RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
166
SANOAT BOZORLARINI RIVOJLANTIRISHDA RAQAMLI IQTISODIYOTNING
O‘RNI
JUMANAZAROV KODIRJON SALYAYEVICH
Axborot texnologiyalari va menejment universiteti dotsenti
e-mail:
Annotatsiya.
Iqtisodiyotni raqamlashtirishga o‘tishda paydo bo‘ladigan sanoat bozorlarini
rivojlantirish uchun davlat resurslarini boshqarish tizimini o‘zgartirish muammosi va ularning
samaradorligini baholash masalalari ko‘rib chiqilmoqda. Zamonaviy sanoatni rivojlantirishning
asosiy tendensiyalari va raqamli iqtisodiyot va sanoatga o‘tish muammolari ta’kidlangan.
Davlatning sanoat mahsulotlari bozorlarining rivojlanishini tavsiflovchi asosiy ko‘rsatkichlar
dinamikasining xususiyatlari ochib berilgan. Strukturani modernizatsiya qilish va import o‘rnini
bosishga qaratilgan davlat sanoatida investitsiya loyihalarini muvaffaqiyatli amalga oshirishga
yordam beradigan istiqbolli imkoniyatlar va omillar aniqlandi.
Kalit so‘zlar:
raqamli iqtisodiyot, sanoat, tarmoq bozorlari, davlat resurslari,
raqamlashtirish, eksponensial o‘sish, venchur, buyumlar interneti (IoT).
Kirish.
Hozirgi kunda mamlakatimizda davlatning moliyaviy va boshqa resurslaridan
oqilona foydalanish va O‘zbekiston hududlarida sanoatni rivojlantirishga qaratilgan davlat
tomonidan qo‘llab-quvvatlash tadbirlarining past samaradorligi,
hokimiyat, infratuzilma
tashkilotlari va sanoat korxonalarining davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlanishi va o‘zaro ta’sirini
amalga oshirishda izchillikning yo‘qligi dolzarb muammo bo‘lib turibdi. E’tiborli jihati shundaki,
hozirgi kunga kelib, muayyan chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda, sanoat korxonalarini jahon
bozorida o‘z o‘rniga ega bo‘lishlari uchun bir qanch qarorlar qabul qilindi va mablag‘lar ajratildi.
Shu bilan birga, sanoatda loyihalarni muvaffaqiyatli amalga oshirishning misollari unchalik ko‘p
emas va umuman mamlakatdagi sanoat hali ham qayta tuzilishga muhtoj. Bundan tashqari, davlat
tomonidan qo‘llab-quvvatlash tizimida “bozor” kabi element mavjud emas, ya’ni, sanoat
korxonalari uchun savdo bozorlari, sanoat va savdo yagona o‘zaro bog‘liq tizimda ko‘rib
chiqilmaydi. Davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash choralari nafaqat butun sohaga, balki ma’lum bir
mahsulotga yo‘naltirilgan bo‘lishi kerak. Shu munosabat bilan sanoat bozorlarini tadqiqot obyekti
sifatida ko‘rib chiqish taklif etiladi.
Biz sanoat bozorlari tarmog‘ni rivojlantirish va tartibga solishning asosiy tendensiyalarini
aniqladik. Birinchidan, iyerarxik tuzilmalar jamiyatning barcha qismlari (iste’molchilar ham, ishlab
chiqaruvchilar ham) tarixiy ravishda o‘rnatilgan fazoviy va vaqtinchalik chegaralarni e’tiborsiz
qoldirib, ulanish darajasining eksponensial o‘sishiga imkon beradigan tizim sifatida
almashtirilmoqda [1]. Iyerarxiyadan kompaniyalarning va ishlab chiqarish zanjirlarining tarmoqli
tashkilotiga o‘tish yangi dunyoda dolzarbligini saqlab qolishning kalitidir [2]. Tarmoq printsiplari
jamiyatning asosiy harakatlantiruvchi kuchlari - universitetlar, hukumat va biznes o‘rtasidagi o‘zaro
munosabatlarning an’anaviy iyerarxik modelini tubdan qayta ko‘rib chiqishga olib keldi.
