Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika –
Зарубежная лингвистика и
лингводидактика – Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
Scientific and literary analysis of the monograph "Un
empire de mots" by French orientalist Marc Toutant
Yorkinoy NASIRDINOVA
1
Kokand University, Andijan Branch
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received January 2025
Received in revised form
15
January 2025
Accepted 25
February 2025
Available online
15
March 2025
This article provides a scientific and literary analysis of the
work "Un empire de mots" by French orientalist Mark Toutant.
The study examines Alisher Navoi's "Khamsa" as a source
reflecting the historical, political, social, and cultural realities of
the Timurid era in the 15th century. Methodological aspects of
the work are explored based on concepts of imitation,
acculturation, and patronage, revealing the cultural-political
significance of Navoi's works.
2181-3663/© 2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol3-iss1-pp20-28
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
Mark Toutant,
Un empire de mots,
Alisher Navoi,
Khamsa,
imitation,
acculturation,
patronage,
Timurid era.
Fransuz sharqshunosi Mark Toutantning Un empire de
motsmonografiyasining ilmiy-adabiy tahlili
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar:
Mark Toutant,
Un empire de mots,
Alisher Navoiy,
Xamsa,
taqlid,
akkulturatsiya,
metsenatlikhomiylik,
Temuriylar davri.
Ushbu maqolada fransuz sharqshunosi Mark Toutantning
Un empire de mots asari ilmiy-adabiy jihatdan tahlil qilinadi.
Tadqiqotda Alisher Navoiyning Xamsa asari XV asr Temuriylar
davrining tarixiy, siyosiy, ijtimoiy va madaniy voqeliklarini aks
ettiruvchi manba sifatida qaraladi. Taqlid, akkulturatsiya va
homiylik tushunchalari asosida asarning metodologik
xususiyatlari o‘rganiladi hamda Navoiy asarlarining madaniy-
siyosiy ahamiyati ochib beriladi.
1
PhD, Head of the Department of Language Teaching, Kokand University, Andijan Branch.
E-mail: nasirdinovayorkinoy@gmal.com
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue – 3 № 2 (2025) / ISSN 2181-3701
21
Научно-литературный анализ монографии французского
востоковеда Марка Тутана «Un empire de mots»
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
Марк Тутан,
Un empire de mots,
Алишер Навои,
Хамса,
подражание,
аккультурация,
меценатство,
эпоха Тимуридов.
В статье представлен научно-литературный анализ
работы французского востоковеда Марка Тутана «Un empire
de mots». Исследование рассматривает произведение
Алишера Навои «Хамса» как источник, отражающий
исторические, политические, социальные и культурные
реалии эпохи Тимуридов XV века. Методологические
аспекты работы анализируются на основе понятий
подражания, аккультурации и меценатства, раскрывается
культурно-политическое значение произведений Навои.
KIRISH
Fransuz sharqshunos olimi Mark Toutantning Un empire de mots (So‘zlar saltanati)
[1] kitobi Alisher Navoiyning hayoti va ijodini, ayniqsa uning mashhur Xamsa asarini
Gʻarb ilmiy qarashlari asosida tadqiq etadi. Bu kitob Navoiy ijodini faqat badiiy asar deb
emas, balki oʻsha davr tarixiy sharoitlarini tushunishga yordam beradigan hujjat sifatida
oʻrganadi.
Muallif Navoiyning she’rlarini tarixiy voqealar va jamiyat hayotiga oid qimmatli
manba sifatida koʻrishni taklif qiladi. Shuningdek, Toutant ayrim Sharqshunoslarning
Navoiyga faqatgina boshqa shoirlarni taqlid qiluvchi sifatida qarashlarini hamda Sovet
davridagi siyosiy yondashuvlarni tanqidiy qayta baholaydi.
U Xamsa asarini faqatgina adabiy matn sifatida emas, balki oʻsha davrdagi
madaniyat va ilmiy jarayonlarning aks ettirilishi sifatida tahlil qiladi. Toutant fikricha,
Navoiy ijodi Temuriylar davridagi madaniy uygʻonish jarayonini oʻzida
mujassamlashtirgan. Shu sababli, Navoiy asarlarini tarixiy sharoit va madaniy muhit
doirasida oʻrganish kerak, deb hisoblaydi.
Ushbu maqolada kitobning aynan shu g‘oyalarni ochib beruvchi O‘z davrining
in’ikosi nomli kirish qismi tahlil qilingan.
METODLAR VA ADABIYOTLAR SHARHI
Maqola Mark Toutant tomonidan qo‘llangan metodologiyani tahlil qilib, adabiy
asarni tarixiy manba sifatida ko‘rishning ilmiy asoslariga e’tibor qaratadi. Xususan,
tadqiqotda qo‘llanilgan akkulturatsiya (madaniy moslashuv va singishuv), tazkira (ijodiy
taqlid) va homiylik (metsenatlik) tushunchalarining adabiy matnni tarixiy kontekstda
tahlil qilishdagi ahamiyati aniqlanadi.
