Хорижий филология
№1, 2021 йил
149
THE YOUTH‟S TRIBUNE ЁШЛАР МИНБАРИ
TOBE UYUSHIQ KOMPONENT O‟RNIDA KELGAN TEMPORALLIK
Saloxiddinov Manuchehr Sharofiddinovich,
SamDCHTI magistranti
Kalit so‘zlar:
temporallik, sintaktik birlik, koordinativ aloqa, subordinativ aloqa, yunksion
model, komponent model.
Gap tarkibida ayrim sintaktik birliklar
o‘zaro teng bog‘lovchilar yoki sanash ohangi
yordami bilan bog‘langan bo‘laklar uyushiq
komponentlardir.
Uyushiq
komponentlar
o‘zaro
A.M.Muxinning
ta‘kidlashicha
koordinativ aloqa asosida bog‘lanadi.
Ta‘kidlash
joizki,
koordinativ
aloqaning
boshqa
sintaktik
aloqalardan
yunksion modeldagi farqi shundaki, unda gap
bo‘laklari ko‘rsatkichlar yordamida, ya‘ni
yadro predikativ 1 va yadro predikativ 2 yoki
tobe komponentning hokim komponentga
yo‘naltirilganligidek hamda komponentlar
bir-biriga
qarama-qarshi
qo‘yilmasdan,
uyushiq bo‘laklarning qanday sintaktik
o‘rinda kelishidan qat‘i nazar bir-biri bilan
bog‘laydigan sintaktik aloqadir [Xaritonova,
1971, 148; Usmonov, 1991, 13-14].
Demak, koordinativ aloqaning asosiy
vazifasi bir xil differensial sintaktik belgiga
ega
bo‘lgan,
ya‘ni
uyushib
kelgan
komponentlarni bir-biri bilan teng bog‘laydi.
Sodda qilib aytganda, uyushiq bo‘laklar ikki
va undan ortiq egalar bir umumiy kesimda,
ikki va undan ortiq kesimlar bir umumiy
egada, kesimga bir va o‘sha munosabatda
turgan ikki va undan ortiq to‘ldiruvchilar,
kesimga bir va o‘sha munosabatda bir
umumiy nisbiy so‘zda turgan ikki va undan
ortiq aniqlovchilar, bir umumiy egaga yoki
to‘ldiruvchida ikki va undan ortiq predikativ
aniqlovchilar,
kesimga
bir
va
o‘sha
munosabatda turgan ikki va undan ortiq hollar
tarzida ifodalanadi.
O‘zbek tili misolida B.A.Yerovning
ta‘kidlashicha: ―Uyushiq bo‘laklar gapda
qanday sintaktik funksiyada kelishidan qat‘i
nazar ular sintaktik jihatdan teng bo‘ladi.
Bular
boshqa
bir
komponent
bilan
bog‘lanishda tenglik saqlaydi, ya‘ni yoki
ikkalasi boshqa bir bo‘lakka tobe, yoki
boshqa bir bo‘lak uyushiq bo‘laklarga tobe
bo‘ladi. Ularning qanday sintaktik birlik bilan
ifodalanishiga qarab grammatik shakllari ham
bir xil bo‘ladi‖ (Yerov, 2001, 54). Ammo,
ushbu
monografik
ishda
uyushiq
bo‘laklarning o‘zaro sintaktik aloqalari haqida
hech qanday lisoniy fikr bildirilmaydi.
Yuqorida ta‘kidlaganimizdek, uyushiq
komponentlar
gap
qurilmasida
o‘zaro
koordinativ aloqa yordamida bog‘lanadi.
Haqiqatan ham, koordinativ aloqa haqida
[Muxin, 1968, 139; Severyanova, 1977, 13]
larning ta‘kidlashicha, uyushiq bo‘laklar gap
tarkibida qanday sintaktik o‘rinda kelishidan
qat‘i nazar, ular ikki sintaktik aloqa
yordamida ishtirok etadi, ya‘ni uyushiq
bo‘laklar o‘zaro koordinativ aloqa yordamida
bog‘lansa, ularning gap qurilmasida tutgan
o‘rniga ko‘ra ikkinchi sintaktik aloqa (yadro
predikativ, yadro bo‘lmagan predikativ,
subordinativ)
kabi
aloqalar
asosida
bog‘lanishi mumkin.
