International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 10 (56) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
44
TURKISTONDA JADID YANGI USUL MAKTABLARI VA HOJI MUIN
SHUKRULLO O‘G‘LINING MAORIF SOHASIDAGI ISHLARI
Temirov Rahmatulla Ismatulla o‘g‘li
BuxDPI “Pedagogik ta’lim” kafedrasi o‘qituvchisi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada Turkistonda Jadid yangi usul maktablari va Hoji
Muin Shukrullo o‘g‘lining maorif sohasidagi ishlari rivoji uchun qilgan sa’yi
harakatlari haqida fikr, mulohazalar yuritilgan.
Kalit so‘zlar:
Usuli jadid, milliy matbuot, tatbiqoti diniya, maktabdor, usuli
qadim, tayoq, taraqqiyparvar.
Аннотация:
В статье рассматриваются джадидские новометодные школы
в Туркестане и усилия Гаджи Муина Шукрулло оглу по развитию своей
деятельности в области образования.
Ключевые слова:
Новый метод, национальная пресса, религиозное
применение, школьный учитель, старый метод, палка, прогрессивный.
Abstract:
This article discusses the Jadid new method schools in Turkestan and
the efforts of Haji Muin Shukrullo oglu to develop his work in the field of education.
Keywords:
New method, national press, religious application, schoolmaster,
ancient method, stick, progressive.
Kirish
XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Turkiston hududida ta’lim tizimida
yangiliklar va islohotlar yuz berdi. Markaziy Osiyo pedagogikasi tarixida yangi usul
maktabi tarafdorlarining ta’lim-tarbiya haqidagi qarashlari muhim ahamiyatga ega
bo‘lib, badiiy-adabiy, tarixiy va pedagogik asarlarida aks ettirilgan. Yangi usul
maktabi tarafdorlarining pedagogik, ayniqsa, axloqiy tarbiyaga doir merosini
o‘rganishda ular tomonidan yozilgan darsliklar muhim o‘rin egallaydi.
Jadidchilik harakati mamlakatda madaniy va ma’rifiy o‘zgarishlarni olib keldi.
Ayniqsa, Jadid yangi usul maktablari o‘qitish metodikasida yangicha yondashuvlarni
taklif etdi. Bu maktablarda o‘quvchilar nafaqat diniy bilim, balki zamonaviy fanlar va
tillarni ham o‘rganishga katta e’tibor qaratildi. Shu jarayonda Hoji Muin Shukrullo
o‘g‘li o‘zining maorif sohasidagi faoliyati bilan ajralib turdi.
Ushbu maqolada Turkistonda Jadid yangi usul maktablarining tashkil etilishi va
faoliyati, shuningdek, Hoji Muin Shukrullo o‘g‘lining ta’lim sohasidagi ishlari tahlil
qilinadi.
Metodologiya
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 10 (56) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
45
Jadidchilik harakatining asosiy g‘oyasi avvaliga madaniyat sohasidagi harakat
tarzida namoyon bo‘lib, ijtimoiy hayotning taraqqiyoti uchun kurashish, turkiy tillarni
rivojlantirish, shu tillarning adabiyotni shakllantirish va boyitish, dunyoviy ilmlarni
chuqurroq o‘zlashtirish, fan yutuqlaridan foydalanish hamda ayollar va erkaklar
tengligi muammolari uchun kurashishga da’vat qilganlar. Tadqiqot asosan tarixiy
hujjatlar, arxiv ma’lumotlari, oldingi tadqiqotlar va ilmiy maqolalar asosida olib
borildi. Turkistonda Jadid maktablari haqida yozilgan manbalar va Hoji Muin
Shukrullo o‘g‘lining biografiyasi tahlil qilindi.