Maqola asosida fransuz tilidan tarjima qilingan matnlar, tarixiy manbalar va
zamonaviy adabiyotshunoslik nazariyasi yotadi.
NATIJALAR
Toutant ilmiy tadqiqotida quyidagi xulosalarni keltiradi:
1.
Tarixiy kontekst: Navoiyning
Xamsa
asari Temuriylar davridagi siyosiy
parokandalik fonida yaratilgan bo‘lib, unda saroy madaniyatining yuksalish jarayoni aks
etadi. Husayn Boyqaro davrida Hirot “Xurosonning Florensiyasi” sifatida yuksalgan. [2]
2.
Estetik yondashuv: Navoiy fors adabiyoti an’analarini ijodiy tarzda o‘zlashtiradi.
U an’anaviy obraz va syujetlarni chig‘atoy tilida qayta talqin qilib, badiiy tilni yangi
bosqichga olib chiqadi.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue – 3 № 2 (2025) / ISSN 2181-3701
22
3.
Tazkira va akkulturatsiya: Asarda taqlid ko‘r-ko‘rona emas, balki ijodiy qayta
ishlangan uslubda namoyon bo‘ladi. Temuriylar forsiy madaniyatni singdirar ekan, o‘z
turkiy o‘zligini ham asarda saqlab qolgan.
4.
Homiylik tizimi: Madaniyat yuksalishi siyosiy homiylik bilan bog‘liq. Navoiyning
o‘zi ham yirik homiy sifatida ilm, san’at va adabiyot rivojiga hissa qo‘shgan.
MUHOKAMA
Bo‘limning asosiy g‘oyalari
Un empire de mots
kitobining Introduction. Le reflet de son époque (O‘z davrining
in’ikosi) nomli kirish qismida asarning asosiy nazariy yondashuvi bayon etiladi. Muallif
fikricha, Alisher Navoiyning
Xamsa
asari o‘z davrining oynasi yoki aksidir – ya’ni, bu poetik
to‘plam orqali XV asr oxiridagi Temuriylar saroyining mafkura va intilishlarini eshitish va
ko‘rish mumkin. [1;17] Toutant tarixchi Jak Le Goffning “hujjatni aslida tarixchi yaratadi”
[3] degan g‘oyasiga tayangan holda, Navoiyning poetik matnlariga tarixiy hujjat maqomini
beradi. Kirish qismida ta’kidlanishicha, Navoiyning besh dostonidan iborat
Xamsa
asarini
oddiy badiiy matn sifatida o‘qish bilan cheklanmasdan, uning satrlaridagi ramz va
metaforalardan tashqariga nazar tashlab, o‘sha davr sivilizatsiyasiga oid “faktlar”ni
aniqlash mumkin. Shunday noan’anaviy yondashuv orqali adabiy asar “tirik tarix” sifatida
talqin qilinadi:
Xamsa
satrlari zamirida sohibqiron Temur avlodlari hukmronlik qilgan bir
davrning orzu-umidlari, madaniy ambitsiyalari hamda tanazzulga yuz tutayotgan
imperiyaning oxirgi onlari aks etadi. Muallif ushbu asarni “davr hujjati” sifatida oʻrganar
ekan, adabiyotning tarixiy jarayonlar bilan uzviy aloqada ekanini, ayniqsa, Navoiyning
Xamsa
si misolida yaqqol namoyon bo‘lishini isbotlashga intiladi.
Tarixiy, siyosiy va madaniy kontekstda asarning o‘rni
Navoiyning ijodi, xususan
Xamsa
, XV asr ikkinchi yarmidagi Tarixiy, siyosiy va
madaniy vaziyat bilan chambarchas bog‘liq. Temuriylar sulolasining “so‘nggi Temuriylar”
deb ataluvchi davri (Abu Said (1451–1469)dan keyingi avlod) Markaziy Osiyoda
markazlashgan imperiya inqirozga yuz tutgan, mahalliy urf-odatlar forsiy islomiy
an’analarga singishgan murakkab bir muhit edi. [3] Amir Temur saltanati asos solgan keng
hududlar endilikda parokanda kichik xonliklarga bo‘linib borar, Xuroson va
Movarounnahrda mahalliy hukmdorlar mustaqillikka intilar edi. 1447-yilda Shohrux
mirzo vafotidan so‘ng, imperiya siyosiy beqarorlikka yuz tutdi, xususan, yosh Alisher
Navoiy oilasi bilan Hirotdan qochishga majbur bo‘lib, faqat 1469-yilda Husayn Boyqaro
hokimiyatga kelgachgina poytaxt Hirotga qaytib kelganligi tarixdan ma’lum. Ana shu
siyosiy o‘zgarishlar fonida
Xamsa
yaratilgan davr (1460–1480-yillar) Temuriylar saroyida
madaniy hayotning yuksalish pallasiga to‘g‘ri keladi. [1; 9]
Madaniy kontekst nuqtai nazaridan,
Temuriylar renessansi
tushunchasi mavjud
bo‘lib, u XV asrda Movarounnahr va Xurosonda ro‘y bergan ilm-fan va san’at yutuqlarini
ifodalaydi. Masalan, Ulug‘bek rasadxonasi astronomiya ilmining rivojini, Kamoliddin
Behzod boshchiligidagi miniatyura san’ati yuksak cho‘qqilarni zabt etganini ko‘rsatadi.
