International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 10 (56) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
107
BOSHLANG‘ICH SINFLARDA GEOMETRIK MASALALARNI ISHLASHNI
O‘RGATISH
TEACHING HOW TO SOLVE GEOMETRIC PROBLEMS IN PRIMARY
SCHOOL CLASSES
Nosirova Mashxura Husniddin qizi
Nizomiy nomidagi O‘zMPU Boshlang‘ich ta'lim fakulteti 2-bosqich talabasi
@mnosirova789@gmail.com
Annotatsiya:
Ushbu maqolada boshlang‘ich sinf o‘quvchilariga geometrik
masalalarni ishlashni o‘rgatishning ahamiyati va samarali usullari tahlil qilinadi.
Geometriya — makoniy tasavvurlarni shakllantirish va mantiqiy fikrlashni
rivojlantirishda muhim fanlardan biri sifatida ta’kidlanadi. Maqolada geometrik
masalalarni o‘quvchilarga tushunarli va qiziqarli tarzda o‘rgatish uchun didaktik
materiallardan foydalanish, amaliy mashg‘ulotlar, vizual qo‘llanmalar va o‘yinlar
kabi metodik yondashuvlar ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, o‘qituvchilarga o‘quv
jarayonida individual yondashuv va o‘quvchilarni guruhlarga bo‘lib ishlash orqali
mavzuni chuqurroq o‘zlashtirishga yordam berish tavsiya etiladi. Maqola bosqichma-
bosqich o‘qitish usullari orqali boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida geometrik
tushunchalarni shakllantirish va masalalarni yechish ko‘nikmalarini rivojlantirishga
qaratilgan.
Annotation:
This article analyzes the importance and effective methods of
teaching primary school students to solve geometric problems. Geometry is
emphasized as a key subject in developing spatial imagination and logical thinking
skills. The article explores methodological approaches such as the use of didactic
materials, practical exercises, visual aids, and games to teach geometric problems in
an understandable and engaging way. Additionally, it recommends individual
approaches and group work to help students grasp the topic more deeply. The article
is focused on step-by-step teaching methods aimed at forming geometric concepts
and developing problem-solving skills in primary school students.
Kalit so‘zlar:
Boshlang‘ich sinflarda geometrik masalalarni yechishga
o‘rgatish, didaktik materiallar, vizual qo‘llanmalar, amaliy mashg‘ulotlar, mantiqiy
fikrlash va ta’lim metodikalari.
Keywords:
Teaching geometric problems in primary school, didactic materials,
visual aids, practical exercises, logical thinking, educational methods.
Zamonaviy ta’lim tizimida boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining mantiqiy fikrlash
va makoniy tasavvurlarini rivojlantirish katta ahamiyat kasb etadi. Geometriya
fanining o‘rni ayniqsa muhim bo‘lib, u bolalarda nafaqat shakllar va o‘lchovlarni
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 10 (56) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
108
tushunishni, balki mantiqiy masalalarni yechish ko‘nikmalarini ham shakllantiradi.
Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev ta’lim sifatini oshirish va har bir o‘quvchining
imkoniyatlarini to‘liq ro‘yobga chiqarish haqida bir necha bor ta’kidlab, “Yangi
O‘zbekiston taraqqiyotining asosiy mezonlari” nomli ma’ruzasida ta’limni
modernizatsiya qilish zarurligini e’lon qilgan. Shuningdek, O‘zbekiston Respublikasi
Vazirlar Mahkamasining 2020-yil 6-noyabrdagi 710-sonli qarori “Boshlang‘ich
ta’lim sifatini oshirish konsepsiyasi”da boshlang‘ich sinflarda o‘quvchilarni ilmiy
fikrlashga o‘rgatish masalalari ustuvor vazifa sifatida belgilangan. Shu munosabat
bilan geometrik masalalarni o‘rgatish jarayoni o‘quvchilarning bilim va
ko‘nikmalarini mustahkamlashda muhim vosita hisoblanadi.
Boshlang‘ich
sinflarda
geometrik
masalalarni
yechishni
o‘rgatish
o‘quvchilarning makoniy tasavvurlari, mantiqiy fikrlash va muammolarni hal qilish
ko‘nikmalarini shakllantirishda muhim o‘rin tutadi. Ushbu jarayonda didaktik
materiallar, vizual qo‘llanmalar va amaliy mashg‘ulotlardan samarali foydalanish
ta’lim jarayonini qiziqarli va tushunarli qiladi. Shuningdek, o‘quvchilarning mustaqil
fikrlashlarini rag‘batlantirish uchun guruhlarda ishlash va o‘yinlar yordamida
mavzuni chuqurroq o‘zlashtirishga imkon yaratish zarur. Bunday yondashuvlar
o‘quvchilarning qiziqishini oshiradi, ularning o‘zaro muloqotini rivojlantiradi va
geometrik tushunchalarni hayotiy misollar bilan bog‘lashga yordam beradi. Shu
tariqa, boshlang‘ich ta’limda geometrik masalalarni yechishga o‘rgatish nafaqat
bilimlarni mustahkamlash, balki o‘quvchilarning ijodiy va tanqidiy fikrlash
qobiliyatlarini rivojlantirishda muhim ahamiyatga ega.
