RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH
VA ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
51
MILLIY IKTISODIYOTGA CHET EL SARMOYALARINI JALB
ETISHNING RIVOJLANISH BOSKICHLARI
Narmamatov Ixtiyor Baxtiyorovich
Axborot texnologiyalari va menejment universiteti dotsenti, narmamatov
ixtiyor @gmail.com
Berdiyev Suvon Beknazarovich
Axborot texnologiyalari va menejment universiteti magistranti,berdiyev suvon
@gmail.com
Annotatsiya.
Mamlakat hududlariga investitsiyalarni mutanosib
ravishda joylashtirish milliy iqtisodiyotimizning barqaror rivojlanishining asosi
hisoblanadi. Tashki iktisodiy alokalarning barcha shakllarini rivojlantirish
taksimlashning obyektiv konuniyatlardan, xorijiy mamlakatlar bilan uzaro
manfaatdor iktisodiy alokalarni kengaytirish va ularni Yangi boskichga olib
chikish zarriyatidan kelib chikadi.
Ushbu maqolada О‘zbekiston Respublikasi hududlarining investitsion
salohiyati, hududlarning iqtisodiy-ijtimoiy rivojlanishida investitsiyalarning
tutgan roli, mamlakat hududlariga xorijiy investitsiyalarni jalb qilish masalalari
yoritilgan.
Kalit sо‘zlar
:
Hududning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishi, investitsion
jozibadorlik, investitsion jozibadorlik indeksi, investitsiya muhiti,
investitsiyalar, xorijiy investitsiyalar.
Kirish
.
О‘zbekiston Respublikasi mustakil Davlat sifatida ochik
iktisodiyotni shakllantirish va jaxon iktisodiy maydoniga kirish borasida faol
ravishda uzining tashki iktisodiy siyosatini amalga oshirmokda. Tashki iktisodiy
alokalarning
barcha
shakllarini
rivojlantirish
taksimlashning
obyektiv
konuniyatlardan, xorijiy mamlakatlar bilan uzaro manfaatdor iktisodiy alokalaryu::
kengaytirish va ularni Yangi boskichga olib chikish zarriyatidan kelib
chikadi.Mamlakat iqtisodiyoti hududlardan tarkib topgan bir butun tizimni tashkil
qilganligi sababli, uning har bir hududidagi ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishni
ta’minlash mamlakatimizning uzluksiz, barqaror taraqqiyotiga zamin yaratadi.
Respublikamiz Prezidenti SH.M.Mirziyoyev ta’kidlaganidek, “Jahon
tajribasi shuni kо‘rsatadiki, qaysi davlat faol investitsiya siyosatini yuritgan
bо‘lsa, о‘z iqtisodiyotining barqaror о‘sishiga erishgan. Shu sababli ham
investitsiya – bu iqtisodiyot drayveri, о‘zbekcha aytganda, iqtisodiyotnng yuragi,
desak, mubolag‘a bо‘lmaydi”[1]
Investitsiya faoliyatini tartibga solishda va investitsiyalardan samarali
foydalanishda eng muhim bо‘lgan masalalardan biri – bu chet el investitsiyalari
ishtirokidagi korxonalarni hududlar bо‘yicha optimal darajada bir tekis
joylashtirish va xorijiy investorlarni hududlarga yanada kо‘proq jalb qilishdir.
Tadqiqot metodologiyasi
.
Ushbu maqolaning ilmiy-nazariy asosi sifatida
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH
VA ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
52
iqtisodiy adabiyotlar hamda ilmiy maqolalar, xorijiy va mahalliy iqtisodchi
olimlarning investitsiya faoliyati, mamlakat hududlariga investitsiyalarni jalb qilish
va ulardan samarali foydalanish bо‘yicha izlanishlari, ularning yozma va og‘zaki
fikr-mulohazalarini tahlil qilish, iqtisodiy jarayonlarni kuzatish, iqtisodiy hodisa va
jarayonlarga tizimli yondashuv, muallif tajribalari bilan qiyosiy tahlil о‘tkazish
orqali tegishli yо‘nalishlarda xulosa, taklif va tavsiyalar berilgan. Mavzuni
о‘rganish jarayonida iqticodiy, mantiqiy, ilmiy abctraksiyalash, qiyociy tahlil,
dinamikada о‘rganish, induksiya, deduksiya va boshqa usullardan foydalanildi.[2]
Tahlil va natijalar
.Chet el investsiyalarini jalb qilishda mamlakat va uning
hududlarida yaratilgan investitsion jozibadorlik, qulay investitsion muhit va
hududlarning nisbiy afzalliklari muhim о‘rin tutadi. Aynan yuqoridagi omillarga
xorijiy investorlar tomonidan alohida e’tibor beriladi. Hududlarning investitsion
jozibadorligini aniqlashda turli uslublardan foydalaniladi. Ularning bir-biridan farqi
investitsion muhitni belgilaydigan omil va indikatorlarni tanlab olishda namoyon
bо‘ladi.
