RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH
VA ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
15
MAMLAKATIMIZ MOLIYA INSTUTLARIDA TO‘LOV SHAKLLARIDAN
FOYDALANISH AMALIYOTIGA TA’SIR ETUVCHI OMILLAR
Narmamatov Ixtiyor Baxtiyorovich
Axborot texnologiyalari va menejment universiteti dotsenti, narmamatov ixtiyor
@gmail.com
Farmonov Bekzod Farxod о‘g‘li
Axborot texnologiyalari va menejment universiteti magistranti, farmonov bekzod
@gmail.com
Berdiyev Suvon Beknazarovich
Axborot texnologiyalari va menejment universiteti magistranti,berdiyev suvon
@gmail.com
Annotatsiya:
Markaziy bank tomonidan tо‘lovlar va tо‘lov tizimlari sohasida yagona
axborot-huquqiy muhitni yaratish, tо‘lov xizmatlari bozorini samarali tartibga solish, tо‘lov
tizimlari, tо‘lov tizimlari operatorlari va tо‘lov xizmatlarini provayderlari faoliyatini ta’minlash,
ommaviylik va shaffoflikni oshirish. Xalqaro bank amaliyoti tajribalari kо‘rsatadiki, naqd
pulsiz hisob-kitob shakllaridan foydalanish amaliyotidagi eng muhim masalalardan biri bо‘lib,
tо‘lovlarning uzluksizligini ta’minlash hisoblanadi.Tо‘lov xizmatlari, shuningdek, elektron
pullar sohasidagi munosabatlar hamda elektron pul tizimi ishtirokchilari faoliyatini
takomillashtirish bо‘yicha bir qator amaliy ishlar amalga oshirilmoqda.
Maqolada О‘zbekiston Respublikasida zamonaviy tо‘lov va tо‘lov tizimlarini keng joriy
etishni ta’minlash bilan bog‘liq dolzarb muammolar belgilab berilgan va ularni hal etish
bо‘yicha ilmiy takliflar ishlab chiqilgan.
Kalit sо‘zlar:
Tо‘lovlar, tо‘lov tizimlari, elektron pullar, axborot va aloqa, kriptovalyuta,
emitent likvidligi,akkrediti, qoplangan akkreditiv, bank aktivlari.
Abstract:
The Central Bank is responsible for creating a unified information and legal
environment in the field of payments and payment systems, effectively regulating the payment
services market, ensuring the activities of payment systems, payment system operators and
payment service providers, and increasing transparency and openness. International banking
experience shows that one of the most important issues in the practice of using non-cash forms
of payment is ensuring the continuity of payments. A number of practical works are being
carried out to improve relations in the field of payment services, as well as electronic money,
and the activities of participants in the electronic money system.
The article identifies current problems related to ensuring the widespread introduction of
modern payment and payment systems in the Republic of Uzbekistan and develops scientific
proposals for their solution.
Key words:
Payments, payment systems, electronic money, information and
communication, cryptocurrency, issuer liquidity, letter of credit, covered letter of credit,
banking assets.
Kirish.
Xalqaro bank amaliyoti tajribalari kо‘rsatadiki, naqd pulsiz hisob-kitob
shakllaridan foydalanish amaliyotidagi eng muhim masalalardan biri bо‘lib, tо‘lovlarning
uzluksizligini ta’minlash hisoblanadi. О‘z navbatida, tо‘lovlarning uzluksizligini ta’minlash
bevosita tijorat banklarining likvidliligiga va tо‘lovni amalga oshiruvchi subyektning
likvidliligiga bog‘liq. Shu sababli, naqd pulsiz hisob-kitob shakllaridan foydalanish amaliyotiga
ta’sir etuvchi omillarni о‘rganishda tijorat banklarining likvidliligiga baho berish va xо‘jalik
yurituvchi subyektlarning likvidliligiga ta’sir etuvchi omillarni о‘rganish muhim ahamiyat kasb
etadi.
Metodlar va metodologiya
.I.Lavrushin ta’rifida tо‘lov instrumentlari vositasida amalga
oshiriladigan hisob-kitoblar ham naqd pulsiz hisob-kitoblarga kiritiladi. Fikrimizcha,
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH
VA ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
16
O.I.Lavrushin tomonidan berilgan ta’rif naqd pulsiz hisob-kitoblarning mazmunini tо‘laroq
ochib berishga xizmat qiladi.