Bihzod asarlari hatto “Forsiy quattrocento” – ya’ni fors san’atining XV asrdagi uyg‘onishi
ifodasi deb atalgani bejiz emas. [4] Husayn Boyqaro, Baysunqur Mirzo kabi temuriy
shahzodalar san’at va adabiyot homiylari sifatida dong taratib, o‘z davrining
“ma’rifatparvar” hukmdorlari sifatida tanilgan edi. Alisher Navoiy esa ayni shu muhitda
markaziy o‘rin tutgan: u nafaqat yirik shoir, balki davlat arbobi va madaniyat homiysi ham
bo‘lib, Hirot madaniy hayotining gulzorini yaratishda ishtirok etgan. [5]
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue – 3 № 2 (2025) / ISSN 2181-3701
23
Biroq
Temuriylar renessansi
atamasi ilmiy adabiyotda munozarali hisoblanadi.
Tadqiqotchilar “uyg‘onish” deganda nimani nazarda tutish mumkinligini va bu uyg‘onish
naqadar “temuriy” xususiyatga ega ekanini savol ostiga olganlar. Ba’zi olimlar fikricha,
Temuriylar davridagi madaniy yuksalish asosan o‘tgan davrlardagi (jumladan, forsiy
madaniyatdagi) merosning davom ettirilishi va qayta sayqal berilishidir. Masalan, fransuz
tarixchisi Jan Oben “Qayta tug‘ilish deganda nima nazarda tutilmoqda? Va bu qayta tug‘ilish
qay darajada temuriylarga xos?” degan savolni qo‘ygan edi. [6] Darhaqiqat, Temuriylar
davrida ko‘plab yangiliklar mavjud merosga tayanib ro‘yobga chiqdi: san’at va adabiyotda
eski uslublar takrorlandi, lekin ayni paytda yangi sifatlarga ega bo‘ldi. Mark Toutant asarida
bu murakkab jarayonlar
akkulturatsiya
tushunchasi orqali izohlanadi – ya’ni, turkiy-mo‘g‘ul
an’analarining forsiy-islomiy an’analar bilan singishuvi. [1; 20] Xususan, Temuriy
hukmdorlar turkiy qavm bo‘la turib, Xuroson kabi forsiy madaniyat “konservatoriyasi”ga
poytaxtni ko‘chirganlari ularning fors madaniy modeliga tobora ko‘proq moslashganini
ko‘rsatadi. Natijada XV asr o‘rtalaridan boshlab Temuriylar saroyida fors tiliga, islomiy ilm-
fanga, tasavvufga alohida e’tibor kuchaydi. Shunga qaramay, o‘zlarining turkiy o‘zligini
butkul yo‘qotmaslik uchun ular Chig‘atoy tilini oliy adabiy til darajasiga ko‘tardilar – Navoiy
ijodining aynan shu qirrasini muallif muhim deb biladi.
Demak,
Xamsa
yaratilgan tarixiy-siyosiy va madaniy kontekst shunday edi: siyosiy
parokandalik sharoitida temuriy hukmdorlar (xususan, Hirotdagi Husayn Boyqaro)
madaniy homiylik orqali o‘z hukmronliklarini qonuniylashtirishga va boqiylashtirishga
intildilar; buning uchun ular fors madaniy merosini o‘zlashtirish (akkulturatsiya) hamda
mumtoz adabiyot va san’at uslublarini takror yaratish (tazkira) yo‘lidan bordilar. Alisher
Navoiy shu jarayonlar markazida turgan shaxs sifatida tanildi va uning
Xamsa
asari ayni
jarayonlarning yorqin mahsuli va davr ruhi ifodasidir.
