International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 10 (56) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
74
BO‘LAJAK O‘QITUVCHILARDA TARBIYAVIY ISHLARNI
BOSHQARISHGA OID KOMPETENSIYALARNI SHAKLLANTIRISH
YO‘LLARI
Temirov Abdumalik Ikromovich
Buxoro davlat pedagogika institute
Annotatsiya:
Hozirgi vaqtda milliy ta’lim tizimi modernizatsiya qilinmoqda va
uni qayta tashkil etishning asosiy yo‘nalishlari belgilanmoqda: ta’limning global
raqobatbardoshligini ta’minlash, uning zamonaviy ijtimoiy va jahon tendensiyalariga
muvofiqligi, barkamol va ijtimoiy mas’uliyatli shaxsni tarbiyalash. Shu munosabat
bilan o‘qituvchining modeli yuqori darajadagi mas’uliyat, kompetensiya, muloqot
moslashuvchanligi, ijtimoiy ahamiyatga ega qadriyatlar va ijtimoiy ongning axloqiy
me’yorlari bo‘yicha mutaxassis sifatida o‘zgartirilmoqda.
Kalit so‘zlar:
kompetensiya, axborot texnologiyalari, zamonaviy tizim, ta’lim,
malaka.
Zamonaviy o‘zbek jamiyatida milliy loyihalar doirasida ta’lim tizimi
modernizatsiya qilinmoqda. Yangilangan maqsad va vazifalar yagona ta’lim
makonini birlashtirishga, uning mazmunini rekonstruksiya qilish, zamonaviy
infratuzilmani yaratish va kadrlar siyosatini modernizatsiya qilish konsepsiyasini
birlashtirishga qaratilgan. Ta’lim tizimini o‘zgartirish mutaxassisning pedagogik
vakolatiga juda yuqori talablarni qo‘yadi, axborot makonini qayta qurish, ta’lim
resurslarini takomillashtirish sharoitida uning faoliyatini belgilaydi. Agar pedagogika
tarixiga nazar tashlasak, klassik pedagogika tarafdorlarining ilmiy g‘oyalari salohiyati
qanday tug‘ilganini, K.D.Ushinskiy, L.N.Tolstoy, tajribali pedagog S.T.Shatskiy, XX
asrning gumanist o‘qituvchisi A.S.Makarenko, o‘qituvchi ma’naviy boy, barkamol va
baxtli shaxsni shakllantirishda ta’lim yetakchi o‘rinni egallaydi, deb hisoblardi.
Zamonaviy ta’lim tizimida o‘qituvchining ajralmas sifati uning kasbiy
kompetensiyasi bo‘lishi kerak, ya’ni “o‘z faoliyatining u yoki bu sohasidagi bilim va
kompetensiyaga” ega bo‘lishi kerak.. Psixologik lug‘atda kasbiy pedagogik
kompetensiya “o‘qituvchining pedagogik faoliyatini, pedagogik muloqotini va
o‘qituvchi shaxsini shakllantirishni belgilaydigan, ma’lum qadriyatlar, ideallar
tashuvchisi sifatida zarur bo‘lgan bilim, ko‘nikma va malakalarga ega bo‘lishi” deb
ta’riflanadi. O‘qituvchi rivojlanishning yangi trayektoriyasiga kiradi, fundamental va
amaliy bilimlarni kengaytiradi, kasbiy va shaxsiy fazilatlarni o‘zgartiradi, o‘zini
yaratuvchi, innovator, tadqiqotchi sifatida anglaydi, jamiyatdagi ijtimoiy axloqiy va
estetik qadriyatlarning tashuvchisi bo‘lib xizmat qiladi. Bunday jarayonlar uning
rivojlanishining “gorizontal” vektori deb ataladigan, o‘z imkoniyatlarini, ongli
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 10 (56) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
75
ehtiyojlarini amalga oshirish yo‘lini yaratadi, bu professional kommunikatorni
oqilona fikrlash, natijaga yo‘naltirilgan aks ettiruvchi madaniyat asoslari bilan aks
ettiradi. Vazifalar murakkablashgani sayin o‘qituvchining kasbiy malakasi
yaxshilanadi. D.M.Ivantsevich va A.A.Lobanovning so‘zlariga ko‘ra, bu “tajriba va
mas’uliyat to‘plash bilan birga iste’dodning o‘sishi”dir. “Kompetensiya” tushunchasi
jamiyatda keng qo‘llaniladigan atama, shu jumladan psixologik-pedagogik
adabiyotlarda bir necha bor ko‘rib chiqiladi. Biroq, mualliflar bitta izoh bermaydilar.
