RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
117
TA’LIM TIZIMINI MODERNIZATSIYALASHTIRISHDA
INNOVATSION YECHIMLAR
Jumanazarov Kodirjon Salyayevich
Axborot texnologiyalari va menejment universiteti dotsenti
Bozorova Madina Raxmat qizi
Axborot texnologiyalari va menejment universiteti
mustaqil tadqiqotchisi
e.mail:
Annotatsiya.
Yurtimizda ta’lim tizimida olib borilayotgan islohotlarni
amaliyotga joriy etish jarayonida eng so‘nggi innovatsion texnologiyalardan
foydalanish hamda ta’lim tizimining barcha bo‘g‘inlariga mos holda tatbiq etishdan
iborat. Zamonaviy innovatsion texnologiyalarni amaliyotga joriy etish jarayonida
talimning sifat-samaradorligini oshirish yuzasidan tavsiyalar ishlab chiqishdan iborat.
Kalit so‘zlar.
Yangi O‘zbekiston, Innovatsiya, innovatsion iqtisodiyot,
innovatsion jarayon, PISA, uzluksiz ta’lim, raqamli texnologiyalar, maktabgacha va
maktab ta’limi.
Аннотация.
Реализация реформ, проводимых в системе образования в
нашей стране, заключается в использовании новейших инновационных
технологий и их адекватном внедрении во все звенья системы образования.
Заключается в разработке рекомендаций по повышению качества и
эффективности обучения в процессе внедрения в практику современных
инновационных технологий.
Ключевые слова.
Новый Узбекистан, инновации, инновационная
экономика, инновационный процесс, PISA, непрерывное образование,
цифровые технологии, Дошкольное и школьное образование.
Abstract.
In the process of introducing into practice the reforms carried out in
the educational system of our country, it is necessary to use the latest innovative
technologies and to implement them in accordance with all branches of the
educational system. In the process of introducing modern innovative technologies
into practice, it is necessary to develop recommendations on improving the quality
and efficiency of training.
Keywords
. New Uzbekistan, innovation, innovation economy, innovation
process, PISA, continuing education, digital technologies, preschool and school
education.
Kirish
. Bugungi kunda O‘zbekistonda ta’lim sohasida amalga oshirilayotgan
islohotlar jahon standartlariga javob beradigan ta’lim tizimini shakllantirish va sifatini
oshirishga yo‘naltirilgandir. Hozirgi kunda jahon tajribasidan respublikamiz ta’lim
jarayoniga o‘qitishning yangi, zamonaviy usul va vositalari kirib kelmoqda. XXI
asrdagi ijtimoiy taraqqiyot ham raqamli iqtisodiyot sharoitida maktabgacha va
maktab ta’limi faoliyatida axborot xavfsizligini axborot texnologiyalari yordamida
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
118
rivojlantirish ta’limning hamma yo‘nalishlari mazmunida sifat o‘zgarishlarini talab
etmoqda. Tabiiyki har bir mamlakatning rivojlanishi va uning raqobatbardoshligini
ta’minlash zamonaviy axborot-kommunikatsiya va raqamli texnologiyalar jamiyat va
davlat hayotining barcha jabhalariga qanchalik joriy etilgani bilan baholanmoqda.
Mavzuga doir adabiyotlar bilan ishlash
. Xalq ta’limini modernizatsiya qilish
va yangicha yondashuvilar, ularni yangi zamonaviy texnik talablarga moslashtirish,
zamonaviy axborot texnologiyalardan foydalanib xalq ta’limi tizimini boshqa sohalar
bilan integratsiyasini ta’minlashni raqamlashtirishda me’yorlar va sifat standartlariga
muvofiqlashtirish hozirgi kunning eng dolzarb masalalaridan biri hisoblanadi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoevning Oliy Majlisga
Murojaatnomasida “Raqamli iqtisodiyotga faol o‘tish” – kelgusi 5 yildagi eng ustuvor
vazifalarimizdan biri bo‘ladi, yurtimiz “Xalqaro axborot kommunikatsiya
texnologiyalarini rivojlantirish indeksi” bo‘yicha 2019 yilda 8 pog‘onaga ko‘tarilgan
bo‘lsa-da, hali oldimizga qo‘yilgan maqsadlarga erishishimiz uchun ko‘p
mashaqqatlarni bosib o‘tishimiz kerak bo‘ladi. Aksariyat vazirlik va idoralar,
korxonalar raqamli texnologiyalardan mutlaqo yiroq, desak bu ham haqiqat.”[1], deb
ta’kidladilar. Shu tufayli taraqqiyotga erishish uchun raqamli bilimlar va zamonaviy
axborot texnologiyalarini egallashimiz zarur. Bu bizga yuksalishning eng qisqa
yo‘ldan borish imkoniyatini beradi. Zero, bugun dunyoda barcha sohalarni zamonaviy
axborot texnologiyalar yordamida raqamlashtirish jarayoniga o‘tmoqda.
