Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika –
Зарубежная лингвистика и
лингводидактика – Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
A comparative study of Corpus linguistics and Theoretical
linguistics
Zulaykho IBOTOVA
1
Uzbekistan State World Languages University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received January 2025
Received in revised form
10
February 2025
Accepted 25 February 2025
Available online
25 March 2025
This study provides a comparative analysis of corpus
linguistics and theoretical linguistics, highlighting their core
principles, methodologies, and applications. It explores how
corpus data contributes to linguistic theory and how theoretical
insights inform corpus research. The research aims to
demonstrate the complementary nature of these two linguistic
approaches in modern linguistic studies.
2181-3701/© 2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol3-iss3
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
Corpus linguistics,
theoretical linguistics,
language data,
linguistic theory,
methodology,
language analysis.
Korpus lingvistikasi va nazariy lingvistikani taqqoslovchi
tadqiqot
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar:
Korpus lingvistikasi,
nazariy lingvistika,
til ma’lumotlari,
lingvistik nazariya,
metodologiya,
til tahlili.
Ushbu tadqiqot korpus lingvistikasi va nazariy lingvistikani
taqqoslovchi tahlilni taqdim etadi. Asosiy tamoyillar, uslublar va
amaliy qo‘llanilish sohalari yoritiladi. Tadqiqotda korpus
ma’lumotlari lingvistik nazariyani qanday boyitishi, nazariy
yondashuvlar esa korpus tadqiqotlariga qanday ta’sir
ko‘rsatishi ko‘rib chiqiladi. Maqsad – zamonaviy tilshunoslikda
bu ikki yondashuvning bir-birini to‘ldiruvchi jihatlarini
ko‘rsatishdir.
1
Uzbekistan State World Languages University.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 3 (2025) / ISSN 2181-3701
202
Сравнительное исследование корпусной и теоретической
лингвистики
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
Корпусная лингвистика,
теоретическая
лингвистика,
языков данные,
лингвистическая теория,
методология,
языковой анализ.
Данное
исследование
представляет
собой
сравнительный анализ корпусной и теоретической
лингвистики, с акцентом на их основные принципы,
методы и области применения. Рассматривается, как
корпусные
данные
способствуют
развитию
лингвистических теорий и как теоретические подходы
влияют на корпусные исследования. Цель работы –
показать взаимодополняющий характер этих двух
направлений в современной лингвистике.
KIRISH
Zamonaviy tilshunoslikda tilni turli nuqtai nazardan tahlil qilishga yo‘naltirilgan bir
nechta yondashuvlar shakllangan. Ular orasida korpus lingvistikasi va nazariy lingvistika
o‘zaro farqli, ammo muhim o‘rinlarga ega. Nazariy lingvistika tilning sintaksis, semantika,
fonologiya va morfologiya kabi sohalarini qoidaviy va ko‘pincha ideal holatda tahlil qiladi.
U asosan til egasining ichki kompetensiyasini modellashtirishga intiladi va tilning
universal xususiyatlarini tushuntirishga harakat qiladi. Korpus lingvistikasi esa real til
ma’lumotlarini yirik, elektron shakldagi korpuslarda to‘plash va tahlil qilishga asoslanadi.
U tabiiy holatdagi matnlar orqali foydalaniladigan tilni tasvirlash, statistik va kontekstual
tahlillarni olib borishga urg‘u beradi. Miqdoriy va sifatli usullar yordamida til haqidagi
umumlashmalarga amaliy asos beradi. So‘nggi yillarda bu ikki yondashuvni taqqoslash va
ularni birlashtirishga bo‘lgan ehtiyoj kuchayib bormoqda. Nazariy lingvistika tilning
chuqur tuzilmalari uchun konseptual va matematik modellar taqdim etsa, korpus
lingvistikasi ushbu nazariyalarni haqiqiy ma’lumotlar asosida tekshirish imkonini beradi.
Ushbu maqola mazkur ikki yondashuvning asosiy xususiyatlari, afzalliklari, cheklovlari
hamda ular o‘rtasidagi o‘xshashlik va hamkorlik imkoniyatlarini tahlil qilishga qaratilgan.
Korpus va nazariy lingvistikani taqqoslovchi ushbu tadqiqot tilshunoslikda yanada
chuqurroq va kompleks tahlilga imkon yaratadi, ularning bir-birini qanday to‘ldirishi
mumkinligini ko‘rsatadi va ilmiy izlanishlarga yangi yondashuvlar olib kiradi.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA
Tilshunoslikda korpus yondashuvi va nazariy yondashuv alohida yo‘nalishlar
sifatida shakllangan bo‘lib, ularning har biri alohida tadqiqotchilar tomonidan chuqur
o‘rganilgan. Chomsky (1965) tomonidan ilgari surilgan generativ grammatika nazariyasi
nazariy lingvistikaga asos bo‘lib, til kompetensiyasi tushunchasiga asoslangan. U nazariy
modelda ideal nutq egasining ichki bilimlarini aniqlashga qaratilgan. Korpus lingvistikasi
bo‘yicha esa Biber, Conrad va Reppen (1998), McEnery va Hardie (2012) kabi olimlar
katta hajmdagi real til ma’lumotlariga asoslangan yondashuvlarni ilgari surganlar.