N.N.Lobanov kompetensiyani belgilaydi: “shaxsning tizimli xususiyatlari sifatida” va
qismlarni ajratib turadi: kasbiy-ta’lim, kasbiy-faoliyat va kasbiy-shaxsiy [1].
A.K.Markova konsepsiyani belgilaydigan quyidagi tarkibiy qismlarni aniqlaydi:
motivatsion - irodaviy, funksional, kommunikativ va refleksiv [2]. A.G.Asmolov
quyidagi formula shaklida taqdim etadi: “kompetensiya – faoliyat – kompetensiya”.
Faoliyatda amalga oshiriladigan kompetensiya, uning tushunchasida, shaxs sifatiga,
kompetensiyaga o‘tadi. Ta’limning zamonaviy tendensiyalariga muvofiq, pedagogik
kompetensiyalarga quyidagilar kiradi:
- mustaqil o‘rganish;
- malakani oshirish yoki butunlay qayta tayyorlash;
- vaziyatni va ularning imkoniyatlarini tezkor baholash;
- qarorlar qabul qilish va ular uchun mas’uliyatni o‘z zimmasiga olish;
- o‘zgaruvchan yashash va mehnat sharoitlariga moslashish;
- ishlashning yangi usullarini ishlab chiqish yoki ularni optimallashtirish uchun
eskilarini o‘zgartirish.
Mutaxassislarning fikriga ko‘ra, kompetensiyalarni shakllantirishning birinchi
qadamlari bu “hayotiy ko‘nikmalar” (shaxsiy muammolar, stressni yengish; vaqtni
boshqarish; ko‘rsatmalarni tushunish, qoidalarga rioya qilish; hujjatlarini
rasmiylashtirish, matn va raqamli ma’lumotlarni qayta ishlash va tizimlashtirish;
matnlarni yozish va gapirish; ishbilarmonlik aloqalarini amalga oshirish; faol bo‘lish,
nostandart yechim taklif qilish, o‘z nuqtai nazarini aql bilan himoya qila olish) va o‘z
fanini o‘rgatishdir. Ta’lim jarayonining vazifalari shaxslararo darajada, yaqin
muloqot jarayonida hal qilindi: o‘quvchi - o‘quvchi, o‘quvchi - jamoa, o‘quvchi -
o‘qituvchi. V.A.Suxomlinskiy ta’limning mohiyati muloqotda, dialogda, bola bilan
muloqotda, deb hisoblagan:
- o‘qituvchi va o‘quvchi teng sharoitda bo‘lishi kerak, ustuvorliklar yo‘q,
muloqot teng asosda;
- o‘quvch bilan muloqot uning asosiy ruhiy o‘zagi, ongli ruhiy afzalliklarini
bilishga asoslangan bo‘lishi kerak;
- muloqot jarayonida o‘qituvchi o‘quvchning shaxsiy fazilatlarini o‘rganishi va
mustahkamlashi, keyin esa o‘zini o‘zi baholashga o‘rgatishi kerak;
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 10 (56) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
76
- o‘quvchi va o‘qituvchi o‘z his-tuyg‘ularida doimo samimiy bo‘lishi kerak. Bu
kompetensiyalarni shakllantirish nazariy darajada amalga oshiriladi, lekin ularning
aksariyati amaliyotda shakllanadi.
Maktab uchun kadrlar tayyorlashni takomillashtirish muammosi O‘zbekiston
jamiyatidagi iqtisodiy va ijtimoiy-madaniy o‘zgarishlar bilan bog‘liq. O‘zbekiston
taraqqiyotining hozirgi bosqichida ta’lim fan bilan uzviy bog‘liq holda iqtisodiy
o‘sish, milliy iqtisodiyotning samaradorligi va raqobatbardoshligini oshirishning
tobora kuchli harakatlantiruvchi kuchiga aylanmoqda. Keling, o‘qituvchining kasbiy
kompetensiyasi tushunchasining bir nechta ta’riflarini ko‘rib chiqaylik (bir nechta
ta’riflar ko‘rgazmali taxtada joylashtirilgan, o‘qituvchi ularni hech qanday baho
bermasdan o‘qiydi):
Kompetensiya - bilim, qobiliyat, ko‘nikma, shuningdek, ularni faoliyatda,
muloqotda, shaxsning rivojlanishida (o‘zini-o‘zi rivojlantirishda) amalga oshirish
usullari va usullari. (Mitina L.M.)