Ikkinchidan, bu iqtisodiyotning asosiy subyektlari rollarining o‘zgarishi. Uchlik spiral
ishtirokchilari gorizontal bog‘langan yangi klaster-tarmoq tizimlarini va hamkorlik mexanizmini
davlatlar iqtisodiyotini modernizatsiyalashning innovatsion rejalarini muvaffaqiyatli amalga
oshirish mexanizmi sifatida yaratadilar [3]. Davlat an’anaviy qonun chiqaruvchi va tartibga soluvchi
rolidan tashqari, davlat tadbirkori va venchur investor sifatida ham faoliyat yuritadi.
Uchinchidan, bu axborotlashtirish. Axborot jamiyatining xususiyatlaridan biri qarorlarni
qabul qilishning juda yuqori tezligi bo‘ladi [4].
Metod va metodologiya.
Biz O‘zbekistonda sanoatning rivojlanishini belgilovchi asosiy
tendensiyalarni ta’kidladymiz:
O‘zbekistonda davlat hozirgi kunda kelajakdagi bozorlarni shakllantirish bilan bir qatorda
yuqori texnologiyalar sohasini rivojlantirishga ustuvor ahamiyat bermoqda.
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
167
Iste’molchilar talabi ishlab chiqarish o‘sishining asosiy omiliga aylanmoqda.
mahsulotlar va resurslarni ishlab chiqarishni markazsizlashtirish, shuningdek xarajatlarni
kamaytirish maqsadida ishlab chiqarish ko‘lamini ancha moslashuvchan boshqarish.
IoT va bulutli texnologiyalar murakkab vazifalarni avtomatlashtiradi.
mahalliy korxonalarning yangi dunyo tartibi - Sanoat 4.0 tamoyillariga o‘tishini
ta’minlash uchun kompaniyalarning tarmoq hamkorligini samarali boshqarish zarur [5; 6].
mavjud bo‘lgan eng yaxshi texnologiyalar tamoyili asosida mamlakat sanoatini
texnologik modernizatsiya qilish jarayoni.
Hukumat tomonidan tartibga solinadigan vositalar, bozor yondashuvlari natija bermasa,
ayrim tarmoqlarni (yoki hududlarni) rag‘batlantirishga qaratilgan. Bunday hollarda davlat
(O‘zbekiston ta’sis obyektlari budjetlari hisobidan) xo‘jalik yurituvchi subyektlarga o‘z
resurslaridan foydalanish imkoniyatini beradi - masalan, sanoat va texnoparklar, investitsiyalarni
jalb qilish agentliklari, tadbirkorlikni qo‘llab-quvvatlash fondlari xizmatlari va boshqa mintaqaviy
muassasalar soliq imtiyozlarini olishlari, ijara haqining pastligi, kafolatlangan buyurtmalar, tashqi
bozorga chiqishda ko‘mak berish va h.k. Taraqqiyot institutlari faoliyatini moliyalashtirish juda
qimmatga tushadi. Shuning uchun davlat resurslaridan foydalanish samaradorligi masalasi
dolzarbligicha qolmoqda.
Hozirgi iqtisodiy sharoitda O‘zbekistonning sanoat sohasidagi tarkibiy o‘zgarishlar ishlab
chiqarish sanoatining ulushini ko‘paytirishni, innovatsion texnologiyalarga asoslangan yangi
sanoatlashtirishni o‘z ichiga olishi kerak.
Mahalliy sanoat korxonalari mahsulotlariga ichki talabni rivojlantirish va ularning tashqi
bozorlarda ishtirokini oshirish, umuman olganda, yangi sanoat mahsulotlari bilan yangi bozorlarga
chiqish (yoki ularning shakllanishi) dolzarb vazifadir. Zamonaviy sharoitda tarkibiy
o‘zgarishlarning umumiy yo‘nalishi zamonaviy texnologiyalar va malakali kadrlar yordamida
yuqori qo‘shimcha qiymatga ega tarmoqlar ulushini ko‘paytirishga qaratilganligi sababli, milliy
ishlab chiqaruvchilarning raqobatbardoshligi tarmoq bozorlari chegaralarini belgilovchi omillar
hisoblanadi.