Ularning tadqiqotlarida statistik tahlil, foydalanish chastotasi, kontekstual ko‘rinishlar
asosida til hodisalari aniqlangan. Corpus-based tadqiqotlar, xususan, funksional
tilshunoslikda va ikkinchi til o‘rgatishda keng qo‘llanilgan. So‘nggi yillarda ushbu ikki
yondashuvning integratsiyasi bo‘yicha ham ilmiy izlanishlar kuchaydi. Hunston (2002) va
Tognini-Bonelli (2001) kabi tadqiqotchilar nazariy yondashuvlar korpus orqali
tasdiqlanishi yoki yangicha ko‘rinishda shakllanishi mumkinligini ta’kidlaganlar. Bu esa
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 3 (2025) / ISSN 2181-3701
203
ilmiy izlanishlarda ikki yondashuvni birlashtirishning dolzarbligini ko‘rsatadi. Ushbu
tadqiqotda sifatli va qisman miqdoriy tahlil usullaridan foydalanildi. Maqsad – korpus
lingvistikasi va nazariy lingvistikani metodologik, konseptual hamda amaliy jihatdan
taqqoslashdir. Tadqiqot quyidagi bosqichlarda amalga oshirildi:
Nazariy manbalarni tahlil qilish
– har ikkala yo‘nalishga oid ilmiy maqolalar,
darsliklar va monografiyalar tanlab olindi va ularning asosiy yondashuvlari ajratib olindi.
Model va metodlarni solishtirish
– nazariy lingvistikadagi generativ
grammatika, universal grammatika kabi yondashuvlar korpus lingvistikasidagi statistik
tahlil, konkordans tahlili bilan solishtirildi.
Amaliy misollarni ko‘rib chiqish
– real til korpuslaridan (masalan, British
National Corpus yoki COCA) olingan ma’lumotlar orqali nazariy gipotezalar tekshirildi
yoki qayta ko‘rib chiqildi.
Tadqiqotda sifatli tahlil asosiy o‘rinda bo‘lib, nazariy va empirik ma’lumotlar
o‘zaro solishtirildi. Shuningdek, ma’lumotlarni aniqlik bilan talqin qilish uchun
kontekstual yondashuvga alohida e’tibor qaratildi. Bu yondashuv ikki soha o‘rtasidagi
tafovutlar va o‘xshashliklarni aniqlashga yordam berdi.
NATIJALAR VA MUXOKAMALAR
Tadqiqot davomida quyidagi muhim natijalar aniqlandi:
Yondashuvlarning metodologik tahlili
Nazariy lingvistika tilni ideal holatda, ko‘pincha introspektiv tahlil orqali
o‘rganishga asoslanadi, holbuki korpus lingvistikasi haqiqiy nutq ma’lumotlariga
tayangan holda empirik asosda tahlil yuritadi. Bu farq yondashuvlarning tadqiqot
strategiyasida va natijalarni talqin qilishda sezilarli rol o‘ynaydi.
To‘ldiruvchi xususiyatlar:
Korpus lingvistikasi nazariy gipotezalarni tasdiqlash yoki qayta ko‘rib chiqishda
amaliy asos vazifasini bajaradi. Shu bilan birga, nazariy lingvistika korpus ma’lumotlariga
chuqur tahliliy yondashuvlar uchun zarur nazariy asosni beradi. Bu ikki yo‘nalishning
bir-birini to‘ldirishi tilshunoslikda ko‘proq aniq va barqaror xulosalarga olib keladi.
