o‘yinchilar, murabbiylar va muxlislarni bog‘laydigan ko‘prik bo‘lib xizmat qiladi.
Zamonaviy futbolning asoschisi bo‘lgan ingliz tili mavjud butun dunyoda ishlatiladigan
leksikaga katta hissa qo‘shgan. Biroq, o‘zbek kabi tillar mintaqaviy talqin va
moslashuvlarni aks ettiradi sportning mahalliylashtirilganligini ko‘rsatish. Ushbu
mahalliylashtirish futbol madaniyatiga boylik qatlamlarini qo‘shib, uni lingvistik tahlil
uchun qiziqarli mavzuga aylantiradi.
Terminologiyada madaniyatni aks ettirish
Futbol terminologiyasi madaniy istiqbollarga ochiladigan oynadir. Ingliz tilida
“to‘p tashlash”, “to‘p tashlash” va “jarima maydoni” kabi atamalar aniq va pragmatik,
tilning to‘g‘ridan-to‘g‘ri tabiatini ta’kidlash. O‘zbek tilida esa ko‘pincha tasviriy va majoziy
iboralar qo‘llaniladi. Masalan; misol uchun:
– Inglizcha “Gol” → O‘zbekcha “Darvoza” (darvoza): Qo‘riqlanayotgan qal’a
darvozasi tasvirini uyg‘otadi.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2024) / ISSN 2181-3701
196
– Inglizcha "Offside" → Uzbek “O‘yindan tashqarida” (Outside the game): A literal yet
illustrative description. Bunday farqlar har bir til o‘yinning nafaqat texnik jihatlarini, balki
uning madaniy talqinlarini ham qamrab olganligini ochib beradi.
Qarz so‘zlarining roli
O‘zbek futboli lug‘atini boyitishda qo‘shimcha so‘zlar hal qiluvchi rol o‘ynaydi.
"Dribling" va "burchak" kabi inglizcha atamalar to‘g‘ridan-to‘g‘ri "dribble" sifatida olingan.
va minimal fonetik moslashuv bilan "korner". Ushbu qabul qilish ingliz tilining sportning
global lingua francasi sifatidagi ta’sirini ko‘rsatadi. Qizig‘i shundaki, ba’zi so‘zlar semantik
o‘zgarishlarga uchraydi. Masalan:
– Inglizcha "Shoot" → O‘zbekcha “Zarba berish” (Giving a strike): Ingliz
ekvivalentida mavjud bo‘lmagan harakatga yo‘naltirilgan tavsif qatlamini qo‘shadi.
Qarz so‘zlari nafaqat tillardagi bo‘shliqlarni yopadi, balki globallashuv sharoitida
tillarning moslashish xususiyatini ham ta’kidlaydi.
Futbol atamalarining tarixiy mazmuni
Ingliz va o‘zbek tillarida futbol terminologiyasining rivojlanishi tarixiy voqealar va
madaniy almashinuvlar natijasida shakllangan. Angliyada, atamalar 19-asrda futbol
qoidalarining dastlabki kodifikatsiyasidan kelib chiqqan. Aksincha, oʻzbek terminologiyasi
tarjima va Sovet davrida va undan keyingi davrda siyosiy va madaniy ta’sirlardagi
o‘zgarishlarni aks ettiruvchi moslashuv.
Ko‘p tilli futbol atamalariga misollar
Futbolning universalligi ma’lum atamalarning bir nechta tillarda deyarli bir xil
bo‘lishiga olib keldi. Bunga misollar kiradi:
– “Penalti” (inglizcha) → “Penalti” (o‘zbek) → “Penalti” (Ispaniya).
– “Burchak” (inglizcha) → “Korner” (o‘zbek) → "Corner" (frantsuz).
Ushbu umumiy atamalar futbolning global jozibadorligini va mintaqaviy tafovutlar
davom etayotgan bo‘lsa ham, uni qo‘llab-quvvatlaydigan til birligini ko‘rsatadi.
Kelajakdagi tadqiqot yo‘nalishlar
i
Ushbu qiyosiy tahlil keyingi tadqiqotlar uchun eshiklarni ochadi. Kelajakdagi
tadqiqotlar quyidagilarni o‘rganishi mumkin:
– Raqamli axborot vositalarining o‘zbek va boshqa ingliz bo‘lmagan tillardagi futbol
terminologiyasiga ta’siri.
– Futbol lug‘atini shakllantirishda sharh va jurnalistikaning o‘rni.
– Genderning futbol tiliga qanday ta’sir qilishini chuqurroq o‘rganish, ayniqsa jahon
miqyosida ayollar futbolining o‘sishi bilan.
Bunday so‘rovlar futbolning lingvistik va madaniy dinamikasini yanada to‘liqroq
tushunish imkonini beradi.
XULOSA
O‘zbek va ingliz tillaridagi futbol terminologiyasining qiyosiy tahlili qarz olish va
mahalliy ijod o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni ko‘rsatadi. O‘zbek tili jahon sport madaniyatiga
moslashish maqsadida ko‘plab ingliz atamalarini qabul qilgan bo‘lsa-da, moslashuvlar va
o‘ziga xos iboralar orqali o‘zining lingvistik o‘ziga xosligini saqlab qolgan. Ushbu
atamalarning evolyutsiyasini tushunish sportdagi madaniy va til xilma-xilligi muhimligini
ta’kidlaydi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Toshqulov, S. K. (2023). Futbol atamalarining leksik-semantik xususiyatlari.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2024) / ISSN 2181-3701
197
2.
Abdullayev, A. (2023). Sport terminologiyasida qarz olish.
3.
Futbol lug‘ati: inglizcha-o‘zbekcha nuqtai nazar (2022).
4.
Jo‘rayev, V. M. (2023). Futbol terminologiyasida madaniy aks ettirish.
5.
FIFAning futbol terminlari leksikasi (2023).
6.
Futbol leksikonining tarixiy rivojlanishi: madaniyatlararo istiqbol (2021).
7.
Globallashuv va futbolda til moslashuvi: lingvistik tadqiqot (2020).