Ichki bozor adabiyotlarida nazariy va amaliy ahamiyatiga qaramay, tarmoq bozorlarining
raqobatbardosh tuzilishini shakllantirish muammolari yetarli darajada aks ettirilmagan. Mavjud
ilmiy maktablar (Chikago, Garvard va boshqalar) bozor tuzilmalari turlari, kontsentratsiya darajasi,
bozor subyektlari o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlar, davlat siyosati va boshqalarning nazariy
masalalarini chuqur o‘rganishadi. Ushbu mavzu bo‘yicha amaliy tadqiqotlar asosan tashkiliy
ro‘yxatni tuzishga qaratilgan.
Natijalar va tahlil.
O‘zbekistonda sanoatni rivojlantirish uchun sanoatning progressiv
tuzilishini shakllantirishga to‘siq bo‘ladigan ba’zi muammolarni ta’kidladik:
byurokratizatsiya;
biznes va hukumat o‘rtasida ishonchning yo‘qligi;
ishlab chiqarish va bozorlar alohida ko‘rib chiqiladi;
davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash choralari to‘g‘risida tadbirkorlarning
xabardorligi pastligi;
texnoparklar o‘z vazifalarini bajarmaydilar;
uzoq muddatli moliyaviy resurslarning yetishmasligi;
mamlakat sanoatining jahon darajasidan texnologik orqada qolishi;
innovatsiyalarga ichki talabning etishmasligi;
sanoat eksportida yuqori texnologik sektorning past ulushi;
import qilinadigan mashina va uskunalarga katta bog‘liqlik;
yuqori texnologiyali ish joylarini kadrlar bilan ta’minlash muammosi.
Tarmoq sanoat bozorlarini rivojlantirish uchun davlat resurslarini boshqarish mexanizmlarini
o‘zgartirish quyidagi yo‘nalishlarda amalga oshiriladi:
iqtisodiyotning g‘ayritabiiy ko‘p tuzilmasi;
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
168
yuqori texnologiyalarning o‘rta texnologik sohalarga tarqalishi;
texnologiyalarning yaqinlashishini kuchaytirish;
yangi sanoatlashtirish jarayonlari;
sanoat va tarmoq bozorlaridagi tarkibiy o‘zgarishlar;
qo‘llab-quvvatlovchi tarmoqlardan qo‘llab-quvvatlanadigan mahsulotlarga o‘tish;
institutlarning o‘zaro ta’siri va iqtisodiy va texnologik rivojlanish.
Bu ham o‘rganilayotgan muammoning dolzarbligini tasdiqlaydi.
Davlat sektori siyosati doirasida sanoatni rivojlantirish uchun davlat resurslarini boshqarish
quyidagi mantiqqa ega. Bozor muvaffaqiyatsizligi bozor raqobatbardoshligi samaradorligini
pasaytiradi. Shaxsiy bozorlar uchun muvaffaqiyatsizliklar kirish va tranzaksiya xarajatlarining
yuqori darajalarida namoyon bo‘ladi. Hukumat sektori siyosatining umumiy maqsadi bozorning
ishlamay qolishi bilan bog‘liq muammolarni hal qilishdir.
Davlatning tarmoq siyosati institutsional va iqtisodiy muhitni shakllantirish orqali faoliyat
ko‘rsatayotgan tarmoq bozorlari samaradorligini oshirishga qaratilgan, ya’ni:
bozor agentlarining o‘zaro munosabatlari qoidalarini shakllantirish;
resurslar va foyda oqimlarini tartibga solish;
tadbirkorlik faoliyatini tartibga solish.