Boshlang‘ich sinflarda geometrik masalalarni o‘rgatishda o‘quvchilarning turli
darajadagi bilim va ko‘nikmalarini hisobga olish muhimdir. Shuning uchun, dars
jarayonida individual yondashuvni qo‘llash va o‘quvchilarni guruhlarga bo‘lib
ishlashga rag‘batlantirish tavsiya etiladi. Bu usul orqali o‘quvchilar bir-biridan
o‘rganishlari, fikr almashishlari va masalani birgalikda yechish ko‘nikmalarini
rivojlantirishlari mumkin. Bundan tashqari, amaliy mashg‘ulotlar va interaktiv
o‘yinlar geometrik tushunchalarni mustahkamlashda samarali vosita hisoblanadi.
O‘qituvchi darsni qiziqarli va interfaol qilish uchun masalalarni real hayot misollari
bilan bog‘lash, vizual materiallardan foydalanish hamda o‘quvchilarning faol
ishtirokini ta’minlash zarur. Shu tarzda ta’lim jarayoni o‘quvchilarda mustaqil
fikrlash, ijodiy yondashuv va analitik qobiliyatlarni rivojlantirishga xizmat qiladi.
Misol:
To‘rtburchakning ikki qarama-qarshi tomonlari 6 sm va 4 sm ga teng.
To‘rtburchakning perimetri qancha?
Masalani o‘rgatish usullari:
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 10 (56) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
109
1. Masalani tushuntirish: O‘quvchilarga to‘rtburchak va uning tomonlari haqida
eslatib o‘tiladi. Perimetr tushunchasi oddiy va aniq ta’riflanadi — bu
to‘rtburchakning barcha tomonlarini yig‘indisi ekanligi tushuntiriladi.
2. Vizual qo‘llanmalar: To‘rtburchak rasmi chizilib, tomonlari ko‘rsatiladi.
Shuningdek, real hayotdan misollar — masalan, kitob yoki daftarning qopqog‘i kabi
narsalar bilan bog‘lanadi.
3. Amaliy mashg‘ulotlar: O‘quvchilar o‘zlari qog‘ozdan to‘rtburchak shaklini
yasashlari va perimetrini o‘lchashlari mumkin. Bu amaliy jarayon masalani yaxshiroq
tushunishga yordam beradi.
4. Guruhda ishlash: O‘quvchilar kichik guruhlarga bo‘linib, masalani birgalikda
yechadilar. Bu o‘zaro muloqotni rag‘batlantiradi va har bir o‘quvchining fikrini
tinglash imkonini beradi.
5. Didaktik o‘yinlar: Perimetrni topish bo‘yicha qiziqarli o‘yinlar tashkil
qilinishi mumkin, masalan, vaqt cheklovida tez va to‘g‘ri javob topish yoki perimetr
bo‘yicha kichik viktorinalar.
Shu usullar yordamida o‘quvchilar nafaqat masalani yechishni o‘rganadilar,
balki geometrik tushunchalarni hayotiy misollar bilan bog‘lash, mantiqiy fikrlash va
hamkorlik ko‘nikmalarini rivojlantirishadi.
Boshlang‘ich sinflarda geometrik masalalarni o‘rgatishda samarali pedagogik
yondashuvlar va metodikalardan foydalanish muhimdir. Didaktik materiallar va
vizual qo‘llanmalar yordamida o‘quvchilar mavzuni aniq tushunib, o‘zlashtirish
imkoniga ega bo‘ladilar. Amaliy mashg‘ulotlar va interfaol o‘yinlar o‘quvchilarning
qiziqishini oshirib, ularni mustaqil fikrlash va muammolarni hal qilishga undaydi.
Shuningdek, guruhlarda ishlash o‘quvchilarning muloqot va hamkorlik
ko‘nikmalarini rivojlantiradi, ular bir-biridan o‘rganib, turli fikrlarni baham ko‘rishga
imkon beradi. Bu esa o‘quvchilarda ijodiy yondashuv va tanqidiy fikrlash
qobiliyatlarini shakllantirishda muhim omil hisoblanadi. Shu tarzda o‘quvchilarning
nafaqat geometrik masalalarni yechish ko‘nikmalari, balki umumiy aqliy rivojlanishi
ham qo‘llab-quvvatlanadi.