Ushbu
masalada,
B.B.Odilovning
fikricha ―Koordinativ aloqa nafaqat teng
huquqli elementlarni o‘zaro bog‘laydi, balki
uyushgan qo‘shma gaplarni ham o‘zaro bir-
biri bilan bog‘lashini ham ta‘kidlash joiz‖
[2008, 14].
Koordinativ
aloqaning
boshqa
sintaktik aloqalardan yana bir farqi shundaki
deb ta‘kidlaydi I.Jumaniyozov ―…uyushiq
komponentlarni
o‘zaro
bog‘lashda
bog‘lovchilarning ham roli beqiyosdir. Ular
uch guruhga bo‘linadi, ya‘ni biriktiruvchi
bog‘lovchilar –
and, nor, as well as, both …
and, neither … nor, not only … but (also)
,
ayiruvchi bog‘lovchilar –
or, either … or,
zidlov bog‘lovchilari
– but, yet.
Ushbu
bog‘lovchilar bilan bir qatorda og‘zaki nutqda
pauzalar, yozma nutqda verguldan keyin
foydalaniladi‖ [1981, 80].
Хорижий филология
№1, 2021 йил
150
Mazkur
ishimizda
uyushiq
bo‘laklarning gap tarkibida tutgan barcha
o‘rinlariga hamda koordinativ aloqa haqida
ham batafsil to‘xtalishdan faqat ingliz va
o‘zbek tillari gap qurilmasida hollarning bir ko‘rinishi, ya‘ni payt holini ifodalovchi uyushiq
sintaktik birliklar tobe komponent o‘rnida kelgan gaplarni komponentlarga ajratib tahlil qilish bilan
cheklanamiz.
1.
After a minute or two he went out…
(MSh, 129).
2
. I have been here every day and every night
(JU, 376).
3.
A day or two later Susie received a telegram
(WS, 82).
4.
Winter and summer he slept in the stables
(MSh, 194).
Yunksion modelda koordinativ aloqa V belgi bilan izohlanadi. Gap tarkibida tobe uyushiq
komponentlar HND belgi yordamida izohlanadi. Birinchi gap tarkibida
after a minute
va
two
sintaktik birliklar o‘zaro koordinativ aloqa yordamida bog‘lanib, har ikkala tobe uyushiq
komponentlar yadro predikativ 2 (went out) komponentiga nisbatan prepozitiv holatda kelib, u bilan
subordinativ aloqa asosida bog‘langan. Ushbu gap qurilmasida uyushiq komponentlarning NP
2
,
ya‘ni yadro predikativ 2 komponentiga tobeligini aniqlash maqsadida hamda yadro komponentlarni
ajratish uchun eksperiment metodining tushirib qoldirish usulidan quyidagicha foydalanish
mumkin:
(1)
After a minute or two he went out … … he went out.
Koordinativ aloqa asosida
bog‘langan tobe uyushiq komponentlar o‘zaro teng huquqliligini isbotlash uchun eksperiment
metodining uyushiq komponentlarning birini tushirib qoldirish mumkin, ammo, gapning asosiy
mazmuniga katta ta‘sir bo‘lmaydi:
(1)
After a minute or two he went out
After a minute … he went out
yoki …
after two minutes he went out.
Bu gapning yunksion va komponent modellarini quyidagicha izohlash mumkin:
yu.m. 1
IHND IIHND NP
1
NP
2
PrS Nu PrP Vf k.m.1
Ikkinchi gapda
day
va
night
o‘zaro koordinativ aloqa asosida bog‘lanib, gapning yadro
predikativ 2
(have been)
komponentiga
day
va
night
tobe uyushiq komponentlar subordinativ aloqa
asosida bog‘lanib,
have been
yadro predikativ 2 komponentiga tobe ekanligini isbotlash uchun
hamda yadro komponentlarni aniqlash maqsadida eksperiment metodining tushirib qoldirish
usulidan foydalanish mumkin.
(2)
I have been here every day and every night I have been here every day … I have
been here … … every night.