Til uslubi, metafora va adabiy obrazlar
Alisher Navoiyning badiiy uslubi o‘z davri poetik an’analari va innovatsiyalarining
uyg‘unlashuvidan iborat. U asarlarining aksarini Chig‘atoy turkiysida (eski oʻzbek) tilida
yozgan bo‘lsa-da, fors adabiyoti va Qur’oni Karim, tasavvufiy ma’naviyat obrazlaridan keng
ilhomlangan. Mark Toutant ta’kidlaganidek, Navoiyning
Xamsa
si “g‘oyat murakkab
uslubda” bitilgan bo‘lib, uni chuqur o‘rganish uchun ijodkor fors va turkiy tillarni, hamda
o‘sha davrgacha Navoiyni o‘rgangan rus va oʻzbek manbalarini yaxshi bilishi lozim bo‘ladi.
[1; 14] Navoiyning poetik tili tashbih va ramzlarga boy: murakkab istioralar, an’anaviy
timsollar (masalan, yor-u ma’shuq, gul-u bulbul, oshiqning olovli muhabbati va boshqalar)
asarlar mazmunini bezab turadi. Bunday metaforalar zamirida ko‘pincha tasavvufiy-ilohiy
ma’no yotadi – shoir ma’naviy haqiqatlarni goh oshiq-ma’shuq timsolida, goh tabiat
manzaralari orqali ifodalaydi.
Toutant nazarida, Navoiyning bunday badiiy obrazlari va badiiy uslubi nafaqat
estetik zavq uchun, balki muayyan tarixiy-ma’naviy haqiqatlarni ifodalash uchun xizmat
qiladi. Kirish bobida qayd etilishicha,
Xamsa
ni “qofiyalar ohangi va qudratli metaforalar
uyg‘unligidan” iborat musiqiy bir asar debgina qolmay, uning ostki qatlamida jamiyat va
sivilizatsiya haqida hikoya qiluvchi mazmun borligini ilg‘ash lozim. [1; 17] Darhaqiqat,
Navoiy har bir dostonda faqat afsonaviy qahramonlar sarguzashtini tasvirlab qolmay, balki
o‘z davrining ijtimoiy-axloqiy masalalarini ham badiiy shaklda o‘rtaga qo‘ygan. Misol
uchun,
Sab’ai Sayyor
(Yetti sayyora) dostoni ostida adolatli podshoh obrazi va dunyoviy
havaslardan voz kechish g‘oyasi yotadi,
Saddi Iskandariy
(Iskandar devori) esa
donishmand hukmdor timsoli orqali ilm-u ma’rifatning qadriyatini tarannum etadi. Mark
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue – 3 № 2 (2025) / ISSN 2181-3701
24
Toutant ham
Xamsa
dagi shu kabi mavzularni tahlil qilar ekan, asarga satrma-satriga
chuqur e’tibor beradi: u
Xamsa
matnini forsiy manbalari bilan qiyoslab o‘qib, Navoiyning
nozik uslubiy o‘zgarishlari va yangi ma’no qatlamlarini ajratib ko‘rsatadi. [1; 15] Muallif
kuzatishicha, Navoiyning tazkira uslubi ustalik bilan niqoblangan ijodiy erkinlikni
ifodalaydi – ya’ni, u fors mumtoz adabiyotidagi
Nizomiy
va
Amir Xusrav
kabi ustozlarning
syujet va obrazlarini o‘zlashtirar ekan, ularni o‘z davrining ruhi bilan qayta boyitadi.
Shuning uchun Navoiyning tili va obrazlari bir qarashda an’anaviy va tanish tuyulsa-da,
aslida ular zamirida yotgan yangi g‘oyalarni anglash uchun teran tahlil talab etiladi.
Xususan,
Xamsa
dagi metaforik ifodalar zamirida Tasavvuf ta’siri kuchli seziladi.
XV asrda Hirot madaniy hayotida tasavvuf va tariqatlar muhim o‘rin tutgan – darvishlar,
avliyolar obrazi nafaqat hayotda, balki san’atda ham aks etgan. [1;15] Navoiyning o‘zi ham
Naqshbandiya tariqati ta’sirida bo‘lib, asarlarida ruhiy-irfoniy motivlarni mahorat bilan
kiritgan. Uning she’riy obrazlarida ishqiy olov jismoniy muhabbatni emas, balki ilohiy
ishqni ifodalar edi. Shu bois
Xamsa
ning badiiy olami timsollar orqali nafosat bilan birga
axloqiy-irfoniy mazmunni yetkazadi. Mark Toutant tadqiqotidan kelib chiqadiki, bu badiiy-
uslubiy xususiyatlar Navoiyning asarini o‘z davrining “ma’naviy manzarasi”ga aylantiradi
– ya’ni, asardagi obrazlar tizimi orqali Temuriylar davrining qadriyatlari va ruhiyatini
dekodlash
(shifrlarni yechish) mumkin bo‘ladi.
