Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika –
Зарубежная лингвистика и
лингводидактика – Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
Linguacultural characteristics of the politeness category
Shakhnoza ABDUJALILOVA
1
University of exact and social sciences
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received February 2025
Received in revised form
10
March 2025
Accepted 25 March 2025
Available online
25 April 2025
Language is a mirror of culture, which includes the social
consciousness of people, national character, way of life,
traditions, customs, morals, values and worldview, as well as the
real world and living conditions that surround them. Language is
the repository and true treasure of the essence of culture. Its
vocabulary, grammar, idioms, proverbs and sayings, folklore,
fiction and scientific literature, as well as written and oral
communication contribute to the preservation of cultural values.
Language is a cultural tool and method. It shapes the identity of
speakers of the language and the human personality through
cultural methods. Language is also a means of transmitting
national cultural heritage from ancestors to generations.
Language indicates the belonging of its users to a certain
community.
2181-3701/© 2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol3-iss4
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
vocabulary,
grammar,
linguaculture,
linguacultural studies,
pessimism,
optimism,
euphemism.
Xushmuomalalik kategoriyasining lingvomadaniy
xususiyatlari
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar:
leksika,
grammatika,
lingvokulturema,
lingvomadaniyatshunoslik,
pessimizm,
optimizm,
evfemizm.
Til madaniyatning ko‘zgusi bo‘lib, u insonlarning ijtimoiy
o‘z o‘zini anglashi, milliy xarakteri, hayot tarzi, an’analari,
urf-odatlari, axloqi, qadriyatlari va dunyoqarashi bilan birga,
ularni o‘rab olgan haqiqiy dunyo va yashash sharoitlarini
ham o‘z ichiga oladi. Til madaniyatning mohiyatining ombori
va haqiqiy xazinasidir. Uning leksikasi, grammatikasi,
iboralari, maqol va matallari, folklori, badiiy va ilmiy
adabiyoti, shuningdek, yozma va og‘zaki muloqoti madaniy
qadriyatlarni saqlashga hissa qo‘shadi.
1
Master’s degree student, University of exact and social sciences.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 4 (2025) / ISSN 2181-3701
98
Лингвистические и культурные аспекты категории
вежливости
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
лексика,
грамматика,
лингвокультура,
лингвокультурология,
пессимизм,
оптимизм,
эвфемизм.
Язык является зеркалом культуры, которая включает в
себя социальное самосознание людей, национальный
характер, образ жизни, традиции, обычаи, мораль, ценности и
мировоззрение, а также реальный мир и условия жизни,
которые их окружают. Язык — это хранилище и истинное
сокровище сущности культуры. Его лексика, грамматика,
идиомы, пословицы и поговорки, фольклор, художественная и
научная литература, а также письменное и устное общение
способствуют сохранению культурных ценностей. Язык — это
культурный
инструмент
и
метод.
Он
формирует
идентичность носителей языка и человеческой личности
посредством культурных методов. Язык также является
средством передачи национального культурного достояния
от предков к поколениям. Язык указывает на принадлежность
его пользователей к определенному сообществу.
KIRISH
Lingvomadaniyatshunoslik so‘nggi yillarda til va madaniyat masalalariga oid
keng tadqiqotlar o‘tkazdi. V. V. Vorobyevning fikriga ko‘ra, lingvokulturologiya yangi
filologik soha bo‘lib, u ma’lum bir madaniy qadriyatlar majmuasini, nutqni yaratish va
uni idrok etishdagi jonli kommunikativ jarayonlarni, lisoniy shaxs tajribasini va milliy
mentalitetni o‘rganadi . Bu soha dunyoqarashning og‘zaki tasvirini metodik ravishda
taqdim etib, intellektual, ta’lim va rivojlanish vazifalarining bajarilishini ta’minlaydi .
Shunday qilib, madaniyat va til o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik va o‘zaro ta’sirni aks
ettiruvchi lisoniy va nolisoniy (madaniy) elementlarning yagona strukturasini
ifodalaydi, bu esa lingvokulturologiyani murakkab fan sifatida belgilaydi.