Uyushiq tobe komponentlarni yoki umuman tobe komponentlar
tushirib qoldirilsa asosiy yadro komponentlarni aniqlash mumkin:
(2)
I have been here every day and every night I have been
… … mazkur gapda
here
va
uyushiq komponentlar
have been
komponentiga subordinativ aloqa yordamida postpozitiv holatda
bog‘lanadi. Gapning yunksion va komponent modellari quyidagicha izohlanadi:
yu. m. 2.
NP
1
NP
2
ND ND IHND ND IIHND
PnP AuxVP
2
Adv PrInd S PrInd S k.m.2
Uchinchi gapda ham
a day or two later
komponentlari tobe uyushiq komponentlar o‘rnida
kelib, koordinativ aloqa asosida bog‘lanib, gapning
received
(NP
2
) komponentiga hamda
a telegram
Хорижий филология
№1, 2021 йил
151
no yadroviy tobe komponent bo‘lib subordinativ aloqa yordamida bog‘langan. Eksperiment
metodining tushirib qoldirish usulidan foydalanilganda faqat yadro komponentlar (NP
1
NP
2
) qolishi
mumkin:
(1)
A day and two later Susie received a telegram … … Susie received a telegram
Susie received … .
A
day
va
two
later
komponentlarining
uyushiq
ekanligini
isbotlashda
ham
quyidagicha eksperiment metodidan foydalanishni taqozo etadi:
(3)
A day and two later Susie received a telegram … two days later Susie received a
telegram a day later … Susie received a telegram.
Bu gapning yunksion va komponent modellarini quyidagicha berish mumkin:
yu. m. 3.
IHND ND IIHND NP
1
NP
2
ND
S Nu Adv S Vf S k.m.3.
To‘rtinchi gapni ham shu yo‘sinda yunksion va komponent modellarini izohlash mumkin:
(2)
Winter and summer he slept in the stables.
yu. m. 4.
IHND IIHND NP
1
NP
2
ND
S S PnP Vf PrS k.m. 4.
Paytni ifodalovchi tobe uyushiq komponentlari o‘zbek tili misolida qaralganda, yig‘ilgan
faktik misollarning guvohlik berishicha tobe uyushiq komponentlar formal jihatidan o‘zaro teng
bog‘lovchilar yoki vergul yordamida ifodalanishi mumkin:
1.
Kuz va bahorda hamma yoqqa tut ko‘chatlari ekamiz
(G‘.G‘, 495).
2.
Hozir, shu daqiqada gapni cho‘zmaslikni lozim topdi
(Sh.J, 227).
3.
Inoyatxon Diyorova olti oy yoz, olti oy qish mehnat qildi
(G‘.G‘, 194).
4.
O‘lik ertaga, jumada chiqariladi
(Sh.J, 327).
Birinchi gapda
kuz va bahor
gap qurilmasida tobe uyushiq komponent bo‘lib, yadro
predikativ komponentga subordinativ aloqa asosida bog‘lanadi. Ammo, ushbu gap qurilmasida
yadro predikativ 1 komponenti ifodalanmagan, uni yadro predikativ 2 komponentiga qo‘shilgan
shaxs qo‘shimchasi yordamida tiklash mumkin.
(1)
Kuz va bahorda hamma yoqqa tut ko‘chatlari ekamiz kuz va bahorda biz hamma
yoqqa tut ko‘chatlari ekamiz.
Gap tarkibida yadro va tobe uyushiq komponentlarni aniqlash maqsadida eksperiment
metodining tushirib qoldirilishi usulidan foydalanamiz:
(1)
Kuz va bahorda biz … … tut ko‘chatlari ekamiz.
Endi tobe uyushiq komponentlarni
aniqlaymiz.
Kuzda … biz tut ko‘chatlari ekamiz … bahorda biz tut ko‘chatlari ekamiz.
(1)
Kuz va bahorda biz tut ko‘chatlari ekamiz
gapining yunksion va komponent modellari
quyidagicha:
yu. m. 1.
IHND IIHND NP
1
ND ND NP
2
Хорижий филология
№1, 2021 йил
152
S S PnP S S Vf k.m. 1.