2017-2021 yillarda O‘zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha
Harakatlar strategiyasida, jumladan “Davlat hokimiyati va boshqaruvi organlari
faoliyatining ochiqligini ta’minlash, jismoniy va yuridik shaxslarning huquq va
erkinliklari hamda qonuniy manfaatlariga oid axborotni taqdim qilishning zamonaviy
shakllarini joriy etish”[2] vazifalari belgilangan. Mazkur vazifalarni amalga oshirish,
jumladan, xalq ta’limi tizimining faoliyatini raqamlashtirish va xalq ta’limi tizimini
raqamlashtirishda axborot xavfsizligini taminlash masalalari, ta’limga oid resurslar
xavfsizligini baholash usullari, algoritmlari va dasturiy kompleksini yaratish muhim
masalalardan biri hisoblanadi.
Mavzuga doir tadqiqot metodologiyalari.
Hozirda global va kompyuter
axborot tarmoqlarida mazmuni, ishonchlilik va konfidensiallik darajasi nuqtai
nazaridan turlicha bo‘lgan katta hajmdagi axborotlar aylanmoqda va qayta
ishlanmoqda. Ma’lumotlar hajmi hamda ularni uzatish tezligi doimiy ravishda oshib
borayotgan mazkur sharoitda ishonchli axborotlarni ajratish, ularni qabul qilish,
saqlash, qayta ishlash va uzatish jarayonlarida axborot xavfsizligi, axborotlarning
butunligini ta’minlash talabi yanada kuchaymoqda.
Kompyuter texnologiyalarining rivojlanib borishi ko‘pgina sohalar kabi xalq
ta’limi faoliyatini ham avtomatlashtirishga o‘zining ijobiy ta’sirini ko‘rsatib, natijada
bir qancha qulay imkoniyatlarni taqdim etuvchi avtomatlashtirilgan ta’lim tizimlari
yaratilgan va ular doimiy takomillashtirilib borilmoqda. Ayniqsa, keyingi vaqtlarda
xalq ta’limi faoliyati axborot xavfsizligi jarayonlarini raqamlashtirish va foydalanish
borasida katta o‘sish kuzatildi.