Lingvomadaniyatshunoslik lingvistikaning alohida bir mustaqil sohasi bo‘lib,
20-asrning 70-yillarida Emil Benvenist uchlik sistemasi (til, madaniyat va insoniylik)
asosiga ko‘ra paydo bo‘lgan. Bundan ko‘zlangan maqsad mamlakatning til va
madaniyat asoslarini til o‘rganish asnosida psixologik metod orqali faollashtirish
bo‘lgan. Bu sohada A. Wierzbickaya, R.M. Keesing, R. Langacker, V. Maslova, V.Karasic,
S. Vorcachev, V. Telia, V. Shaklein, F. Vorobev, J. Stepanov, E. Levchenko, V. Kononenko,
V. Zhayvoronok kabi tilshunos olimlar turli xil ilmiy tadqiqotlar olib borishgan. V.
Maslova tadqiqotlariga ko‘ra, “lingvomadaniyatshunoslik” atamasi fanda tilshunoslik
va madaniyatshunoslikni kesib o‘tuvchi fan ma’nosini bildiradi.
Madaniyatlararo muloqotda xushmuomalalik nima ekanligini aniqlash juda
qiyin: Xushmuomalalik tushunchasiga katta e’tibor qaratilayotganiga qaramay, bu
toifaning umumiy qabul qilingan ta’rifi, shuningdek, uning yagona ko‘rinishi hali ham
mavjud emas.
Ushbu tadqiqotning maqsadi esa ingliz va o‘zbek tillarida xushmuomalalikni
ifoda etish yo‘llarini madaniy xususiyatlar orqali yuzaga chiqishini ko‘rsatishdan
iborat.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 4 (2025) / ISSN 2181-3701
99
TADQIQOT METODLARI
Ushbu tadqiqotning tahlillari ikki til miqyosida qiyoslash, konseptual va
semantik tahlil metodlari asosida amalga oshiriladi.
ASOSIY QISM
An’analar va madaniyatlarga ko‘ra, xushmuomalalik boshqa odamga hurmatning
namoyon bo‘lishi hisoblanadi. Shu bilan birga hurmat deganda shaxsning xizmatlarini
tan olish, boshqa shaxsga nisbatan e’tibor tushuniladi. Xushmuomalalik, umummadaniy
tushuncha sifatida, o‘ziga xos milliy va madaniy xususiyatlarga ega. Bu nafaqat odob-
axloq qoidalarida va ularning qanday qo‘llanilishida aks etadi, balki muayyan til
jamoasidagi shaxslarning kommunikativ harakatlarini boshqaruvchi madaniy jihatdan
maxsus strategiyalarning mavjudligida ham ko‘zga tashlanadi. Ushbu xususiyatlar, bu
strategiyalar qanchalik tez-tez va qanday usullarda qo‘llanilayotganida namoyon
bo‘ladi. Ingliz tilida so‘zlashuvchi lingvomadaniy an’analarda xushmuomalalik
tushunchasi, garchi hurmatning namoyon bo‘lishi sifatida qaralsa ham, ko‘proq
pragmatikdir.
Sharq madaniyatida xulq-atvorga ta’sir qiluvchi ikkita asosiy omil mavjud: diniy
va ijtimoiy. Shaxs bu ikki xil munosabat o‘rtasida muvozanatni saqlashi kerak. Bir
tomondan, din boshqa odamlar bilan muomala qilishda kamtarlik ko‘rsatish kerakligini
aytadi. Boshqa tomondan, jamiyat shaxsga o‘zini hurmat qilishni qat’iy tavsiya qiladi.
Bu ikki qarama-qarshi omil o‘rtasidagi ziddiyat ko‘pincha odamni qiyin
vaziyatga solib qo‘yadi. Sharqiy xalqlar an’analari individual va jamoaviy
xushmuomalalikni ajratib turadi. Individual xushmuomalalik deganda aqlli odamga xos
bo‘lgan ichki intuitiv xushmuomalalik tushuniladi.
Xushmuomala bo‘lish uchun odob, xushmuomalalik, pessimizm, optimizm,
hurmat, ulug‘lash va boshqalar kiradi. Ingliz va o‘zbek til va madaniy an’analarida
xushmuomalalik tushunchasini ko‘rib chiqsak, biz ikkita madaniyatning barchasi
xushmuomalalikni muloqotning boshqa ishtirokchilariga hurmat sifatida talqin
qilishini aytishimiz mumkin, bu ushbu tushunchaning universal xususiyatidir. Shu bilan
birga, an’analarning har biri ushbu hodisani madaniy jihatdan o‘ziga xos tushunchasiga
ega: o‘zbek urf-odatlarida xushmuomalalik jamiyatdagi xulq-atvor qoidalaridan kelib
chiqqan ichki, intuitiv va tashqi muloyimlikdir.