Hoji Muin 1883-yil 19-martda Samarqandda tug‘ilgan.Ota-onasidan erta yetim
qolgan yosh Muin bobosining tarbiyasiga o'tadi. Bu davrda xat-savod chiqarishga
ulgurgan Muin keyinchalik arab tili qoidalari va diniy ilmlarni puxta o‘rgana
boshlaydi. O‘sha davr taniqli ziyolilaridan bo‘lgan Sayidahmad Vasliy bilan
tanishishi Hoji Muinning kelajakdagi faoliyati uchun ijobiy muhit yarata oldi. Vasliy
unga arab tili qoidalarini o‘rgatish bilan birga she’riyatga oshno qiladi va o‘z
davrining taraqqiyparvarlari davrasiga olib kiradi.
Hoji Muin dastlab eski maktabda muallimlik qiladi. Abduqodir Shakuriyning
yangi usul maktabi ta’sirida 1903- yili o‘z maktabini ochadi. U ilk marta ustozi
S.Vasliy xonadonida Turkiston jadidlarining otasi M.Behbudiy bilan ko‘rishadi va bu
uchrashuv Hoji Muin hayotida yangi davr boshlanishiga sabab bo‘ladi. Ayniqsa,
Behbudiyning “Muxtasari jug‘rofiyayi umumiy” nomli asari Hoji Muinda juda katta
taassurot qoldiradi. Keyinchalik bir maqolasida shunday xotirlaydi: “Shuni
unutmaymankim, mazkur jug‘rofiya kitobining “Tatbiqoti diniya” faslinda: “Ba’zi
eski xurofot va isroiliyat so‘zlari bizning tafsir kitoblarimizgacha kirib ketgan”
mazmunidagi jumlalar o‘shal vaqtda manim fikrimda zo‘r o‘zgarishlar yasadi. Ya’ni,
o‘sal jumla meni birinchi daf’a fikriy inqilobg‘a uchratdi. …Men mazkur tarixdan
e’tiboran Behbudiy afandig‘a chin ko‘ngil ila muxlis bo‘lg‘animdek, o‘shal vaqtdan
boshlab mavqeyi kelganda oni mudofaa etaturg‘on bo‘ldim”
.
[1]
1907-1937-yillar davomida 23 xil gazeta va jurnallarda 200 tacha maqola, 400
tacha xabar hamda 1500 misraga yaqin o‘zbek va tojik tillarida yozilgan she’rlari
bilan faol qatnashganini o‘z kundaliklarida yozib qoldirgan. Hoji Muindan biografik
mazmundagi va o‘sha davr dolzarb mavzulariga doir maqolalar, hajviyalar va “Eski
maktab, yangi maktab”, “Mazluma xotun”, “Ko‘knori ” kabi dramalar adabiy meros
sifatida qolgan.
Hoji Muin tarjimon sifatida ham samarali mehnat qilgan. Turk tilidan ham
“Xulosai qavoidi forsiy” ni, forschadan Fitrat qalamiga mansub “Buxoro
sayohati “ asarini ni o‘zbek tiliga tarjima qilgan. “Chaqirilmagan qo‘noq “ hikoyasi
chop etilmagan asarlari sirasiga kiradi. Bu asarlarning ayrimlari yo‘qolgan.
1915-yili Hoji Muin boshlang‘ich maktablarning 3-sinfi uchun zamondosh
Turkiston shoirlari she’rlaridan „Yangi adabiyot“ majmuasini tuzadi.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 10 (56) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
46
“Mazluma xotun”, “Ko‘knori ”, “To‘y” sahna asarlarida xalq orasida urfga kirib
qolgan yomon odatlar qoralanadi.
Tadqiqotda sifatli metodlar qo‘llanilib, tarixiy-kontekstual tahlil asosida
voqealar va shaxslar faoliyati o‘rganildi.