Pedagogik faoliyat, pedagogik muloqot yetarli darajada yuqori saviyada amalga
oshiriladigan, o‘qituvchi shaxsi ro‘yobga chiqadigan, maktab o‘quvchilariga ta’lim
va tarbiya berishda yaxshi natijalarga erishiladigan o‘qituvchining ishi malakali
hisoblanadi. Shu bilan birga, o‘qituvchining malakasi, bir tomondan, uning kasbiy
bilim va ko‘nikmalari, ikkinchi tomondan, kasbiy pozitsiyalari, psixologik fazilatlari
nisbati bilan ham belgilanadi. (Markova A.K.)
Kompetentlik - bu xodimning normal va ekstremal sharoitlarda o‘z vazifalarini
sifatli va aniq bajarishi, yangi narsalarni muvaffaqiyatli o‘rganishi va o‘zgaruvchan
sharoitlarga tez moslasha olish qobiliyatidir. (Vesnin V.R.) Kompetensiya - ta’lim
jarayonini qurishda o‘zgaruvchanlik, optimallik va samaradorlikni ta’minlaydigan,
shaxsning bilim, ko‘nikma, xususiyat va fazilatlar majmuasini o‘z ichiga olgan
murakkab shakllanishdir. (Adolf V.A.) Fan mutaxassisligi bo‘yicha fan
kompetensiyasi: - o‘qitiladigan fan sohasidagi bilimlar, uni o‘qitish metodikasi. -
boshqaruv kompetensiyasi, ya’ni pedagogik tahlil o‘tkazish, maqsadlarni belgilash,
faoliyatni rejalashtirish va tashkil etish ko‘nikmalariga ega bo‘lish. - reflektiv
kompetensiya, ya’ni o‘z pedagogik faoliyatining jarayoni va natijasini ko‘rish
qobiliyati. - IR texnologiyalari sohasida ishlash qobiliyati bilan bog‘liq axborot-
kommunikatsiya kompetensiyasi. - o‘qituvchini eksperimentator sifatida tavsiflovchi
innovatsiyalar sohasidagi kompetentsiya. - ijodiy kompetensiya, ya’ni o‘qituvchining
faoliyatni ijodiy, tadqiqotchilik darajasiga olib chiqish qobiliyati.
Hozirgi vaqtda o‘qituvchining kasbiy mahoratini va uning kasbiy mahorat
darajasini baholashning eng dolzarb muammosini hal qilish uchun ma’lum darajada
qo‘llaniladigan turli diagnostika usullari mavjud. Bir tomondan, o‘qituvchilarni
“bilim-mahorat-mahorat” formulasiga undab bo‘lmaydi, o‘qituvchi qalbining barcha
olijanobligini, uning ijodining betakror lahzalarini takroriy ta’lim-tarbiya jarayonida
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 10 (56) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
77
o‘lchay oladigan vosita yo‘q. Hech narsa o‘qituvchining mehnati va idroki bilan
o‘lchanmaydi, ular yo‘qdan paydo bo‘lmaydi, balki o‘qituvchining barcha oldingi
tajribasi, o‘zi bilan cheksiz muloqotlari bilan tayyorlanadi. Zamonaviy talablardan
kelib chiqib, o‘qituvchining kasbiy kompetensiyasini rivojlantirishning asosiy
yo‘llarini aniqlash mumkin:
- uslubiy birlashmalarda, ijodiy guruhlarda ishlash;
- tadqiqot faoliyati;
- innovatsion faoliyat, yangi pedagogik texnologiyalarni ishlab chiqish;
- pedagogik yordamning turli shakllari;
- pedagogik tanlov va festivallarda faol ishtirok etish;
- o‘z pedagogik tajribasini tarjima qilish;
- AKTdan foydalanish va boshqalar. Ammo sanab o‘tilgan usullarning hech biri
samarali bo‘lmaydi, agar o‘qituvchining o‘zi o‘z kasbiy mahoratini oshirish
zarurligini anglamasa. Pedagogik o‘sish uchun motivatsiya va qulay shart-sharoitlarni
yaratish zarurati shundan kelib chiqadi. O‘qituvchi o‘z kasbiy fazilatlari darajasini
oshirish zarurligini mustaqil ravishda anglab yetadigan sharoitlarni yaratish kerak.