Tahlil va natijalar
. O‘zbekiston Respublikasida umumiy o‘rta va maktabdan
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
119
tashqari ta’limni tizimli isloh qilishning ustuvor yo‘nalishlarini belgilash, o‘sib
kelayotgan yosh avlodni ma’naviy-axloqiy va intellektual rivojlantirishni sifat
jihatidan yangi darajaga ko‘tarish, o‘quv-tarbiya jarayoniga ta’limning innovatsion
shakllari va usullarini joriy etish maqsadida, shuningdek O‘zbekiston Respublikasi
Prezidentining 2018-yil 5-sentyabrdagi “Xalq ta’limini boshqarish tizimini
takomillashtirish bo‘yicha qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi PF-5538-son
Farmoniga muvofiq bir qator chora-tadbirlar ishlab chiqilgan bunga ko‘ra;
- PISA (The Programme for International Student Assessment) Xalqaro
miqyosda o‘quvchilarni baholash dasturi reytingi bo‘yicha jahonning birinchi 30 ta
ilg‘or mamlakati qatoriga kirishi;
- uzluksiz ta’lim tizimi mazmunini sifat jihatidan yangilash, shuningdek
professional kadrlarni tayyorlash, qayta tayyorlash va malakasini oshirish;
- o‘qitish metodikasini takomillashtirish, ta’lim-tarbiya jarayoniga
individuallashtirish tamoyillarini bosqichma-bosqich tatbiq etish;
- sohasiga zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalari va innovatsion
loyihalarni joriy etish;
- maktabgacha va maktab ta’limi muassasalarining moddiy-texnika bazasini
mustahkamlash va byudjetdan mablag‘ bilan ta’minlashning samaradorligini oshirish;
- yoshlarni tarbiyalash va ularning bandligini ta’minlashda maktabdan tashqari
ta’limning zamonaviy usullari va yo‘nalishlarini joriy etish;
- davlat-xususiy sheriklikni rivojlantirish hisobiga davlat ta’lim tizimida
raqobat muhitini kengaytirish;
- yoshlar ta’lim-tarbiyasi uchun qo‘shimcha sharoitlar yaratishga qaratilgan
kompleks chora-tadbirlarni o‘z ichiga olgan beshta tashabbusni amaliyotga tatbiq
etish;
- maktabgacha va maktab ta’limi tizimida faoliyat ko‘rsatishning
jozibadorligini oshirish maqsadida umumiy o‘rta ta’lim muassasalari xodimlarining
mehnatiga haq to‘lash, moddiy rag‘batlantirish va ijtimoiy himoya qilish darajasini
bosqichma-bosqich oshirib borish;
Yangi O‘zbekistonni barpo etishda albatta raqamli iqtisodiyot sharoitida barcha
sohalarni raqamlashtirish jarayoni ketayotganligi ko‘rishimiz mumkin, shu o‘rinda
maktabgacha va maktab ta’limifaoliyatida xam ma’lumotlar almashishi va yangi
axborot bazalarini yaratish hamda ularning xavfsilikgini ta’minlash muhim omil
bo‘lib xisoblanadi. Xalq ta’lim faoliyatini samarali boshqarish tizimi umumiy davlat
siyosatini amalga oshirishning alohida elementi bo‘lib, bunda sohani ijtimoiy-
iqtisodiy rivojlantirish, shubhasiz, ustuvor davlat vazifasi hisoblanadi. O‘zbekiston
Respublikasining rivojlantirishi strategik vazifalarini amalga oshirishga zamonaviy
yondashuvlarni shakllantirish resurs bazasidan foydalanish samaradorligi sohasida
baholash faoliyatini tashkil etishning yangi usullarini shakllantirish talab etadi.
Maktabgacha va maktab ta’limifaoliyatini bir xilliginidan kelib chiqib,
ijtimoiy-iqtisodiy faoliyatning amalga oshirilishiga ko‘proq darajada ob’ektiv baho
berishga imkon beruvchi asosiy ta’sir etuvchi omillarni keltirish mumkin.
Rivojlangan mamlakatlarning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishidagi yangi
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
120
yo‘nalishlar avvalo Y.Shumpeter g‘oyasiga asoslangan “Innovatsion iqtisodiyot”,
AQShlik olim D.Bell tomonidan asoslangan “postindustrial jamiyatning rivojlanish
tendensiyalari”, J.Xovkinsning “bilimlar iqtisodiyoti yoki kreativ iqtisodiyot
nazariyasi”, Y.Benklerning “Raqamli iqtisodiyot” deb nomlangan ilmiy ishlarida
keltirilgan konsepsiyalarida ilgari surilgan tarmoqli iqtisodiyot hamda D.Tepskott
tomonidan kiritilgan raqamli iqtisodiyotdan o‘z tadqiqot ishlarida e’tirof etganlarini
ko‘rishimiz mumkin.