V.Usoskinning fikriga kо‘ra, cheklarning turlari ichida orderli cheklar (pay to the order),
ularni indossament orqali, uchinchi shaxsga uzatishning mumkinligi bilan ajralib turadi [1].
A.Kosoyning xulosasiga kо‘ra, naqd pulsiz hisob-kitoblarni tashkil qilishda tо‘lovlarning
ketma-ketligi prinsipi muhim о‘rin tutadi va bunda quyidagilarga e’tibor qaratish lozim bо‘ladi:
- tо‘lovlarning maqsadli ketma-ketligida mulk egalarining huquqi buziladi;
- tо‘lovlarning kalendar ketma-ketligi barcha turdagi tо‘lovlarning tengligini kо‘zda
tutadi[2].
Ushbu tadqiqotning maqsadi milliy tо‘lov tizimlapining bapqapopligini ta’minlashning
metodologik va amaliy acoclapini takomillashtipish, unda zamonaviy iqtisodiy tizimning
ahamiyatini tahlil qilish, uni yanada rivojlantirish va shakllantirish yо‘nalishlarini aniqlashdir.
Mavzuni ilmiy о‘rganish, statik tahlillar, mantiqiylik, tahlil va tadqiq etish jarayonida turli xil
adabiyotlar va maqolalar tahlilidan foydalanilgan.
Natijalar va taxlillar.
E’tirof etish joizki, iqtisodiyotdagi tо‘lovsizlik muammosi xо‘jalik
yurituvchi subyektlarning likvidliligiga salbiy ta’sir kо‘rsatadi va buning natijasida naqd pulsiz
hisob-kitob shakllaridan foydalanish amaliyotiga nisbatan salbiy ta’sir yuzaga keladi. [3].
О‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qо‘mitasining rasmiy ma’lumotiga kо‘ra, 2019
yilning 1 dekabr holatiga kо‘ra, respublikamizda xо‘jalik yurituvchi subyektlar о‘rtasidagi
debitor qarzdorlikning umumiy hajmi 93,1 trln. sо‘mni tashkil etdi, shuning 15,3 trln. sо‘mi
muddati о‘tgan debitor qarzdorlik bо‘lib, u 2018 yilning shu davriga nisbatan 16,5 martaga
kо‘pdir.[4]
Xо‘jalik yurituvchi subyektlar о‘rtasida bu qadar katta miqdordagi debitor qarzdorlikning
mavjudligi, fikrimizcha, О‘zbekiston Respublikasida iqtisodiyotining pul mablag‘lari bilan
ta’minlanganlik darajasining past ekanligi bilan izohlanadi. 2021 yilning 1 yanvar holatiga
kо‘ra, mamlakat iqtisodiyotining pul mablag‘lari bilan ta’minlanganlik darajasi atigi 18,5 foizni
tashkil etdiHolbuki, tо‘lovsizlik muammosini hal qilish uchun ushbu kо‘rsatkich kamida 50%
bо‘lishi kerak[5].
Xorijiy davlatlar tajribasi kо‘rsatadiki, iqtisodiyotning pul mablag‘lari bilan
ta’minlanganlik darajasini oshirishda asosiy о‘rinni byudjet kanali va kredit kanali egalalydi.
YA’ni, davlat byudjeti xarajatlarini kо‘paytirish va tijorat banklari tomonidan yuridik va
jismoniy shaxslarga beriladigan kreditlar hajmini oshirish milliy iqtisodiyotning pul mablag‘lari
bilan ta’minlanganlik darajasini oshirishda muhim о‘rin tutadi. [6].
Shu о‘rinda qayd etish joizki, hozirgi davrda О‘zbekiston iqtisodiyotining pul mablag‘lari
bilan ta’minlanganlik darajasini oshirishning har ikkala kanalidan foydalanish imkoniyati
cheklangan. Buning sababi shundaki, birinchidan, mamlakatning Davlat byudjeti yirik
miqdordagi defitsitga ega. 2020 yilning 1 oktabr holatiga kо‘ra, О‘zbekiston Respublikasi
Davlat byudjeti defitsitining miqdori 7711 mlrd. sо‘mni tashkil etdi.[7]
Elektron pullar va tо‘lov kartalari bazasida hisob-kitob-kassa operatsiyalarini amalga
oshirishda hisob-kitob, axborot va texnologik hamkorlik jarayonlarini amalga oshirish tartibi
juda о‘xshashdir.