Xushmuomalalikni tushunishdagi madaniy o‘ziga xoslik ma’lum bir
madaniyatning madaniy qadriyatlariga asoslanadi, masalan, vaqt va makonga
munosabat, faoliyat, muloqot va boshqalar. Demak, rejalarga qat’iy rioya qilish va
natijalarning samaradorligi qadrlanadigan monoxronik ingliz tilida so‘zlashuvchi
madaniyat uchun xushmuomalalikning pragmatik jihati birinchi o‘rinda turadi,
xushmuomalalik o‘z maqsadlariga erishish vositasi sifatida qaraladi. Yuqori kontekstli
sharq madaniyati an’analar, oilaviy rishtalar, o‘tmishga yo‘naltirilgan muloqot va
faoliyat bilan bog‘liq holda, xushmuomalalik yuqoridan kelgan retsept bo‘lib, hamma
unga amal qilishi kerak, ingliz tilida so‘zlashuvchi madaniyatda esa kelajakka
yo‘naltirilgan, muammolarni hal qilishga qaratilgan, xushmuomalalik yorqin
individualistik pragmatik yo‘nalishga ega.
Ushbu xususiyatlarni yuzaga chiqarishda quyidagi muloqot namunalaridan
foydalanamiz.
Lingvomadaniy
xususiyatlarni
yuzaga
chiqarishda
albatta
lingvokulteremalardan foydalanilishi aniq. Lingvomadaniy xususiyatlar turli xil
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 4 (2025) / ISSN 2181-3701
100
lingvistik birliklar yordamida yuzaga chiqadi. Ular turli xil manbalarga asoslangan
birliklar bo‘lib, lingvistik birliklarning madaniy xususiyatlarini yuzaga chiqarishda faol
ishtirok etishadi. Quyidagi chizmada lingvokulturemalarning turlari va manbalari
ko‘rsatiladi, hamda ushbu ma’lumotlar kognitiv tilshunoslik va lingvomadaniy
xususiyatlarni ochib berishga bag‘ishlangan asarlar va ko‘plab maqolalar muallifi,
tilshunoslikning antroposentrik paradigmasiga salmoqli hissa qo‘shgan olima Dilorom
Ashurovaning “Text linguistics” kitobidagi ma’lumotlarga asoslanadi. Ushbu
chizmadagi lingvokulturemalarning namoyon bo‘lishi orqali biz nutqdagi
xushmuomalalik tamoyilini qay holda ochib berilishini tahlil qilamiz va bunda ularning
o‘rni qay holda ekanligini tahlil qilamiz. Quyida lingvokulturemalarning chizmasi 1-
rasmda tasvirlangan:
1-rasm
Quyidagi namunalarda turli lingvokulturemalar orqali lingvomadaniy
xususiyatga ega muloyimlik kategoriyasining yuzaga chiqishini namoyon qilish uchun
badiiy asarlardagi nutqlarni tahlilga tortamiz, sababi ushbu manbalar madaniy
xususiyatga boy hisoblanadi va tahlillar jamoat nutqlarini ham o‘z ichiga qamrab oladi:
Lingvakulturema
manbalar
realiya
miflar
adabiyot,s
an'at
mashhur
odamlar
tasvirlar
urf-odat va
an'analar
so'zlashuv
ekvivalent
bo'lmagan
leksikalar
madaniy
qadriyatlarni
bildiruvchi so'z
antonamasiya,
antroponimlar
mifologemalar
ishora
maqollar, matallar,
aforizmlar, iqtiboslarf
diniy jihatdan
belgilangan
birliklar
metafora,
metonimiya,
o'xshatish,
frazeologik birliklar
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 4 (2025) / ISSN 2181-3701
101
“A gentle answer turns away wrath”
maqolining ma’nosi, g‘azab yoki nizoga
tinchlik va mehr-oqibat bilan javob berish vaziyatni yumshatishga yordam berishi
mumkin. G‘azabni oshirish yoki yana g‘azablanishga undash o‘rniga, muloyim va
e’tiborli javob berish muammoni hal qilish va tushunishga olib kelishi mumkin. Bu
muloyim muloqotning tinchlik va uyg‘unlikni saqlashdagi kuchini ta’kidlaydi.
