Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika –
Зарубежная лингвистика и
лингводидактика – Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
Analysis of word formation in dendronyms: on the example
of German and Uzbek
Shakhlo MITANOVA
1
Samarkand State Institute of Foreign Languages
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received February 2025
Received in revised form
10
March 2025
Accepted 25 March 2025
Available online
25 April 2025
This article is dedicated to the morphological, semantic, and
toponymic analysis of dendronym formation in Uzbek and
German languages. Dendronyms — place names derived from
tree or plant names — reflect national linguistic mentality and
cultural identity. The paper outlines the affixal, compositional,
and semantic derivation methods using concrete examples, and
provides a comparative overview of both language structures..
2181-3701/© 2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol3-iss4
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
dendronym,
toponymy,
Uzbek language,
German language,
word formation,
affixation,
semantics.
Dendronimlarda so‘z yasalish tahlili: nemis va o‘zbek tili
misolida
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar:
dendronim,
toponimika,
o‘zbek tili,
nemis tili,
so‘z yasalishi,
affiks,
semantika.
Ushbu maqola o‘zbek va nemis tillarida dendronimlarning
so‘z yasalish jarayonini morfologik, semantik va toponimik
jihatdan tahlil qilishga bag‘ishlangan. Dendronimlar —
o‘simlik nomlari asosida shakllangan joy nomlari — milliy til
tafakkuri va madaniyatining bevosita aksidir. Maqolada
affiksal, kompozitsion va semantik yasalish usullari aniq
misollar orqali ko‘rsatilib, har ikki tilning struktural farqlari
qiyosiy tahlil qilinadi.
1
PhD student, Samarkand State Institute of Foreign Languages.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 4 (2025) / ISSN 2181-3701
176
Анализ словообразования в дендронимах: на примере
немецкого и узбекского языков
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
дендроним,
топонимика,
узбекский язык,
немецкий язык,
словообразование,
аффиксация,
семантика.
Данная
статья
посвящена
морфологическому,
семантическому
и
топонимическому
анализу
словообразования дендронимов в узбекском и немецком
языках. Дендронимы — это топонимы, образованные от
названий деревьев и растений, отражающие национальное
языковое мышление и культуру. В статье рассматриваются
аффиксальный, композиционный и семантический методы
словообразования
с
примерами
и
проводится
сопоставительный анализ.
Jamiyatimizda til insoniyat tafakkurining mahsuli bo‘lib, u jamiyat tarixini,
madaniyatini, an’analarini o‘zida aks ettiradi. Shu jihatdan, joy nomlari — toponimlar
— xalqning ekologik bilimlari, tarixiy tajribasi va madaniy qadriyatlarini saqlovchi til
birliklaridir. Toponimik nomlar orasida muhim o‘rin egallaydigan dendronimlar esa
o‘simliklar, ayniqsa daraxtlar nomlari asosida shakllangan va ma’lum bir hududda
o‘sha flora turlarining mavjudligi yoki tarixiy-madaniy ahamiyati bilan bog‘liq bo‘lgan
nomlardir.
Dendronimlar orqali biz tilning ichki yasalish imkoniyatlari, semantik
yondashuvlari hamda xalq tafakkuridagi tabiatga bo‘lgan munosabatni o‘rganishimiz
mumkin. Ushbu maqolada nemis va o‘zbek tillaridagi dendronimlarning morfologik
shakllanishi, so‘z yasalish usullari va ularning semantik mazmuni qiyosiy jihatdan
tahlil qilinadi. Shuningdek, o‘xshashliklar va farqlarga asoslanib, har ikki tilning
toponimik tafakkuridagi xususiyatlar aniqlanadi.
Dendronim termini yunoncha “dendron” – daraxt va “onyma” – nom so‘zlaridan
olingan bo‘lib, “daraxt nomlari” degan ma’noni anglatadi. Tilshunoslikda
dendronimlar toponimik nomlarning bir turi sifatida qaraladi va o‘simlik nomlari
bilan bog‘liq joy nomlarini bildiradi. Masalan,
Olmalik
,
Archazor
,
Terakli
(o‘zbek
tilida) yoki
Eichenwald
,
Birkenallee
,
Apfelbaumgarten
(nemis tilida) kabilar shular
jumlasidandir.
Dendronimlar nafaqat o‘simlik turining mavjudligini bildiradi, balki:
tarixiy-geografik holatni,
mahalliy aholi faoliyatini,
ekologik sharoitni ham ko‘rsatib beradi.
Tilshunoslikda dendronimlar ikki asosiy mezon bo‘yicha o‘rganiladi:
1.