Temuriylar davridagi madaniy uyg‘onish va Navoiyning o‘rni
Temuriylar saltanatining XV asr oxirlaridagi madaniy hayoti ko‘pincha “Temuriy
Renessansi” deb atalar edi. Bu davrda ilm-fan, me’morchilik, tasviriy san’at va adabiyot
sohalarida mislsiz yutuqlar qo‘lga kiritildi. Alisher Navoiy ana shu uyg‘onish jarayonining
markazida turgan siymolardan biri edi. U Hirot adabiy muhitining yetakchi shoiri,
tilshunosi va hattoki musiqashunosi sifatida tanildi. Navoiyning eng katta xizmatlaridan
biri – turkiy (chig‘atoy) tilini yuksak adabiy til darajasiga ko‘tarib, unga “adabiy til”
maqomini bergani bo‘ldi. Zero, XV asrga qadar Markaziy Osiyoda yuqori adabiyot asosan
fors tilida yaratilgan bo‘lsa, Navoiy o‘z
Xamsa
si, g‘azallari va boshqa asarlari orqali turkiy
tillarda ham buyuk adabiyot yaratilishini amalda ko‘rsatib berdi. Shu bois u turkiy tilda
ijod qilgan shoirlar uchun tamal toshini qo‘ygan “o‘zbek adabiy tilining otasi” sifatida
e’zozlanadi. [1; 16]
Madaniy uyg‘onish davrida Navoiyning roli nafaqat shoir sifatida, balki
homiy
va
mafakkur
(ideolog) sifatida ham namoyon bo‘ladi. U davrning boshqa ulug‘ shoiri
Abdurahmon Jomiy bilan yaqin do‘st edi va bu ijodkorlar hamkorligi butun bir adabiy
maktabni rivojlantirdi. Navoiy o‘z atrofiga ko‘plab shoir va olimlarni to‘plab, ularning
ijodini qo‘llab-quvvatlagan (masalan, Hasanxo‘ja Nisoriy, Binoyi kabi shogirdlarga
homiylik qilgan). U shu davrda madrasa, kutubxona va bog‘lar barpo etishda ham bosh-
qosh bo‘lib, Hirot shahrini ilm va madaniyat markazi sifatida yuksaltirdi.
Mark Toutantning ta’kidlashicha, Temuriylar davridagi bu madaniy yuksalish o‘ziga
xos siyosiy vazifani ham bajargan: ya’ni, san’at va adabiyot orqali saltanatning qudratini
va qonuniyligini namoyish etish. Temuriy hukmdorlar Yevropadagi Uyg‘onish davri
hukmdorlariga qiyosan tasvirlanar edi – masalan, Shohrux o‘g‘li Baysunqur Mirzo de
Maximilien d’Autriche (1459–1519) va de Laurent le Magnifique (1449–1492) kabi
san’atga homiylik qilgani holda tilga olinadi. Husayn Boyqaro esa Hirotni o‘sha davrning
“ikkinchi Bag‘dodi”ga aylantirgani bilan mashhur. Navoiy aynan Husayn Boyqaro saltanati
davrida faoliyat ko‘rsatib, o‘z
Xamsa
sini shu hukmdorga bag‘ishlagan. Qiziqarli jihati
shundaki, Toutant
Xamsa
ni Husayn Boyqaroga taqdim etilgan “podshohlar uchun oynai
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue – 3 № 2 (2025) / ISSN 2181-3701
25
jahon” – ya’ni, pand-nasihatlar to‘plami sifatida ham talqin qiladi.
Xamsa
tarkibidagi
dostonlar podshohga adolat, tavoze, axloqiy barkamollik haqida bilvosita saboq beradi va
uni “Allohning da’vatiga quloq solib, dunyoviy havaslarga berilmaslikka” chaqiradi.
Bu esa Navoiyning shoh oldidagi ma’naviy vazifasi bo‘lib, Temuriylar davri madaniy
yuksalishining ma’naviy-asosiy jihatini ko‘rsatadi. [1; 15]
Xullas, Temuriylar davridagi madaniy uyg‘onish tushunchasi doirasida Alisher
Navoiyning o‘rni beqiyosdir. U fors klassik an’analarini ijodiy o‘zlashtirgan holda turkiy
adabiyotning yuksak cho‘qqilarini yaratdi va o‘z davrining “madaniy qurilishi”da bosh
me’morlardan biri bo‘ldi. Bu jihatlar Mark Toutant asarida keng yoritilib, Navoiyning
nafaqat adabiy, balki madaniy-siyosiy ahamiyati ham ilmiy tahlil qilinadi.
Tazkira, akkulturatsiya va homiylik tushunchalari asosida muallifning g‘oya
tizimi
Mark Toutant
Un empire de mots
asarida Temuriylar davri adabiy jarayonlarini
tushuntirish uchun uch asosiy tushunchaga tayangan: tazkira, akkulturatsiya va homiylik.