Mamlakat hududlariga xorijiy investorlarni keng jalb qilishda
hududlarning investitsion jozibadorlik kо‘rsatkichidan tashqari boshqa bir nechta
alohida kо‘rsatkichlar orqali ham hududning iqtisodiy-investitsion salohiyatini
aniqlash mumkin bо‘lib, ular, eng avvalo, investitsiya faoliyatiga doir (umumiy)
hududiy huquqiy asoslarning yaratilganligi hamda amal qilish darajasi,
hududlarning YAHM, tadbirkorlikni boshlash va ishbilarmonlik muhiti indeksi,
hududlardagi mavjud infrastruktura hamda ishchi kuchining malakasi, tabiiy
resurslar salohiyati va boshqalardir. Har bir investor hududlarga berilgan alohida
imtiyoz yoki qо‘shimcha yengilliklar bor yoki yо‘qligi bilan ham qiziqadi.
Hududlarda yuqoridagi kо‘rsatkichlarning talab darajasida ekanligi esa investor
uchun kafolat vazifasini bajaradi.[3]
Xorijiy investorlarni hududlarga keng jalb qilish hamda hududlarning
investitsion jozibadorligini va investitsiya muhitini yaxshilovchi omillarga
quyidagilarni kiritish mumkin:
hududlarni boshqarish darajasi, ma’muriy tо‘siqlarning kamligi;
soliq va kredit tizimining maqbulligi;
transport va aloqa infrastruktura holatining rivojlanganligi;
iqtisodiyotning ochiqligi;
hududning obrо‘si (imidji) yuqoriligi;
hududiy imtiyoz va qо‘shimcha yengilliklarning mavjudligi va
boshqalar.
Mamlakatimiz hududlariga kiritilayotgan xorijiy investitsiyalarning hajmi
kundan-kunga oshib, hududlar va shu asosda mamlakat iqtisodiy-ijtimoiy
rivojlanishiga katta hissa qо‘shmoqda. Jahonda bugungi kunda koronavirus
pandemiyasi hali hamon о‘z hukmini surmoqda va bu mamlakatlarga har
tomonlama jiddiy ta’sirini kо‘rsatmoqda. Shunday keskin vaziyatda
respublikamizga xorijiy investitsiyalar oqimining kirib kelishi pasaygani yо‘q.
Buning sabablari yuritilayotgan oqilona iqtisodiy-investitsiya siyosati, qulay
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH
VA ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
53
investitsion va tabiiy salohiyat, malakali kadrlar salohiyati, shuningdek, uzoqqa
mо‘ljallangan strategik ahamiyatga ega hududiy investitsiya dasturlarining joriy
etilishidir.
Sо‘nggi yillarda olib borilayotgan iqtisodiy siyosat natijasi о‘laroq
mamlakatimizning barcha hududlarida investitsiyalar oqimi yildan yilga oshib
bormoqda. Hududlar rivojlanishi bо‘yicha oldinda bо‘lgan Toshkent shahri,
Toshkent, Samarqand, Navoiy, Farg‘ona, Qashqadaryo hamda Namangan
viloyatlarida asosiy kapitalga investitsiyalar miqdori boshqa hududlarga nisbatan
kо‘proqni tashkil qilyapti. Bu hududlarda sо‘nggi yillarda miqdori 5-7 milliard
AQSH dollarigacha bо‘lgan yirik investitsiya loyihalari ishga tushirildi.[4]
Bunga asosiy sabablar esa infrastrukturaning rivojlanganligi, qulay
investitsion muhitning mavjudligi, malakali ishchi kuchi, ishlab chiqarish
kuchlarining oqilona taqsimlanganligi, qolaversa boy tabiiy zahiralar hisoblanadi.