Morfologik mezon
– so‘z qanday yasalgan: affiksalmi, kompozitsiyami yoki
semantik usulda.
2.
Semantik-me’yoriy mezon
– nom nima asosida berilgan: real mavjud daraxt,
afsonaviy-belgilovchi element, yoki ramziy yo‘nalishda.
Garchi har bir til o‘zining morfologik imkoniyatlariga ega bo‘lsa-da,
dendronimlar so‘z yasalishidagi umumiy usullarni ko‘zda tutadi. Bu esa qiyosiy
tilshunoslik uchun muhim ilmiy asos yaratadi.
Ushbu maqolada biz o‘zbek tilida dendronimlarning yasalishi: turlari va
tahliliga alohida to’xtalib o’tamiz.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 4 (2025) / ISSN 2181-3701
177
O‘zbek tilida dendronimlarning shakllanishi morfologik yasalishning bir necha
asosiy usullari orqali amalga oshadi. Ulardan eng ko‘p uchraydiganlari quyidagilar:
Affiksal yasalish:
Affiksal (qo‘shimchalar orqali) yasalgan dendronimlar
o‘zbek tilida keng tarqalgan. Bu usulda daraxt nomiga joy yoki maydon, flora
joylashganligini bildiruvchi qo‘shimchalar qo‘shiladi:
zor
qo‘shimchasi:
archazor
,
terakzor
,
olmazor
lik / liq
qo‘shimchalari:
qayrag‘ochlik
,
terakli
,
yong‘oqliq
li / lilik
shakllari:
archali
,
olmalik
,
anjirli
Bu qo‘shimchalar orqali o‘simlik nomidan joy nomlari yasalib, o‘sha hududda
ushbu o‘simliklarning mavjudligi yoki ko‘pligi haqida axborot beradi.
Kompozitsion yasalish:
Bu yasalish usulida ikki yoki undan ortiq leksik birlik
birikib, yangi dendronimik birlik hosil qiladi. Masalan:
olma+gilos+zor
→
olma-giloszor
terak+archa
→
terakarcha
Bunday birikmalar ayniqsa bir nechta daraxt turlari bir hududda o‘suvchi
joylarni bildiradi. Ko‘pincha ular ikki segmentdan iborat bo‘lib, birinchi qism o‘simlik,
ikkinchisi joyga oid semantik yuklamani beradi.
Semantik yasalish:
Ba’zi nomlar bevosita o‘simlik nomi asosida
shakllanmasdan, semantik (ma’no asosli) yondashuv orqali hosil bo‘ladi:
Olmalik
– “olma” daraxti ko‘p o‘sadigan joy (lekin “lik” qo‘shimchasi orqali
semantik kuchaytirilgan)
Archali
– archa mavjud joy
Yong‘oqsoy
– yong‘oq daraxtlari o‘suvchi soy bo‘yi
Bu turdagi dendronimlar, odatda, toponimika orqali rasmiylashtirilgan joy
nomlariga aylangan bo‘ladi va ular zaminda o‘sha flora mavjudligini yoki tarixiy
mavjud bo‘lganini anglatadi.
Tarixiy va dialektal shakllar:
O‘zbek tilidagi ayrim dendronimlar tarixiy yoki
dialektal fonetik xususiyatlarni ham aks ettiradi. Masalan:
Zaranglik
(zarang – chinor daraxtining qadimiy nomi)
Saqichli
(saqich – o‘ziga xos daraxt turi, ba’zi lahjalarda “yovvoyi pista” deb
yuritiladi)
Bunday shakllar mahalliy dialektal qatlamda saqlanib qolgan va o‘zbek tilining
tarixiy morfologik imkoniyatlarini ochib beradi.
Huddi shuningdek nemis tilida dendronimlarning yasalishini tahlil qilib
chiqamiz va turlari, tahlili, shakllanishiga nazar solamiz.
Nemis tilida dendronimlar, asosan,
kompozitsion
va
affiksal
usullar orqali
hosil qilinadi. Shuningdek, so‘z yasalishdagi morfologik qatlamlar talaffuz va yozuvda
saqlanib qolgan bo‘lib, ular o‘ziga xos strukturaviy va semantik xususiyatlarga ega.