Innovatsion jarayon innovatsiyalarni vujudga keltirish, amaliyotga tatbiq etish
va ommalashtirish faoliyatlari bilan bog‘liq. Innovatsion salohiyatga ko‘ra yangiliklar;
modernizatsiya, faoliyatni takomillashtirish, shaklan o‘zgartirish, rivojlantirish bilan
bog‘liq bo‘lgan modifikatsion innovatsiyalar; oldindan ma’lum bo‘lgan metodlar
elementlarining yangi tizimga birikishini nazarda tutuvchi birikkan innovatsiyalar;
o‘xshashlik va umumiylikka ega bo‘lmagan radikal innovatsiyalar islohotlarning
asosi sifatida belgilanadi. Dastlab bu jarayon adabiyotlarimizda innovatsiya
muammolar ko‘rinishida ko‘p vaqtgacha iqtisodiy tadqiqotlar tizimida o‘rganib
kelingan edi. Ammo vaqt o‘tishi bilan jamiyat hayoti faoliyatining hamma sohalarida
innovatsion o‘zgarishlarning sifat xarakteristikalarini baholash muammosi yuzaga
keladi, ammo bu o‘zgarishlarni faqatgina iqtisodiy nazariyalar bilan aniqlab
bo‘lmaydi. Innovatsion jarayonlarni o‘rganish uchun boshqa yo‘llar zarur, unda
innovatsion tahlil faqatgina fan va texnika erishgan zamonaviy yutuqlardan
foydalanishnigina o‘z ichiga boshqarish, ta’lim, huquq va boshqa sohalarni ham
qamrab oladi. Innovatsion pedagogik muammolar yechilishini izlash ta’lim sohasida
innovatsion jarayonlar borishi xususiyatlari, mazmuni, tarkibi va klassifikatsiyasini
tekshirish natijalarini tahlil qilish bilan bog‘liq. Biz bu masalani yoritishdan oldin
«Innovatsiya» tushunchasi va tarixiga e’tiborni qaratsak maqsadga muvofiq bo‘ladi.
Ilk bor «Innovatsiya» tushunchasi XIX asrda madaniyatshunoslar o‘rganishlarida
paydo bo‘ldi va bir madaniyat elementlarini boshqasiga joriy qilish ma’nosini
bildirgan. Uning bu ma’nosi hozirgacha etnografiyada saqlanib qolgan. XX asr
boshlarida g‘arbiy mamlakatlarda yangi bilim sohasi - yangiliklarni kiritish, qo‘llash
yuzaga keldi. U mahsulot ishlab chiqarish sohasida texnik yangiliklarni kiritish
qonuniyatlarini o‘rgana boshladi. Yangiliklarni kiritish haqidagi fan - innovatika
firmalarning yangi reja, xizmatlarni ishlab chiqish va tatbiq etish faoliyatiga talabalari
keskin oshib borishi aks ettirilgan holda paydo bo‘ldi. «Avvalo, innovatsion
faoliyatni ilmiy ijodiyot sohasidagi faoliyatga o‘xshatib bo‘lmaydi, chunki bunday
o‘xshatish innovatsion faoliyat termini ma’nosini sayozlashtirib yuboradi. Chunki har
qanday ilmiy-texnikaviy faoliyat o‘z tabiatiga ko‘ra innovatsion hisoblanadi. Shuning
uchun innovatsion faoliyatni ma’lum bir ijtimoiy amaliyot maydonida ko‘rib chiqish
kerak» deb yozadi V.I.Slobodchikov.
Xulosa va takliflar.