Boshlang‘ich sinflarda geometrik masalalarni o‘rgatishda o‘qituvchilar quyidagi
metodik tavsiyalarga rioya qilishi lozim:
1. Didaktik materiallar va vizual qo‘llanmalar — dars jarayonida shakllar,
chizmalar va diagrammalardan faol foydalanish o‘quvchilarning mavzuni yaxshiroq
tushunishi va qiziqishini oshirishga yordam beradi.
2. Amaliy mashg‘ulotlarni ko‘paytirish — o‘quvchilarga o‘z qo‘llari bilan
shakllar yasash, o‘lchash va taqqoslash imkoniyatini yaratish zarur. Bu nafaqat
bilimni mustahkamlaydi, balki qo‘l mehnati ko‘nikmalarini ham rivojlantiradi.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 10 (56) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
110
3. Interfaol metodlarni qo‘llash — o‘yinlar, viktorinalar, guruh ishlari va rolli
o‘yinlar yordamida o‘quvchilar faol ishtirok etishi ta’minlanishi kerak. Bu metodlar
darsni jonlantiradi va o‘quvchilarni rag‘batlantiradi.
4. Individual yondashuvni ta’minlash — har bir o‘quvchining qobiliyat va
ehtiyojlariga mos dars rejalarini ishlab chiqish muhimdir. Zaif va ilg‘or o‘quvchilar
uchun alohida mashqlar tayyorlash tavsiya etiladi.
5. Muammoli vaziyatlar yaratish — geometrik masalalarni yechishda
o‘quvchilarning tanqidiy va ijodiy fikrlashlarini rag‘batlantirish uchun vaziyatli
savollar va topshiriqlar berilishi kerak.
6. Maktab va ota-onalar hamkorligi — ota-onalarni o‘quv jarayoniga jalb qilish,
uyda qo‘shimcha mashqlarni bajarishga ko‘maklashish o‘quvchilarning bilim
darajasini oshirishga xizmat qiladi.
Ushbu tavsiyalar asosida o‘quvchilarda geometrik tushunchalar, mantiqiy
fikrlash va mustaqil masala yechish ko‘nikmalari samarali shakllanadi hamda ta’lim
jarayoni yanada samarali bo‘ladi.
Boshlang‘ich sinflarda geometrik masalalarni o‘rgatishda amaliy mashg‘ulotlar
va interfaol o‘yinlar muhim ahamiyatga ega. Bu usullar o‘quvchilarning mavzuga
bo‘lgan qiziqishini oshirib, mustahkam bilim va ko‘nikmalar hosil qilishga yordam
beradi.
Amaliy mashg‘ulotlar jarayonida o‘quvchilar turli shakllarni qog‘ozdan yasash,
geometriya asboblari (qalam, o‘lchovch, transportir) yordamida chizmalar chizish,
shakllarning tomonlarini o‘lchash va taqqoslash kabi faoliyatlarni bajaradilar. Bu
mashg‘ulotlar nafaqat nazariy bilimlarni amaliyotga tadbiq etishga yordam beradi,
balki qo‘l mehnati va e’tibor ko‘nikmalarini rivojlantiradi.
Interfaol o‘yinlar orqali o‘quvchilar yanada faol ishtirok etadilar. Masalan,
“Geometrik shakllarni top” o‘yini — o‘qituvchi turli shakllar tasvirlangan kartalarni
ko‘rsatib, o‘quvchilar ularni nomlashlari yoki tavsiflashlari mumkin. “Shakl yasash”
o‘yinida esa o‘quvchilar berilgan qoidalar asosida qog‘oz, tayoqcha yoki boshqa
materiallardan geometrik shakllar yasashadi. Bunday o‘yinlar o‘quvchilarning
mantiqiy fikrlashini, xotira va diqqatini oshirishga xizmat qiladi.
Bundan tashqari, guruhlarda ishlash shaklida tashkil etilgan o‘yinlar ham
samarali bo‘lib, o‘quvchilar o‘zaro fikr almashadi, muammolarni birgalikda hal
qilishga o‘rgatiladi. Bu usullar o‘quvchilarda ijtimoiy ko‘nikmalarni, hamkorlik
madaniyatini shakllantirishga yordam beradi. Shunday qilib, amaliy mashg‘ulotlar va
interfaol o‘yinlar boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining geometrik bilimlarini yanada
mustahkamlashda, ularni o‘rganishga bo‘lgan qiziqishini oshirishda va mantiqiy
fikrlashlarini rivojlantirishda samarali vosita hisoblanadi.