Natijalar
Turkistonda Jadid maktablari 1900-yillarning boshlarida paydo bo‘lib, ular
an’anaviy maktablardagi ta’lim usullaridan sezilarli darajada farq qildi. Yangi usul
maktablarida arab yozuvidagi diniy matnlar bilan bir qatorda, zamonaviy fanlar, rus
va fors tillari o‘rgatildi. Bu maktablarda o‘qituvchilar o‘quvchilarga tanqidiy
fikrlashni, muammolarni mustaqil hal etishni o‘rgatishga harakat qilishdi. Kurbanov
(2005) ta’kidlaganidek, Jadid maktablari o‘quvchilarga zamonaviy bilimlarni
o‘rgatishda katta rol o‘ynadi.[2]
Hoji Muin Shukrullo o‘g‘li esa o‘zining maorif sohasidagi faoliyati bilan turli
maktablarning tashkil etilishiga yordam berdi, yangi o‘quv dasturlarini ishlab chiqdi
va maktablar uchun zarur bo‘lgan adabiyotlarni yaratdi. U o‘quvchilar bilimini
oshirish uchun innovatsion metodlarni joriy etdi, shuningdek, maorif sohasida
pedagogik kadrlarga malaka oshirish bo‘yicha ham ishlar olib bordi.
Munozara
Jadid yangi usul maktablari Turkistonda ta’lim tizimini tubdan o‘zgartirishga
sabab bo‘ldi. An’anaviy diniy ta’limdan zamonaviy fanlar va tillarga o‘tish, yangi
usullarni joriy etish ta’lim sifatini yaxshiladi va ma’rifatparvarlikni oshirdi. Hoji
Muin Shukrullo o‘g‘lining faoliyati bu jarayonda katta ahamiyatga ega bo‘lib, u
pedagogika sohasida islohotlar olib kirish va o‘quvchilarning keng bilim olishini
ta’minlashga katta hissa qo‘shdi.
Shuningdek, Jadid maktablarining faoliyati mahalliy jamiyatda madaniy
uyg‘onishga sabab bo‘ldi. Ular yosh avlodda milliy ong va zamonaviy bilimlarni
uyg‘unlashtirishga xizmat qildi. Bu esa, o‘z navbatida, keyingi davr maorif tizimining
shakllanishiga zamin yaratdi.
Xulosa
Turkistonda Jadid yangi usul maktablari maorif tarixida muhim burilish nuqtasi
bo‘lib, zamonaviy ta’lim tizimining poydevorini tashkil etdi. Hoji Muin Shukrullo
o‘g‘lining pedagogik faoliyati esa ushbu jarayonni yanada rivojlantirdi. Uning yangi
metodlarni joriy etishi va ta’lim sifati yaxshilanishiga ko‘rsatgan ta’siri hozirgi
kunimizga qadar ta’lim sohasidagi izlanishlar uchun namuna bo‘lib xizmat qilmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
To‘plovchi
va
nashrga
tayyorlovchilar:
B.Do‘stqorayev,
N.Namozova;Tanlangan asarlar//Xoji Muin; to‘ldirilgan 2- nashr-T.:Ma’naviyat,2010
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 10 (56) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
47
2.Kurbanov, I. (2005). Turkiston jadid maktablari tarixi. Toshkent: Maorif
nashriyoti.
3.Abdullaev, S. (2010). Jadid harakati va maorif tizimidagi yangiliklar.
O‘zbekiston tarixi jurnali, 3(4), 45–58.
4.Mirzayev, R. (2012). Hoji Muin Shukrullo o‘g‘lining maorifdagi faoliyati.
Madaniyat va Ma’rifat, 7(2), 32–40.
5.Sayfiddinov, T. (1999). Turkistonda yangi usul maktablari: tarix va taraqqiyot.
Toshkent: Fan va texnologiya.
6.Kadirov, N. (2018). Jadid pedagogikasi: o‘quv dasturlari va usullari.
Pedagogika va jamiyat, 12(1), 75–89.
7. O.Hasanboyev, J.Hasanboyev, J.Hamidov “Pedagogika tarixi”, T.:
O‘qituvchi.1997
8. Qosimov B., Dolimov U. Maʼrifat dargʻalari. Toshkent: Oʻqituvchi, 1990.
9. library.ziyonet.uz
10.