Bu tushunchalar muallifning g‘oya tizimini shakllantiradi va Navoiyning
Xamsa
asarini
tahlil qilishda metodologik asoslardir.
Tazkira (ijodiy taqlid) – muallif nazarida, Temuriylar davri madaniyatining asosiy
xususiyatlaridan. XV asr Hirot adabiy muhitida yangi asarlar ko‘pincha avvalgi fors
adabiyoti namunalari asosida yaratilgan. Navoiyning
Xamsa
si bunga yorqin misoldir:
u Nizomiy Ganjaviy va Amir Xusrav Dehlaviyning fors tilidagi mashhur
Xamsa
dostonlariga
javoban va ularni o‘z davr turkiy tilida qayta talqin etish maqsadida yozilgan. Dastlab
qaraganda bu taqlid bo‘lib tuyulsa-da, Toutant ta’kidlashicha, bu jarayon “ko‘r-ko‘rona
quldek ergashish” emas, balki “nozik variatsiyalar oʻyini”, ya’ni ijodiy o‘zgarishlar kiritish
jarayonidir. Uchta asosiy xususiyat – madaniy merosga sodiqlik asosidagi tazkira, estetik
me’yorlarning standartlashtirilishi va tasavvufiy tafakkurning ustuvorligi – chig‘atoy
adabiyotida, ayniqsa, Alisher Navoiy va uning
Pentologiya
sida o‘zining yorqin ifodasini
topgan. [1; 15]
Navoiyning
Xamsa
si tarkibidagi har bir doston fors manbasiga ergashib ketma-
ketlik va syujet jihatdan muvofiq kelsa-da, undagi obrazlar sistemasiga yangi ma’no va ruh
berilgan. Shu tariqa, tazkira amaliyoti orqali Navoiyning asarlari o‘ziga xosligicha qoladi va
hatto yangi adabiy til va uslubni “qayta asos solish” vazifasini o‘taydi. Muallifning fikricha,
Temuriylar davri madaniy dinamikasini tushunishda mana shu taqlid praktikasi markaziy
rol o‘ynagan – Navoiyning betakror uslubi esa bu hodisaning eng yorqin namunasidir.
Akkulturatsiya (madaniy moslashuv va singishuv) – Mark Toutant Temuriylar
hukmronligini “turk-mo‘g‘ul an’analarining fors-islom sivilizatsiyasiga to‘liq bo‘ysunishi”
deb ta’riflagan tarixiy qarashlarga tanqidiy yondashadi. [1; 27] Uningcha, haqiqatda bu
jarayonni bir tomonlama “bo‘ysunish” deb emas, balki o‘zaro madaniy singishuv jarayoni
deb tushunish lozim. Temuriylar davrida turkiy an’analar (masalan, Chingizxon
avlodlaridan meros jangovar epik urf-odatlar) forsiy-islomiy an’analar (masalan, saroy
adabiyoti va ilm-fan) bilan qorishib ketdi. Bu jarayonda fors tilining ustuvor mavqega
chiqishi va turkiy zodagonlarning forsiy madaniyatni qabul qilishi kuzatildi. [1;27] Biroq
akkulturatsiya ikki tomonlama kechdi: turkiy hukmdorlar forsiy madaniyatni qabul qilar
ekan, o‘z navbatida forsiy madaniy muhit ham yangi turkiy unsurlar bilan boyidi – xususan,
Chig‘atoy tilida yangi adabiyot paydo bo‘ldi. Navoiyning ijodi mana shu akkulturatsiya
mahsuli sifatida talqin qilinadi. Uning
Xamsa
si fors adabiy an’analari zaminida yaratilgan
bo‘lsa-da, til va ruhiyat e’tiboridan mutlaqo yangi, turkiy-saroy muhiti mahsulidir.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue – 3 № 2 (2025) / ISSN 2181-3701
26
Toutantning g‘oyalar tizimida Navoiyning asari saltanatining o‘z madaniyatini yaratish
yo‘lidagi urinishining timsoli sifatida gavdalanadi – ya’ni, Temuriylar fors madaniy
merosini matnlar va til vositasida o‘zlashtirib, undan o‘z madaniy saltanatini barpo etdilar.