Amaliy mashg‘ulotlar samarali bo‘lishi uchun o‘qituvchining faol ishtiroki juda
muhimdir. U o‘quvchilarga yangi mavzuni tushuntirib berish bilan birga, ularni
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 10 (56) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
111
qo‘llab-quvvatlab, har bir o‘quvchining individual qobiliyatlarini hisobga olgan holda
yordam ko‘rsatishi zarur. Shuningdek, o‘qituvchi amaliy mashg‘ulotlarni qiziqarli va
interfaol qilish uchun o‘yin va vazifalarni yaxshi tanlashi lozim.
Interfaol o‘yinlar o‘quvchilarga geometrik tushunchalarni takrorlash va
mustahkamlashda katta yordam beradi. Misol uchun, “Geometrik shakllarni
tasniflash” o‘yini yordamida o‘quvchilar shakllarni qirralari, burchaklari, yuzasi kabi
xususiyatlarga ko‘ra guruhlashni o‘rganadilar. Bunday o‘yinlar nazariy bilimlarni
mustahkamlash bilan birga o‘quvchilarni faol fikrlashga undaydi.
Guruh ishlarining afzalliklari:
Guruhda ishlash o‘quvchilarda hamkorlik va muloqot ko‘nikmalarini
rivojlantiradi. Guruhdagi har bir o‘quvchi o‘z fikrini bildirish, boshqalar fikrini
tinglash va jamoaviy qarorlar qabul qilishni o‘rganadi. Bu jarayon nafaqat
o‘quvchilarning ijodiy fikrlashini rag‘batlantiradi, balki ularning shaxs sifatida
shakllanishiga yordam beradi.
Xulosa qilib aytganda, boshlang‘ich sinflarda geometrik masalalarni ishlashni
o‘rgatish ta’lim jarayonining muhim qismi bo‘lib, bu yoshdagi o‘quvchilarning
mantiqiy fikrlashini, amaliy ko‘nikmalarini va ijodiy yondashuvini shakllantirishga
xizmat qiladi. Respublikamiz Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning ta’lim sohasini
rivojlantirish bo‘yicha farmonlari va qarorlarida ta’kidlanganidek, zamonaviy
pedagogik yondashuvlarni joriy etish, bolalarning qobiliyatlarini to‘la ochishga
yordam beruvchi ta’lim tizimini yaratish ustuvor vazifa hisoblanadi. Shu maqsadda
boshlang‘ich sinflarda geometrik masalalar orqali o‘quvchilarni mustaqil fikrlashga
o‘rgatish, ularning matematik savodxonligini oshirish dolzarb masala sifatida
ko‘rilmoqda. Shunday qilib, boshlang‘ich sinflarda geometrik masalalarni o‘rgatish
bo‘yicha ilg‘or pedagogik texnologiyalarni joriy etish va amaliy metodlarni qo‘llash
yosh avlodning matematik bilimlarini chuqurlashtirishda muhim ahamiyatga ega.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1. Mirziyoyev Sh.M. “Yangi O‘zbekiston taraqqiyotining asosiy mezonlari”,
2020.
2. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2020-yil 6-noyabrdagi
710-sonli qarori “Boshlang‘ich ta’lim sifatini oshirish konsepsiyasi”.
3. Usmonova M. Boshlang‘ich sinflarda o‘yinlar yordamida ta’lim. —
Samarqand, 2020.
4. Shavkat Mirziyoyev. O‘zbekiston Respublikasida ta’lim sifatini oshirish
bo‘yicha Farmonlar va qarorlar to‘plami. Toshkent, 2017–2023.
5. Abdullayev J. Boshlang‘ich sinflarda qo‘l mehnati mashg‘ulotlari metodikasi.
Toshkent, 2020.
6. Sobirova N. Didaktik o‘yinlar va interfaol metodlar. Samarqand, 2021.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 10 (56) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
112
7. Mamatqulov O. O‘quvchilarni guruhda ishlashga o‘rgatish metodikalari.
Toshkent, 2021.
8. Karimov N. O‘qituvchining pedagogik mahorati. Toshkent, 2022.
9. Usmonova M. Boshlang‘ich sinflarda o‘yinlar yordamida ta’lim. Samarqand,
2023.
10. Raximov S. Guruhda ishlash metodikalari. Toshkent, 2022.
11. Shavkat Mirziyoyev. O‘zbekiston Respublikasida ta’lim sifatini oshirish
bo‘yicha Farmonlar va qarorlar to‘plami. Toshkent, 2017–2023.