Ikkinchi gapda
hozir
va
shu daqiqada
elementlari tobe uyushiq komponentlardir va ularni
quyidagicha aniqlash mumkin:
(2)
Hozir, shu daqiqada gapni cho‘zmaslikni lozim topdi Hozir, shu daqiqada u gapni
cho‘zmaslikni lozim topdi.
yu. m. 2.
IHND ND IIHND NP
1
ND ND NP
2
Adv PrDm S PnP S S mwVf k.m. 2.
Uchinchi gapda
yoz, qish
komponentlari tobe uyushiq sintaktik birliklar ham o‘zaro
koordinativ aloqa yordamida bog‘lanib, gapning yadro predikativ 2
(mehnat qildi)
komponentiga
subordinativ aloqa asosida bog‘lanadi. Tobe uyushiq komponentlarni aniqlashda ham tushirib
qoldirish transformatsiyasidan quyidagicha foydalanish mumkin:
(3)
Inoyatxon Diyorova olti oy yoz, olti oy qish mehnat qildi Inoyatxon Diyorova … …
… olti oy qish mehnat qildi Inoyatxon Diyorova olti oy yoz … … … mehnat qildi.
Bu gapning ham yunksion va komponent modellarini quyidagicha izohlash mumkin:
(3)
Inoyatxon Diyorova olti oy yoz, olti oy qish mehnat qildi.
yu. m. 3.
NP
1
ND ND IHND ND ND IIHND NP
2
S Nu S S Nu S S Saux k.m. 3.
To‘rtinchi gapda ham
ertaga
va
jumada
sintaktik birliklar tobe uyushiq komponentlardir.
Ularning isboti quyidagi transformatsiya usuli yordamida beriladi:
(4)
O‘lik ertaga, jumada chiqariladi O‘lik ertaga … chiqariladi
O‘lik … jumada chiqariladi.
Tobe uyushiq elementlar deb atalmish
ertaga, jumada
morfologik
shakli har xil bo‘lsa-da, uyushiq komponentlar tushirib qoldirilish usuli orqali aniqlanadi.
O‘lik ertaga, jumada chiqariladi.
yu. m. 4.
NP
1
IHND IIHND NP
2
S S S Vp
2
k.m. 4.
Tobe uyushiq komponentli gaplarning tashqi qurilmasi, ya‘ni komponentlarga ajratib tahlil
qilganimizda har ikkala tillarda ularning morfologik ifodasi bir xil, ammo, ingliz tilida tobe uyushiq
komponentlar gapning boshida, o‘rtasida va oxirida kelishi mumkin, o‘zbek tilida esa gapning
boshida va o‘rtasida keladi.
Хорижий филология
№1, 2021 йил
153
Adabiyotlar:
1. Усманов У.У. Неполные предложения с нулевым подлежащим. -Самарканд:
СамГПИ, 1991. -37 с.
2. Хаританова Т.С. Группа определителей в современном английском языке:
Автореф.дисс…канд. фил. наук. –Ленинград: 1971. -25 с.
3. Odilov B.B. Uyushgan qo‘shma gaplarning semantik-pragmatik xususiyatlari. / fil. fan.
nomzod. diss. avtoreferati. –Toshkent: 2008. -29 b.
4. Yerov. B.A. Uyushiq kesim: uning zotiy (substansial) tabiati va gapdagi mavqeyi: nomzod.
diss. avtoreferati. –Toshkent: 2001. -54 b.
5. Мухин А.М. Функциональный синтаксис. Функциональная лексикология.
Функциональная морфология. Санкт-Петербург, СПБ, 2007. -198 с.
Салохиддинов М. Темпоральность в позиции неядерных однородных компонентов.
В данной статье приводятся примеры о неядерные однородные компоненты выражающие
темпоральность и как перевести их в художественной литературе с английского на
узбекский. Тот факт, что грамматические формы играют важную роль в переводе из
анализа, что темпоральность отражается не только в простых предложениях, но и в
неядерных однородных компонентов.
Saloxiddinov M. Temporality in the position of unnuclear homogeneous components.
This
article provides examples of non-nuclear homogeneous components expressing temporality and
how to translate them in fiction from English into Uzbek. The fact that grammatical forms play an
important role in translation from analysis is that temporality is reflected not only in simple
sentences, but also in non-nuclear homogeneous components.