3 Kompozitsion yasalish (Zusammensetzung):
Nemis tilida ko‘pchilik
dendronimlar ikki yoki undan ortiq so‘zdan iborat bo‘lib, ular birikma orqali yangi joy
nomini hosil qiladi:
Eichenwald
–
Eiche
(eman) +
Wald
(o‘rmon) → “eman o‘rmone”
Birkenallee
–
Birke
(qayin) +
Allee
(yo‘l yoqasidagi daraxtlar qatori)
Apfelbaumgarten
–
Apfelbaum
(olma daraxti) +
Garten
(bog‘)
Kompozitsion birliklar ancha keng tarqalgan bo‘lib, ular orqali joy nomining
o‘ziga xos florasiga ishora qilinadi.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 4 (2025) / ISSN 2181-3701
178
3.2. Affiksal yasalish
Nemis tilida affiksal yasalish usuli o‘zbek tilidagidek keng emas, ammo ayrim
holatlarda morfologik affikslardan foydalaniladi:
-ach
,
-au
,
-dorf
,
-tal
kabi komponentlar o‘simlik nomlari bilan qo‘shilib,
toponimlarni hosil qiladi:
o
Lindenau
–
Linde
(yong‘oq daraxti) +
-au
(vodiy, pastlik)
o
Buchenbach
–
Buche
(zarang daraxti) +
-bach
(soy)
o
Tannheim
–
Tanne
(archa) +
-heim
(yashash joyi)
Bu shakllar tarixiy-madaniy manbalarda saqlanib qolgan va hozirgi nemis
geografiyasida faol ishlatiladi.
Semantik asosli yasalish:
Ba’zi dendronimlar semantik jihatdan mavjud
daraxt turlarining ramziy yoki metonimik ifodasi asosida shakllangan. Misol uchun:
Lindenberg
– “lipa” daraxti o‘sadigan tepalik
Eichstätt
– eman daraxtlari bilan mashhur bo‘lgan qadimiy joy nomi
Tannenberg
– archa daraxtlari joylashgan tepalik
Bu nomlar nafaqat flora bilan bog‘liq, balki tarixiy-folkloriy kontekstga ega
bo‘lib, mahalliy aholi madaniyatida muhim o‘rin egallagan.
Tarixiy va dialektal shakllar:
Ba’zi nemis dendronimlari o‘zlarida arxaik yoki
dialektal shakllarni saqlab qolgan:
Aichach
–
Eiche
(eman) so‘zining qadimgi shakli +
ach
(daryo)
Birkfeld
–
Birke
(qayin) +
Feld
(dala)
Bu birliklar mahalliy nutqiy muhitga xos va tarixiy morfologiyani o‘rganishda
muhim ahamiyatga ega.
Xulosa qilib aytadigan bo’lsak, ushbu maqolamizda dendronimlar — joy
nomlarining alohida, ammo juda muhim bir qismidir. Ular faqat o‘simliklar, ayniqsa
daraxtlarning nomlari asosida shakllanibgina qolmay, balki mahalliy madaniyat, tarix,
ekologik sharoitlar va xalqning tabiatga bo‘lgan munosabatini aks ettiradi. O‘zbek va
nemis tillaridagi dendronimlarni qiyosiy tahlil qilish orqali har ikki xalqning
tafakkuridagi o‘xshashliklar va farqlarni ko‘rish mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Tavartkiladze, D. (2007). Dendronimlar va o‘simlik nomlarining
semantikasiga oid tadqiqotlar. Tbilisi: Georgian Language Institute.
2.
Müller, K. (2012). Etymology of Place Names: A Comparative Approach. New
York: Springer.
3.
Anarqulov, S. I. (2014). O‘zbek tili toponimikasining morfologik tahlili.
Samarqand: Samarqand Davlat Chet Tillari Instituti.
4.
Cygankova, L. V. (2008). Word Formation and Morphological Analysis of Place
Names in the German and Uzbek Languages. Journal of Linguistic Studies, 15(3), 35-49.
5.
Basilov, E. S. (2016). Toponomics of the Uzbek Language: Regional and Global
Dimensions. Tashkent: Uzbek Scientific Press.
6.
Hoffmann, M. (2014). Place Names as Reflectors of the Environmental and
Cultural History. Berlin: Toponymic Research Society.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 4 (2025) / ISSN 2181-3701
179
7.
Давронова, М. И., & Холова, М. А. (2014). РОЛЬ И ЗНАЧЕНИЕ
ХУДОЖЕСТВЕННОЙ ДЕТАЛИ В ПОЭЗИИ. СОВРЕМЕННАЯ ФИЛОЛОГИЯ: ТЕОРИЯ И
ПРАКТИКА, 59.
8.
Khalova, M. (2014). SKILL OF CREATING EPITHETS IN MODERN UZBEK
POETRY. The Way of Science, 44.