O‘z pedagogik tajribasini tahlil qilish o‘qituvchining kasbiy o‘zini-o‘zi rivojlanishini
faollashtiradi, buning natijasida tadqiqot qobiliyatlari shakllanadi, keyinchalik ular
pedagogik faoliyat bilan birlashtiriladi. O‘qituvchi maktab taraqqiyotini boshqarish
jarayonida ishtirok etishi kerak, bu uning kasbiy mahoratini oshirishga yordam
beradi. Kasbiy kompetensiyani rivojlantirish - bu doimiy rivojlanish va o‘z-o‘zini
takomillashtirishni o‘z ichiga olgan individual kasbiy fazilatlarni rivojlantirishga,
kasbiy tajribani to‘plashga olib keladigan kasbiy tajribani o‘zlashtirish va
modernizatsiya qilishning dinamik jarayoni. Kasbiy kompetensiyani shakllantirish
bosqichlarini ajratib ko‘rsatish mumkin:
- introspeksiya va ehtiyojni anglash;
- o‘z-o‘zini rivojlantirishni rejalashtirish (maqsadlar, vazifalar, yechimlar);
- o‘zini namoyon qilish, tahlil qilish, o‘z-o‘zini tuzatish. Albatta, ilmiy
arboblarning
pozitsiyasi
o‘qituvchining
kompetensiyasi
masalasi
ilmiy
hamjamiyatning diqqat markazida ekanligini aniq ko‘rsatib turibdi. Shaxsning kasbiy
vakolatlari ehtiyojlarni qondirish, yuqori natijalarga erishish, moddiy yoki ma’naviy
shaklda yaxshilikka erishishga qaratilgan o‘z mahoratining ijtimoiy va shaxsiy
ahamiyatini aniq biladigan shaxsning hayotiy strategiyasi sifatida muvaffaqiyatli
pedagogik faoliyatning boshlang‘ich nuqtasi bo‘lib xizmat qiladi. Shubhasiz,
pedagogik kompetensiyaning tabiatiga taqdim etilgan nuqtai nazar, o‘zini, atrofdagi
dunyoni uyg‘un qiyofasini aks ettirishga faol ta’sir ko‘rsatadigan aqliy
operatsiyalarning maxsus usuli bo‘lib, shu bilan amaliy ko‘nikmalar va dunyoqarash
g‘oyalarini ta’lim makonining o‘ziga xos xususiyatlarida tubdan o‘zgartirishga
undaydi.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 10 (56) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
78
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Лобанова Н. Н. Профессионально-педагогическая компетентность
преподавателей системы повышения квалификации и переподготовки
специалистов как условие совершенствования их образования // Проблемы,
поиски, опыт. СПб. 1992. С. 12–19.
2. Маркова, А. К. Психология труда учителя. — М.: ЭКСМО, 2003. 395 с.
3. Кухарев Н. В. На пути к профессиональному совершенству: книга для
учителя. М.: Просвещение. 1990. 159 с.
4. Компетенции в образовании: опыт проектирования: сб. науч. тр. / под
ред. А. В. Хуторского. — М.: Научно-внедренческое предприятие «ИНЭК»,
2007. 5. Ушинский К. Д. Собрание сочинений Т.8, 1950 — Изд-во Академии
педагогических наук.
6. Кузьмина Н. В. Педагогическое мастерство учителя как фактор развития
способностей учащихся // Вопросы психологии. 1984. № 1. 27 с.
7. Борытко Н. М. В пространстве воспитательной деятельности: моногр.
Волгоград: Перемена, 2001.
8. Педагогический энциклопедический словарь / Б. М. Бим-Бад, М. М.
Безруких, В. А. Болотов [и др.]; гл. ред. Б. М. Бим-Бад. М.: Большая
рос.энцикл., 2002.
9. Пушкин Н. В. Некоторые проблемы современной психологии
мышления. М.: Знание, 1971.
10. Леонтьев А. Н. Деятельность. Сознание. Личность. М.: Академия, 2005.
352 с. Митина Л. М. Учитель как личность и профессионал. М.: Изд-во: «Дело»,
1994. 216 с.
11. Teaching creative thinking to secondary school students through
independent education is a pressing issue S Mirkhayitova, G Shodiyeva, M Irmatova
ACADEMICIA: An International Multidisciplinary Research Journal 10 (8), 26-31
12. Aminov B., Mirkhayitova S. Interactive Education Is a Guarantee of Quality
//Eurasian Journal of History, Geography and Economics. – 2021. – Т. 2. – С. 20-23.