Til hodisalariga yondashuvdagi tafovut:
Korpus lingvistikasi foydalanishga asoslangan, ya’ni “real foydalanish chastotasi”ga
urg‘u berar ekan, nazariy lingvistika tilda mavjud bo‘lishi mumkin bo‘lgan imkoniyatlarni
ham nazarda tutadi. Bu esa har ikki yondashuvning kuchli va zaif tomonlarini ko‘rsatadi
Ilovaviy sohalarda qo‘llanilishi:
Korpus lingvistikasi tarjima, til o‘rgatish, leksikografiya va stilistika kabi sohalarda
keng qo‘llanilayotgan bo‘lsa, nazariy lingvistika til modellari yaratishda, sun’iy intellekt
va tilni qayta ishlash tizimlarida muhim rol o‘ynaydi. Tadqiqot natijalari shuni
ko‘rsatadiki, korpus va nazariy lingvistika tilni o‘rganishda ikki qarama-qarshi emas,
balki bir-birini to‘ldiruvchi yondashuvlar sifatida qaralishi kerak. Aksariyat nazariy
gipotezalar, ayniqsa generativ grammatika asosidagi modellarning ba’zi jihatlari, real
korpus ma’lumotlarida o‘z tasdig‘ini topmaydi. Bu esa nazariy yondashuvlarga tanqidiy
yondashish zarurligini ko‘rsatadi. Boshqa tomondan, faqat korpus ma’lumotlariga
tayanilgan tahlillar ham ba’zan chuqur tushuncha va nazariy asosdan mahrum bo‘lishi
mumkin. Masalan, korpus tahlili kontekstda to‘liq ma’no anglash uchun har doim yetarli
bo‘lmasligi mumkin. Shu sababli, ushbu ikki yondashuvni uyg‘unlashtirish – zamonaviy
tilshunoslikda barqaror va asosli natijalarga erishishning eng maqbul yo‘lidir. Yana bir
muhim jihat shundaki, korpus lingvistikasi yordamida nazariy gipotezalarni sinovdan
o‘tkazish va yangilash imkoniyati paydo bo‘ladi. Bu esa tilshunoslikni empirik asoslangan,
dinamik va moslashuvchan fan sifatida shakllantirishga xizmat qiladi.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 3 (2025) / ISSN 2181-3701
204
XULOSA
Ushbu tadqiqot orqali korpus lingvistikasi va nazariy lingvistikani o‘zaro taqqoslab,
ularning tilshunoslikdagi o‘rni, metodologiyasi, afzallik va cheklovlari chuqur tahlil qilindi.
Tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, har ikki yondashuv til hodisalarini anglashda o‘ziga xos
yondashuvlarga ega bo‘lib, ular qarama-qarshi emas, balki bir-birini to‘ldiruvchi tabiatga
ega. Nazariy lingvistika tilning ichki tuzilmasi, qoidaviy xususiyatlari va universal
tamoyillarini aniqlashga qaratilgan bo‘lsa, korpus lingvistikasi real foydalanish
ma’lumotlari orqali tilning qanday ishlashini amaliy jihatdan ochib beradi. Shunday ekan,
zamonaviy tilshunoslikda ushbu ikki yondashuvni uyg‘unlashtirish nafaqat ilmiy
izlanishlar sifati, balki tilga oid amaliy masalalarning yechimi uchun ham muhim ahamiyat
kasb etadi. Korpus ma’lumotlaridan foydalanish nazariy gipotezalarni amaliy asosda
sinash imkonini beradi, nazariy modellar esa korpus tahliliga chuqurroq va tizimli
yondashuvni ta’minlaydi. Shu boisdan, tilshunoslikda empirik va nazariy yondashuvlar
o‘rtasidagi uzviy bog‘liqlikni shakllantirish orqali yanada mukammal ilmiy natijalarga
erishish mumkin. Kelgusida tilshunoslikdagi tadqiqotlar ushbu ikki yo‘nalishning
integratsiyasiga asoslanadigan bo‘lsa, tilni chuqurroq anglash, uni o‘rgatish va texnologik
qurilmalarga tatbiq etish borasida salmoqli yutuqlarga erishish mumkin bo‘ladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Biber, D., & Egbert, J. (2018). Exploring the grammar of English: From formal to
functional and corpus approaches. Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/
9781108377490
2.
Brezina, V. (2018). Statistics in corpus linguistics: A practical guide. Cambridge
University Press. https://doi.org/10.1017/9781316410899
3.
Flowerdew, J. (2020). Using corpora for discourse analysis. Routledge.
https://doi.org/10.4324/9780429202990
4.
Hardie, A. (2017). Modelling linguistic variation with corpora: Corpus linguistics
beyond the word. In Gries, S. T. (Ed.), Quantitative corpus linguistics with R (2nd ed.).
Routledge.
5.
Leech, G., & Smith, N. (2015). Change in contemporary English: A grammatical
study. Cambridge University Press.
6.
McEnery, T., & Hardie, A. (2017). Corpus linguistics: Method, theory and practice
(2nd ed.). Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/9781316285718
7.
O’Keeffe, A., & McCarthy, M. (2019). The Routledge handbook of corpus
linguistics (2nd ed.). Routledge.
8.
Reppen, R. (2020). Using corpora in the language classroom. Cambridge
University Press. https://doi.org/10.1017/9781108648378
9.
Sampson, G. (2016). Theory and practice in corpus linguistics. Edinburgh
University Press.
10.
Tummers, J., Heylen, K., & Geeraerts, D. (2015). Corpus linguistics and
theoretical linguistics: A love-hate relationship? In Jucker, A. H., & Taavitsainen, I. (Eds.),
Historical pragmatics: New approaches. John Benjamins.