Respublikamiz tо‘lov tizimlarining zamonaviy holati tahlil qilingan hamda tо‘lov
tizimlarining metodologik va amaliy asoslarini takomillashtirish bilan bog‘liq bо‘lgan dolzarb
muammolar aniqlangan.
Tо‘lov ma’lumotlarini almashish jarayoni aniq olingan elektron tо‘lov tizimida
axborotlarni almashish tartibi bilan belgilanadi. Emitent bilan ekvayrer о‘rtasida hisob-
kitoblarni amalga oshirish jarayoni tо‘lov tizimining qoidalari bilan belgilanadi.
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH
VA ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
17
1-jadval
О‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining Banklararo elektron tо‘lov tizimi
orqali amalga oshirilgan tо‘lovlarning soni va summasi
Kо‘rsatkichlar
Yillar
2017 2018
2019
2020
2021
2022
2023
Tо‘lovlar soni,
ming dona
77162
74672
70243
52647
57054
64922
68353
Tо‘lovlar
summasi, mlrd.
sо‘m
640835 845622 1126936 1890509 2785650
41291
5479534
1-jadval ma’lumotlaridan kо‘rinadiki, О‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining
Yagona elektron banklararo tо‘lov tizimi orqali amalga oshirilgan tо‘lovlarning summasi 2017-
2023 yillarda о‘sish tendensiyasiga ega bо‘lgan. bu esa, mazkur davrda nominal yalpi ichki
mahsulotning о‘sish tendensiyasiga ega bо‘lganligi va inflyatsiya darajasini yuqori bо‘lganligi
bilan izohlanadi.
Memorial order va tо‘lov topshiriqnomasi orqali amalga oshirilgan tо‘lovlarning jami
tо‘lovlardagi ulushi yuqori bо‘lganligi sababli tovarlar va xizmatlar baholarining о‘sishini
yuqori ekanligi tahlil davrida mazkur shakl va usul vositasidagi tо‘lovlar miqdorini yuqori
о‘sish sur’atiga ega bо‘lishiga sabab bо‘ldi.
О‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining Banklararo elektron tо‘lov tizimi orqali
hujjatlashtirilgan akkreditiv vositasida amalga oshirilgan tо‘lovlarning ulushi juda kichik bо‘lib,
tahlil davrida (2017-2023yy.) hatto 0,1 foizga yetmagan. Bu esa, tо‘lov tizimini rivojlantirish
nuqtai-nazaridan salbiy holat hisoblanadi. Chunki, hujjatlashtirilgan akkreditiv sotilgan tovarlar
va kо‘rsatilgan xizmatlar bо‘yicha tо‘lovni kafolatlash imkonini beradi
Hisob-kitob-kassa operatsiyalarini amalga oshirish jarayonidagi farqlanishlar tutib
turuvchini identifikatsiya qilish vositalari bilan, operatsiyalarni amalga oshirish tartibi bilan,
hisob-kitob-kassa xizmatlarining iste’molchisi bilan ijrochisi о‘rtasidagi hamkorlik vositalari
bilan bog‘liq.[8]
Xulosa.
Hozirgi davrda О‘zbekiston Respublikasi Yagona banklararo elektron tо‘lov
tizimida tizim ishtirokchilarining birida likvidlilik muammosini yuzaga kelishi natijasida
yuzaga kelgan uzilishni tezkor qо‘llash imkonini beradiigan zahira mexanizmi mavjud emas.
Bu esa, tо‘lovlarning uzluksizligini ta’minlash va tizimning likvidligini ta’minlash uchun
tayanch prinsiplarni tezroq qabul qilish zaruriyatini yuzaga keltiradi.
Tо‘lov tizimining yuqorida qayd etilgan zahira mexanizmi Markaziy bankning overdraft
kreditlari bilan uzviy bog‘liqlikda qо‘llanishi kerak, deb hisoblaymiz. Buning sababi shundaki,
respublikamiz tijorat banklarining milliy valyutadagi yagona “Nostro” vakillik hisobraqami
Markaziy bankning balansida ochilgan. Bu esa, Markaziy bank tomonidan tijorat banklarini
tezkor ravishda overdraft shaklida kreditlash imkonini beradi. Ammo buning uchun tijorat
banki yetarli darajada likvidli bо‘lishi lozim.