O‘zbekistonda sanoatni rivojlantirish uchun davlat resurslarini boshqarish sanoat siyosatini
amalga oshirish doirasida amalga oshiriladi. Amaldagi davlat ko‘magi vositalari asosan O‘zbekiston
Sanoat va savdo palatasi tomonidan ishlab chiqilgan. Ushbu vositalar mintaqaviy darajada
birgalikda moliyalashtiriladi.
Xulosa.
Mintaqaviy sanoat bozorlarini rivojlantirish uchun davlat resurslarini boshqarish
bo‘yicha ishlab chiqilgan nazariy va uslubiy qoidalarning amalga oshirilishi mintaqada raqamli
texnologiyalarni joriy etishga tayyor bo‘lgan raqobatbardosh tarkibiy muvozanatli sanoatni
shakllantirishga yordam beradi.
O‘tkazilgan tadqiqotlar tarmoq bozorlaridagi tarkibiy o‘zgarishlar va raqamli iqtisodiyotga
o‘tish sharoitida mintaqani sanoat rivojlanishi uchun davlat resurslarini boshqarishning samarali
mexanizmlarini shakllantirish uchun asosdir.
ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1. Castells M. The Rise of the Network Society: The Information Age: Economy, Society,
and Culture. Wiley-Blackwell, 2009.
2. Schwab K. The Fourth Industrial Revolution. World Economic Forum, 2016.
3. Etzkowitz H., Leydersdorff L. The Triple Helix – University Industry-Government. 1995.
4. Gates W.H., Hemingway C. Business at the Speed of Thought. Grand Central Publishing,
1999.
5. Авдеева И.Л. Анализ перспектив развития цифровой экономики в России и за
рубежом // Цифровая экономика и «Индустрия 4.0»: проблемы и перспективы:
труды научно-практической конференции с международным участием / под ред. д-
ра экон. наук, проф. А. В. Бабкина. СПб.: Изд-во Политехн. ун-та. 2017. С.19–26.
6. Розанова Н.М., Юшин А.В. Механизм трансформации сетевого рынка в цифровую
эпоху // Terra Economicus. 2015. T. 13. № 1. S. 73–88.
7. Джуха В.М., Курицин А.В., Штапова И.С. Экономика отраслевых рынков. Москва.
2014. 288 с.
8. Розанова Н.М. Теория отраслевых рынков. Москва. 2015. 798 с.
9. Рой Л.В., Третяк В.П. Анализ отраслевых рынков. М.: Московский гос. ун-т им. М.
В. Ломоносова. 2009.
10.
Тарануха Й.В. Системный подход к анализу конкуренции // Общество и
экономика. 2015. № 1–2. С. 53–78.
11.
Пахомова Н.В. Экономика отраслевых рынков и политика государства. М. 2009.
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
169
815 с.
12.
Zoyirovna, M. K., & O’gli, A. H. R. (2022). Strong directions for improving
economic capital in the territory of kashkadarya region.
Gospodarka i Innowacje.
,
29
,
243-247.
13.
Muzaffarova, K., & Abdukarimov, K. (2022). Factors influencing the formation of
the investment environment in the regions.
Eurasian Journal of Social Sciences,
Philosophy and Culture
,
2
(5), 278-28.
14.
Muzaffarova, K. (2021). Қашқадарё вилоятининг инвестицион салоҳияти
асосида хорижий инвестицияларни жалб қилишнинг минтақавий жиҳатлари.
Архив
научных исследований
.
15.
Normamatov, I. B. (2022). Ways to ensure continuation of payments in the interbank
payment system.
Galaxy International Interdisciplinary Research Journal
,
10
(6), 1162-
1167
16.
Normamatov, I. B. (2023). Importance of payment system of financial institutions in
development of economy in Uzbekistan.
Экономика и социум
, (12 (115)-1), 554-557.
17.
Xаmrоyevnа, B. S., & Аlisher о'g'li, А. B. (2024). Kоmmunаl xо'jаligining
institutsiоnаl jihаtlаrini tаkоmillаshtirishdа yаshil iqtisоdiyоtning о'rni.
World of
science
,
7
(12), 88-91.