Bu esa akkulturatsiyaning bir ko‘rinishi bo‘lib, Temuriylar davri “ko‘p madaniyatli”
mohiyatini anglatadi. [1; 14]
Metsenatlik
(homiylik va patronaj) – Temuriylar davri madaniy yuksalishining
tashkiliy-asosiy omili sifatida ko‘riladi. Mark Toutantning ta’kidlashicha, XV asr Hirot
saroyida hukmdorlar va amaldorlar san’at va adabiyotga homiylik qilishni o‘z
siyosatlarining asosiy yo‘nalishiga aylantirgan edilar. Masalan, shahzoda Boysunqur Mirzo
kutubxonalar tashkil etib xattot va musavvirlarni qo‘llab-quvvatlagan, Husayn Boyqaro
esa saroyida 300ga yaqin olim-u shoirni jamlab, ularga homiylik qilganiga doir
ma’lumotlar bor. Alisher Navoiyning o‘zi ham davlat arbobi sifatida ko‘plab ilm-fan
namoyandalarini moddiy va ma’naviy qo‘llab-quvvatlagan, shu jumladan, uning
tashabbusi bilan madrasalar, xonaqohlar, kutubxonalar bunyod etilgan. Toutant asarida
keltirilishicha, temuriylar davridagi madaniy homiylikning birinchi maqsadi avvalgi davr
yodgorliklari va namunalarini taqlidan yaratish bo‘lgan. Boshqacha aytganda, Temuriy
hukmdorlar buyuk ajdodlar (Temur zamoni) yaratgan obidalar va san’at asarlariga
o‘xshash, ularga mos keladigan yangi asarlar yaratishni rag‘batlantirganlar. Masalan,
me’morchilikda Temur davrida Buxoro va Samarqandda barpo etilgan inshootlar uslubi
Husayn Boyqaro davrida Hirotda davom ettirildi; miniatyura san’atida ham avvalgi
maktablar an’analari takrorlandi. Bu “madaniy merosga tazkira” bilan birga, saroy
homiyligi ostida standartlashtirilgan badiiy qonunlar shakllandi – natijada rassom va
shoirlar ma’lum mavzular doirasida, an’anaviy lekin puxta sayqallangan uslubda ijod
qiladigan muhit yaratildi. Shu jarayonda tasavvuf ta’siri bilan san’at va adabiyotga chuqur
ma’naviy qatlam ham joylashtirildi (masalan, rasmlarda avliyolar, matnlarda pand-nasihat
ruhi). [1; 15]
Toutantning konsepsiyasida tazkira va metsenatlik tushunchalari uzviy bog‘langan:
u temuriylar davrida taqlid “ijtimoiy va siyosiy zarurat” bo‘lgan, ya’ni, istilochi turkiylar
fath etilgan o‘lkalarda o‘zlarini qonuniy hukmdor sifatida tan oldirish uchun o‘sha yurtning
e’zozli madaniyatiga murojaat etganlar. Shu bois san’at va adabiyotda forsiy andozalarga
asoslanib yangi asarlar yaratish siyosiy himoya topdi – bu homiylik siyosatining ajralmas
qismiga aylandi. Xususan, Husayn Boyqaro davrida shoir va musavvirlar “fors
andozalaridan kelib chiqib
yangicha
asarlar yaratishga” da’vat etilgan edilar, Navoiyning
Xamsa
si ham ana shunday tashabbus mahsuli edi. Natijada, Temuriylar saroyida yaratilgan
adabiyot va san’at bir tomondan o‘z zamonasining so‘nggi yutuqlarini mujassam etgan
bo‘lsa (masalan, Navoiyning
Xamsa
si turkiy tildagi eng mukammal dostonlardan biri
bo‘ldi), boshqa tomondan, u o‘tmish mumtoz merosning mantiqiy davomiga aylandi.
Mark Toutant aynan shu jihatni – temuriylar davri madaniyatining barqarorlik (an’anaga
sodiqlik) va yangilanish (ijodiy takomillashtirish) o‘rtasidagi muvozanatini – ilmiy tahlil
qilish orqali yangi nazariy xulosalarga keladi.
Umuman olganda,
Un empire de mots
muallifining g‘oya tizimi Navoiyning
Xamsa
asarini davrining madaniy-siyosiy dasturi sifatida talqin etishga asoslanadi. Bu dasturda
taqlid orqali madaniy merosga ega chiqish, akkulturatsiya orqali yangi sintezga erishish va
homiylik orqali bu jarayonlarni davlat darajasida qo‘llab-quvvatlash kabi jihatlar
mujassam.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue – 3 № 2 (2025) / ISSN 2181-3701
27
XULOSA
Mark Toutantning
Un empire de mots
asari ilmiy-adabiy jihatdan katta ahamiyatga
ega bo‘lib, Alisher Navoiy ijodiga yangi nazar bilan qarash imkonini beradi.
Muallif yondashuvi Navoiyni milliy qahramon yoki oddiy mumtoz shoir sifatida ko‘rish
doirasidan chiqib, uni o‘z davrining “madaniy fenomeni” sifatida kompleks o‘rganishga
qaratilgandir. Bunday yondashuv, bir tomondan, Navoiyning
Xamsa
si kabi nodir asarning
yaratilish motivlarini va uni o‘rab turgan muhitni chuqurroq anglashga xizmat qiladi.