Uzluksiz taʼlimning faoliyat koʻrsatish tamoyillari
quyidagilardan iborat:
taʼlimning ustuvorligi - uning rivojlanishining birinchi darajali
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
121
ahamiyatga ega ekanligi, bilim, taʼlim va yuksak intellektning nufuzi;
taʼlimning demokratlashuvi - taʼlim va tarbiya uslublarini tanlashda
oʻquv yurtlari mustaqilligining kengayishi, taʼlimni boshqarishning davlatjamiyat
tizimiga oʻtilishi;
taʼlimning insonparvarlashuvi - inson qobiliyatlarining ochilishi va
uning taʼlimga boʻlgan turli tuman ehtiyojlarining qondirilishi, milliy va
umumbashariy qadriyatlar ustuvorligining taʼminlanishi, inson, jamiyat va atrof
muhit oʻzaro munosabatlarining uygʻunlashuvi;
taʼlimning ijtimoiylashuvi - taʼlim oluvchilarda estetik boy
dunyoqarashni hosil qilish, ularda yuksak maʼnaviyat, madaniyat va ijodiy fikrlashni
shakllantirish;
taʼlimning milliy yoʻnaltirilganligi - taʼlimning milliy tarix, xalq
anʼanalari va urfodatlari bilan uzviy uygʻunligi, Oʻzbekiston xalqlarining
madaniyatini saqlab qolish va boyitish, taʼlimni milliy taraqqiyotning oʻta muhim
omili sifatida eʼtirof etish, boshqa xalqlarning tarixi va madaniyatini hurmatlash;
taʼlim va tarbiyaning uzviy bog‘liqligi, bu jarayonning har tomonlama
kamol topgan insonni shakllantirishga yoʻnaltirilganligi;
iqtidorli yoshlarni aniqlash, ularga taʼlimning eng yuqori darajasida,
izchil ravishda fundamental va maxsus bilim olishlari uchun shart sharoitlar yaratish.
Uzluksiz taʼlim taʼlim jarayonida samarali natijalarga erishish uchun asos
boʻlib xizmat qiladi.
Biz tahlil qilgan xorijiy va mahalliy olimlarning tajribalari shuni ko‘rsatadiki,
sohalarni raqamlashtirish jarayonida o‘rganilayotgan ob’ektni boshqa sohalar bilan
integratsiyasini olib borilishi tadqiq qilinayotgan sohani yanada mukamallika olib
keladi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev raisligida 2020
yil
25
yanvardagi
Oliy
Majlisga
Murojaatnomasidagi
nutqi.
https://uza.uz/oz/politics/zbekiston-respublikasi-prezidenti-shavkat-mirziyeevning-
oliy-25-01-2020
2.
2017 — 2021 yillarda O‘zbekiston Respublikasini rivojlantirishning
beshta ustuvor yo‘nalishi bo‘yicha harakatlar strategiyasi. Davlat va jamiyat qurilishi
tizimini takomillashtirishning ustuvor yo‘nalishlari
3.
“Xalq ta’limini boshqarish tizimini takomillashtirish bo‘yicha
qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida” gi O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining
PF-5538-son
Farmoni,
05.09.2018
y.
4.
Ангеловский К. Учителя и инновация. Книга для учителя. - М.:
Просвещение, 1991. - 159 с.
5.
Белл Д. Грядущее постиндустриальное общество. Опыт
социального прогнозирования. М.: Академиа, 1999. с. 956.
6.
Ishmuhamedov R., Abduqodirov A., Pardaev A. Ta’limda innovatsion
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
122
texnologiyalar. -T.: «Iste’dod», 2008. -15 -b.
7.
Ishmuhamedov R., Yuldashev M. Ta’lim va tarbiyada innovatsion
pedagogik texnologiyalar. –T.: «Nihol», 2016. -10-14-b.
8.
Кондратьев, Н. Д. Избранные сочинения / Н. Д. Кондратьев. М.:
Экономика, 1993. 543 с.
9.
Слободчиков,
В.И.
Антропологический
аспект
местного
образования [Электронный ресурс] / В. И. Слободчиков. Москва; Екатеринбург,
2009.
10.
Сластенин В.А. и др. «Педагогика: Инновационная деятелъностъ» -
М. 1997
11.
Shumpeter Y.A. Theory of economic development. Capitalism,
socialism and democracy. M.: Eksmo, 2007. p. 862.
12.
Tapscott D. The digital economy: promise and peril in the age of
networked intelligence. New York; Montreal: McGraw-Hill, 1996. 342 p.
13.
Ochilov, A. O., & ugli Safarov, S. S. (2023). Prospects For Improving
Educational Efficiency In Higher Education Institutions.
Miasto Przyszłości
,
43
, 58-
62
14.
Ochilov, A. O., & ugli Safarov, S. S. (2023). Directions For Improving
The Quality Of Education In Higher Education Institutions.
EUROPEAN JOURNAL
OF BUSINESS STARTUPS AND OPEN SOCIETY
,
3
(12), 78-82