Proverbs
of Solomon
(Biblical source) Bibliyaning qismida quyidagicha ushbu maqolning
namunasi ishlatilgani va muloyimlikni saqlashga yordam berish maqsadida nutqda
ta’sirchanlikni oshirishga xizmat qiladi:
"In moments of tension, she remembered the old saying, 'A gentle answer turns
away wrath,' and spoke softly to calm the storm brewing in the room."
Ushbu parchada bu maqolning qo‘llanilishi muloyimlik bilan buyruqni
yetkazish va xushmuomalalikni ta’minlash maqsadida yordamchi vosita sifatida
qo‘llaniladi.
“You catch more flies with honey than with vinegar.”–
ushbu maqol Frances
Hodgson Burnettning
The Secret Garden
asarida quyidagicha qo‘llangan bo‘lib, aynan
kontekstdagi xushmuomalalikni va ma’noni kuchaytirishga xizmat qilgan
:
“She always believed that 'you catch more flies with honey than with vinegar,' using
her sweet demeanor to win over even the most stubborn hearts.”
O‘zbek adabiy asarlarida ham ushbu holatlarni maqollar va matallar asnosida
uchratishimiz mumkin. O‘tkir Hoshimovning “Qanoat” hikoyasida quyidagi parcha
keltirilgan:
“Olti bola bilan qayoqqa borasiz, ovsinjon? Jo‘jabirdek jonsiz. Shularni shukrini
qilsangiz-chi.”
Bundan tashqari, xushmuomalalikni ifodalash uchun efimizmlardan ham keng
qo‘llaniladi va bunday holatlarda har bir til o‘zining lingvistik xususiyatlaridan kelib
chiqib, turlicha muloyim ko‘rinishlarda bir xil ma’noni yetkazishi mumkin. Bunday
holatlar ko‘pincha insonni ko‘nglini og‘ritmaslik va xafa qilmaslik uchun
foydalaniladigan lingvistik birliklar hisoblanadi. Quyidagi 2-rasmda ularga misollar
jadval asnosida, ingliz va o‘zbek tillarida qiyosiy holatda beriladi:
№
Ingliz tilida
evfemizm
O‘zbek tilida
evfemizm
1
To
die/o‘lmoq
To pass away, pass
on, pass one’s prime
Vafot etmoq,
omonatini
topshirmoq
2
Pregnant/ho
milador
In the family way,
expecting
Og‘iroyoq, ikki
jonIn
3
Old/qari
Senior citizen
Oqsoqol, Yoshi
ulug‘, nuroniy
4
Poor/kambag
‘al
Economically
disadvantaged
Qo‘li kalta
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 4 (2025) / ISSN 2181-3701
102
5
Sick/kasal
Under the weather
Mazasi yo‘q,
behol
6
Husband/er
Spouse, life partner,
significant other
Turmush
o‘rtoq, xo‘jayin
7
Wife/xotin
Spouse, life partner,
significant other
Turmush
o‘rtoq, ayoli, zavja
Yuqoridagi misollar orqali kichikroq xulosaga kelish mumkinki, o‘zbek tilida
efimizmlar ko‘proq metafora va o‘xshatishga asoslangan bo‘lsa, bu holat ingliz tilida
qisman ko‘rinadi va unda asosan turli ko‘rinishdagi lingvistik birliklarni tanlash
ustunlik qiladi, masalan, “economically disadvataged” kabi.
XULOSA
Xulosa qilib shuni aytishimiz mumkinki, turli tillarda xushmuomalalik tamoyili
turli jihatdan yuzaga chiqadi va shu bilan birga o‘ziga xos lingvomadaniy xususiyatlarni
namoyon qiladi. Bunda tildagi madaniy kontekstga bog‘liq bo‘lgan va uning asnosida
shakllangan lingvistik birliklarga tayanish mumkin hamda ularning yuzaga chiqishi
xushmuomalalikni ifodalashda katta rol o‘ynaydi. Yuqoridagi ko‘rilgan misollarimiz
asnosida shuni aytish mumkinki, nafaqat madaniy xususiyatga ega so‘zlar yoki
lingvistik birikmalar xushmuomalalikni ifoda etadi, balki turli lingvistik xususiyatlarga
ega so‘zlarning muqobillari ham, xususan efimizmlar, bunday vazifani amalga
oshirishda muhim rol o‘ynaydi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Adel, S., Davoudi, M.Ramezanzadeh, Z. A qualitative study of politeness
strategies used by Iranian EFL learners in a class blog. Iranian Journal of Language
Teaching Research, 2016.pp.47-62.