Ikkinchi tomondan esa, adabiyotshunoslik va tarix fanlari kesishmasida innovatsion
metodologiyani taklif etadi – ya’ni, adabiy matnni tarixiy manba sifatida tahlil qilish orqali
davr tafakkurini tiklash mumkinligini ko‘rsatadi.
Muallif Toutant olib borgan tahlillar natijasida Navoiyning ijodi haqida bir qator
muhim xulosalar ilgari suriladi. Avvalo, Navoiyning
Xamsa
si endilikda bir davrning
madaniy hayotini qomusiy ravishda aks ettirgan yirik yodgorlik sifatida qaralishi lozimligi
ta’kidlanadi. Asardagi taqlidiy jihatlar ijodiy samara sifatida qayta talqin qilinib,
Navoiyning novator shoir sifatidagi qiyofasi yanada ravshanlashadi. Shu bilan birga,
Temuriylar davri madaniy uyg‘onish fenomeni ham yangi ilmiy yondashuv bilan boyidi:
endi bu davrni Yevropa Uyg‘onish davriga shunchaki qiyoslashdan ko‘ra, uning o‘z ichki
madaniy mexanizmlarini (tazkira, akkulturatsiya va metsenatlik) tahlil qilish orqali
tushunish afzalroq ekani ko‘rsatildi.
Asarning dolzarbligiga kelsak, u bugungi kunda ham ahamiyatini yo‘qotmagan
masalalarni ko‘taradi. Markaziy Osiyo madaniyatida turkiy va forsiy an’analar uyg‘unligi,
madaniy meros va innovatsiya o‘rtasidagi bog‘liqlik, adiblarning jamiyatdagi roli kabi
mavzular hozirgi adabiyotshunoslik va tarixshunoslik uchun ham muhimdir. O‘zbekiston
va qo‘shni mamlakatlarda Alisher Navoiy merosi hanuz keng o‘rganilmoqda, uning ibratli
hayoti va ijodi targ‘ib qilinmoqda.
Un empire de mots
esa Navoiyni anglashning yangi
qirralarini ochib berib, zamonaviy ilmiy diskursga hissa qo‘shadi. Xususan, Navoiyni jahon
adabiy jarayonining bir qismi sifatida – turkiy va forsiy madaniyatlar chorrahasida ijod
qilgan daho sifatida – talqin etish milliy adabiyotimizni global kontekstda baholashga
imkon yaratadi.
Xulosa o‘rnida aytganda, Mark Toutantning ushbu asari Alisher Navoiyga doir
tasavvurlarimizni kengaytiradi va chuqurlashtiradi. Muallifning ilmiy yondashuvi
natijasida
Xamsa
endi nafaqat adabiy durdona, balki XV asr oxirlaridagi Temuriylar
saltanatining “so‘zlarda bunyod etilgan imperiyasi” sifatida namoyon bo‘lmoqda. Bu esa
adabiyot va tarix o‘rtasidagi uzviy bog‘liqlikni yana bir bor isbotlab, Navoiyning siymosini
yanada yuksak ilmiy-adabiy maqomga olib chiqadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Toutant, M. (2016).
Un empire de mots: La Khamsa de Nawāʾī comme miroir de son
époque
. Leuven: Peeters Publishers.
2.
J.-L. Bacqué-Grammont, « Le tchaghataï, une nouvelle identité », in éd. V. Fourniau,
Samarcande 1400-1500. La cité-oasis de Tamerlan : cœur d’un empire et d’une renaissance
, Autrement, série Mémoires, n° 34 (janvier 1995), p. 163.
3.
J. Le Goff,
A la recherche du Moyen Âge
, Paris, Seuil, 2006, p. 28.
4.
A. B. Sakisian, La Miniature persane du XIIe au XVIIIe siècle, Paris et Bruxelles,
éditions G. Van Oest, 1929. P. 38
5.
M. E. Subtelny, « The Timurid Legacy: A Reaffirmation and a Reassessment », in
éd. M. Szuppe « L’Héritage timouride », Cahiers d’Asie centrale, n° 3-4 (1997), p. 10.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Issue – 3 № 2 (2025) / ISSN 2181-3701
28
6.
Aubin, J. (1969). "Comment analyser les phénomènes d’acculturation dans les
empires médiévaux?"
Studia Islamica
, 30, 71-95.
7.
Subtelny, M.E. (2007).
Timurids in Transition: Turko-Persian Politics and
Acculturation in Medieval Iran
. Leiden: Brill.
8.
Richard, F. (1997). "Le mécénat princier à l’époque timouride", in
Arts asiatiques
,
52, 21-36.
9.
Bartol’d, V.V. (1968).
Turkestan Down to the Mongol Invasion
. London: Luzac & Co.