О‘z navbatida, tijorat banklarining likvidli bо‘lishi ichki va tashqi omillarga bog‘liq
bо‘lib, mazkur omillarni boshqarish bank tizimida likvidlik riskini chuqurlashishining oldini
olish kerak.
Foydalanilgan аdabiyotlar
1.Усоскин В.М. Современный коммерческий банк: управление и операции. –
М.:ЛЕЛАНД, 2019 – С.148-149.
2.Косой А.М. Платежный оборот: исследования и рекомендации. Монография. – М.:
КНОРУС, 2012. – С. 31-32
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH
VA ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
18
3.Социально-экономическое положение Республики Узбекистан. Статбюллетень.
Государственный комитет Республики Узбекистан по статистике. – Ташкент, 2020. – С.
195.
4. www.stat.uz
5.Тихонов А. Коэффициент монетизации: некоторые аспекты теории,
сравнительный анализ и практические выводы//Банковский вестник. – Минск, 2000. -
№25 (132). - С. 4-9.
6. www.mf.uz
7.Milliy tо‘lov tizimini rivojlantirish chora-tadbirlari tо‘g‘risida. О‘zbekiston
Respublikasi Prezidentining qarori.Toshkent shahri, 2018 yil 19 sentabr
8. Кочергин Д.А., Янгирова А.И. Центробанковские цифровые валюты: //Финансы:
теория и практика. – Москва, 2010. – №4. – С. 81.
9.www.cbu.uz – О‘zbekiston Respublikasining Markaziy banki.
10.. www.mf.uz – О‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi.
11.Uzaqov, J. N., & Jumanazarov, K. S. (2024, August). Mintaqada ziyorat turizm salohiyatini
oshirish mexanizmining nazariy-uslubiy asoslari. In
conference on the role and importance of
science in the modern world
(Vol. 1, No. 7, pp. 23-33).
12.Узоқов, Ж. Н. (2024, May). Зиёрат туризмнинг ривожланиш босқичлари ҳамда тармоқ
сифатида шаклланиш тарихи. In
conference on the role and importance of science in the
modern world
(Vol. 1, No. 4, pp. 98-102).
13.Xаmrоyevnа, B. S., & Аlisher о'g'li, А. B. (2024). Kоmmunаl xо'jаligining institutsiоnаl
jihаtlаrini tаkоmillаshtirishdа yаshil iqtisоdiyоtning о'rni.
World of science
,
7
(12), 88-91.
14.Kh, A. N. (2025). Optimizing prophylactic strategies for post-lasik dry eye syndrome: a
comprehensive review.
oriental journal of medicine and natural sciences
,
2
(3), 4-8.
15.Erkaeva, G. P., & Shukurov, U. S. (2022). Experience of foreign countries in increasing the
investment attractiveness of the regions.
Gospodarka i Innowacje.
,
24
, 234-238.
16.Shukurov, U. S. Peculiarities of industrial location in cities and districts of Kashkadarya
region.
Gwalior management academy
, 73.
17.Музаффарова, К. З. (2022, December). Қашқадарё вилоят иқтисодиётига хорижий
инвестициялар жалб этиш омиллари. In
international conferences
(Vol. 1, No. 18, pp. 131-
134).
18.Zoyirovna, M. K. (2022). Importance of enterprises with foreign investment in the
development of the regional economy.
Gospodarka i Innowacje.
,
29
, 219-225.
19.Muzaffarova, K. Z. (2023). TASKS OF ATTRACTING FOREIGN INVESTMENTS TO
THE REGIONS.
Gospodarka i Innowacje.
,
41
, 404-408.
20.Музаффарова, К. З. (2023). Приоритеты привлечения иностранных инвестиций в
региональную промышленность в условиях развития цифровой экономики.
21.Muzaffarova, K. Z., & Abdukarimov, X. R. (2023). Xorijiy investitsiyalarni jalb etishda
tijorat banklarining faolligini oshirish asoslari.
Gospodarka i Innowacje.
, 473-478.