Birgina Toshkent shahri va viloyatini oladigan bо‘lsak sо‘nggi ikki yilda bu
hududlarga mos ravishda 2022 yil 82 trln. , 2023 yilda 98 trln. hamda 29 trln.
sо‘mga yaqin investitsiyalar kiritilgan.
Mazkur raqamlar har yili har xil о‘sish tendensiyasiga ega, bunga
sabablardan esa strategik investitsiya loyihalarining turli yillarda turli hududlarda
bajarilishi hamdir. Misol uchun, 2014-2017 yillarda Qoraqalpog‘iston
Respublikasida yirik investitsion loyiha hisoblangan Surgil gaz-kimyo
komleksining ishga tushirilishi, 2019-2020 yillarda Buxoroda Qandim gaz koni
negizidagi kompleksning ishga tushirilishi va boshqalardir. Qolaversa, har yilgi
hududiy investitsion dasturlarning bajarilishi ham bu raqamlarning о‘zgarishiga
katta ta’sir qiladi. Shu sababdan mamlakatning qaysidir hududi investitsilarni
kо‘p yo kam jalb qilyapti deb aniq aytishning imkoni yо‘q va bu doimo nisbiy
holatda baholanadi. Chunki har bir hududning ijtimoiy- iqtisodiy rivojlanish
darajasi о‘ziga xosdir, investitsiyalar miqdori ham shunga monand bо‘ladi.
Sо‘nggi yillarda mamlakatimiz hududlari ichida eng kо‘p xorijiy
investitsiyalar Qoraqalpog‘iston Respublikasi, Buxoro, Qashqadaryo, Navoiy
viloyatlari va Toshkent shahriga kiritilganligini kо‘rishimiz mumkin.[5]
Xulosa va takliflar.Yuqoridagilardan kelib chiqib aytadigan bо‘lsak,
mamlakatimiz hududlariga xorijiy hamda mahalliy investitsiyalarni jalb qilishda
quyidagi ustuvor yо‘nalishlarni belgilash maqsadga muvofiq:
mamlakatimiz hududlarini iqtisodiy-ijtimoiy afzallik va tabiiy
salohiyatini dunyo investorlariga yanada kо‘proq kо‘rsatishga qaratilgan
tashviqot- targ‘ibot, marketing ishlarini keng yо‘lga qо‘yish;
mamlakat hududlarida mavjud tabiiy-resurs salohiyatini hisobga
olgan holda, hududiy investitsiya siyosatini ishlab chiqish va amalga oshirish.
Bunda tabiiy-resurs, iqtisodiy, investitsion salohiyati yuqori bо‘lgan Toshkent
shahri, Toshkent, Samarqand, Farg‘ona viloyatlariga imtiyozlar nisbatan kam
yoki umumiy bо‘lgan qattiq investitsiya siyosatini, Jizzax, Sirdaryo,
Surxondaryo, Qoraqalpog‘iston kabi hududlarga esa imtiyozlari nisbatan
kо‘proq bо‘lgan yengilroq investitsiya siyosatini amalga oshirish;
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH
VA ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
54
ishchi kuchiga talab yuqori hududlar va ish о‘rinlari kam hududlarda
alohida imtiyozlar joriy qilish (misol uchun, Farg‘ona, Namangan va Andijon
viloyatlarida ishchi kuchi soni kо‘pligi va ish о‘rni о‘rtasida nomutanosibliklar
mavjudligi bois yaratilgan har bir ish о‘rni uchun imtiyozlar berish).
Yuqorida keltirilgan muammolarni hal qilish va tadbirlarni amalga oshirish
hududlar rivojlanishiniva shu asosda milliy iqtisodiyotning rivojlanishi va uning
investitsiya salohiyatini ortishiga katta turtki bо‘ladi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. О‘zbekiston Respublikasi qonuni, 30 04 1998 yildagi 609-1-son
2.F. Henius nomidagi Tashqi savdo lug‘ati, 2-nashr. 1998y. AQSH.
3..Kochemasova, A.V. Mirovoy opit privlecheniya pryamix inostrannix
investitsiy v usloviyax globalizatsii ekonomiki / A.V. Kochemasova // Finansi i
kredit. – 2013. – №18. – S. 66−77.