2.
Algburi, Basim Y. J., Zainab K.I. Defamation in English and Arabic: A Pragmatik
Contrastive Study. International Linguistics Research, 4(2).2021pp.31-45.
3.
Al-Seady, Mohammed J.B. Comparative Education: Some Basic Contributions
of Islamic Education to Western Educational Thought. Al-Qadisiya Journal, .1998.pp.82-89.
4.
Al-Seady, Mohammed J. Teaching EFL Vocabulary. AlQadisiya Journal, 3, 2,
1998.pp.59-69.
5.
Arundale, R. B. Constituting face in conversation: Face, facework, and
interactional achievement. Journal of Pragmatiks.2010
6.
Babenko, L.G., Kasarin, Y.V. Linguistic analysis of a literary text. Theory and
practice. - M.: Flinta Publ., 2004.P.496.
7.
Ben Wasike .Gender, Parasocial Interaction, and Nonverbal Communication:
Testing the Visual Effect of Sports Magazine Cover Models.2018 P-180.
8.
Blum-Kulka, S., House, J., Kasper, G. Cross-cultural pragmatiks: Requests and
apologies. – Norwood NJ: Ablex, 1989.pp.47-49.
9.
Brown, P.,Levinson, S. C. Politeness: Some Universals in Language Usage.
Cambridge: Cambridge University Press.1987.
10.
Cutting, J. Pragmatiks and Discourse. London: Routledge.2002.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 4 (2025) / ISSN 2181-3701
103
11.
Dehham, Sabeeha Hamza, Betti, Mohammed Jasim and Hussein, Nadia Majeed
. The Effect of Using Estafet Writing Technique to Enhance Students’ Compositional
Efficiency. Education, Language and Sociology Research, 2, 1.2021.pp .1-13.
12.
Deng, Yanchang, et al.. Language and Culture. Beijing: Foreign Language
Teaching and Research Press.1989.
13.
Erdzinckyan, E.L. Лингвистическая категория вежливости: семантика и
прагматика. – Ереван, Изд. ЕГУ.2018.
14.
Hashim, Ahmed Mohammed., Mohammed Jasim Betti. Language Performance
and Impairment of Iraqi Patients with Alzheimer’s: A Case Study. Glossa, 3, 8,2020.pp. 291-
309.
15.
Hojieva H.Ya. O‘zbek tilida hurmat maydoni va uning lisoniy-
nutqiynxususiyati.- NDA., Samarqand, 2001. – B.22 .
16.
Huang, Yongliang. Politeness Principle in Cross-Culture Communication.
English Language Teaching. 2008.pp.96-101.
17.
Lich, G. Principles of Pragmatiks. London, New York: Longman.1983.
18.
Mo‘minov S. O‘zbek muloqot xulqining jins jihatidan xoslanishi. O‘zbek tili va
adabiyoti, 1999, 5- son,- B. 64-66.
19.
Nihayati, Z. Politeness Strategies Performed by Male and Female Characters
in Roland. Language Horizon, 06(1). 2018.pp.40–49.
20.
Rossen-Knill, D. F. Creating and manipulating fictional worlds: Taxonomy of
dialogue in fiction. Journal of Literary Semantics, 28(1),. 1999.pp .20-45.
21.
Sifianou, M. (1997). Silence and Politeness. In Jaworski, A. (eds.), Silence:
Interdisciplinary Perspectives. Berlin: Mouton de Gruyter, 1997.P. 79.
22.
Simpson, P. (1989). Politeness Phenomena in Ionesco‘s The Lesson. In R.
Carter & P. Simpson (Eds.), Language, Discourse and Literature: An Introductory Reader in
Discourse Stylistics. London: Unwin Hayman.1989.pp. 171-193.
23.
Spencer, O.H. Conceptions of Social Relations and Pragmatiks Research.
Journal of Pragmatiks.1993.pp. 27-47.
24.
Taylor. Francis. Politeness. Routledge Encyclopedia of Language Teaching
and Learning.2009
25.
Thomas, J. Meaning in Interaction: An Introduction to Pragmatiks. New York:
Longman Group Ltd.1995.