4..Oksan Bayulgen. Foreign Investment and Political Regimes. Cambridge,
2017. 12-p.
5.D.YE. G‘ozibekov “Investitsiyalarni moliyalashtirish masalalari” T.:
“Moliya” nashriyoti. 2018. 45- bet.
6.Q.B. Xoshimov “Chet el investitsiyalari ishtirokidagi korxonalarni soliqqa
tortish va uni takomillashtirish yо‘llari” iqtisod fanlari nomzodi ilmiy darajasini
olish uchun yozilgan dissertatsiya avtoreferati.T. BMA. 2004, 7-b.
7.SH.I.Mustafakulov,
Investitsion
muhit
jozibadorligi:
nazariya,
metodologiya va amaliyot. MonografiY. BMA. 2017. 208-b.
7.О‘zbekiston Respublikasi Yillik Statistik tо‘plamlari (2020-2023 yy)
8.Almatova D. Mintaqalarda investitsiyalar jalb etishning muhim
yо‘nalishlari. “О‘ZIA” - “EVU” 1/2022.
9. “Hududlarning investitsion jozibadorligi: aniqlashning uslubiy jihatlari va
ta’sir kо‘rsatadigan omillarning tasnifiy tahlili“ SH.I.Mustafakulov, Moliya va bank
ishi elektron ilmiy jurnali 5-son oktabr, 2023 yil, 84-105 b.
10.Uzaqov, J. N., & Jumanazarov, K. S. (2024, August). Mintaqada ziyorat
turizm salohiyatini oshirish mexanizmining nazariy-uslubiy asoslari. In
conference
on the role and importance of science in the modern world
(Vol. 1, No. 7, pp. 23-
33).
11.Узоқов, Ж. Н. (2024, May). Зиёрат туризмнинг ривожланиш
босқичлари ҳамда тармоқ сифатида шаклланиш тарихи. In
conference on the
role and importance of science in the modern world
(Vol. 1, No. 4, pp. 98-102).
12.Xаmrоyevnа, B. S., & Аlisher о'g'li, А. B. (2024). Kоmmunаl
xо'jаligining institutsiоnаl jihаtlаrini tаkоmillаshtirishdа yаshil iqtisоdiyоtning
о'rni.
World of science
,
7
(12), 88-91.
13.Kh, A. N. (2025). Optimizing prophylactic strategies for post-lasik dry eye
syndrome: a comprehensive review.
oriental journal of medicine and natural
sciences
,
2
(3), 4-8.
14.Erkaeva, G. P., & Shukurov, U. S. (2022). Experience of foreign countries
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH
VA ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
55
in increasing the investment attractiveness of the regions.
Gospodarka i
Innowacje.
,
24
, 234-238.
15.Shukurov, U. S. Peculiarities of industrial location in cities and districts of
Kashkadarya region.
Gwalior management academy
, 73.
16.Музаффарова, К. З. (2022, December). Қашқадарё вилоят
иқтисодиётига хорижий инвестициялар жалб этиш омиллари. In
international
conferences
(Vol. 1, No. 18, pp. 131-134).
17.Zoyirovna, M. K. (2022). Importance of enterprises with foreign
investment in the development of the regional economy.
Gospodarka i
Innowacje.
,
29
, 219-225.
18.Muzaffarova, K. Z. (2023). TASKS OF ATTRACTING FOREIGN
INVESTMENTS TO THE REGIONS.
Gospodarka i Innowacje.
,
41
, 404-408.
19.Музаффарова, К. З. (2023). Приоритеты привлечения иностранных
инвестиций в региональную промышленность в условиях развития цифровой
экономики.
20.Muzaffarova, K. Z., & Abdukarimov, X. R. (2023). Xorijiy
investitsiyalarni
jalb
etishda
tijorat
banklarining
faolligini
oshirish
asoslari.
Gospodarka i Innowacje.
, 473-478.
Muallifga bog’lanish uchun ma’lumotlar
Muallifning ismi, sharifi
Elektron pochtasi
Telefon raqami
Нarmamatov Ixtiyar
Baxtiyarovich
narmamatov ixtiyar
+998(97)-314-10-69
Berdiyev Suvon
Beknazarovich
berdiyev suvon
+998(98)-117-36-30
