International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 10 (56) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
69
O‘ZBEK VA FRANSUZ IRIM SIRIMLARINING
LINGVOKULTUROLOGIK XUSUSIYATLARI
ЛИНГВОКУЛЬТУРОЛОГИЧЕСКИЕ ОСОБЕННОСТИ УЗБЕКСКИХ И
ФРАНЦУЗСКИХ СУЕВЕРИЙ
LINGUOCULTURAL CHARACTERISTICS OF UZBEK AND FRENCH
SUPERSTITIONS
Navruzova Mutabar Erkinbayevna
Urganch Davlat Universiteti „Roman-German filologiyasi” kafedrasi o‘qituvchisi
Xorazm, O‘zbekiston
mutabarnavruzova786@mail
Navruzova Mutabar Erkinbayevna
Teacher, Department of Romance-Germanic Philology, Urgench State University
Khorezm, Uzbekistan
Annotatsiya:
Ushbu maqolada o‘zbek va fransuz irim sirimlarining
lingvokulturologik jihatlarini tahlil qilishda til va madaniyatning o‘zaro bog‘liqligini
tasvirlash, o'zbek va fransuz tillaridagi irim sirimlarining mavzu jihatidan bir-biriga
o‘xshash tomonlarini ko‘rib chiqish va ulardagi mentalitet va milliy xarakterning
ifodalanishi kabi masalalarga chuqurroq yondashishga harakat qilamiz.
В
данной
статье
ставится
цель
проанализировать
лингвокультурологические аспекты узбекских и французских суеверий,
раскрывая взаимосвязь языка и культуры. Также рассматриваются
тематические и смысловые сходства и различия суеверий в обоих языках, а
также то, как в них отражаются национальный менталитет и характер.
This article aims to analyze the linguocultural aspects of Uzbek and French
superstitions, highlighting the interconnection between language and culture. It also
seeks to explore the thematic and semantic similarities and differences between
superstitions in both languages, and to examine how national mentality and character
are reflected within them.
Kalit so‘zlar:
Yovuzlik, yaxshilik, lingvokulturologiya,xalq og‘zaki ijodi,
lingvokulturologiya, o‘xshashlik, mentalitet,qiyoslash,timsol,psixologik e’tiqod
Ключевые слова:
зло, добро, лингвокультурология, устное народное
творчество, сходство, менталитет, сопоставление, символ, психологическая
вера
Keywords:
evil, goodness, linguoculturology, folklore, similarity, mentality,
comparison, symbol, psychological belief.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 10 (56) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
70
Bugungi kunda irim-sirimlar ustida qizg‘in izlanishlar olib borilayotgan bir
paytda, irim-sirimlarning turli jihatlarini o‘rganish, etnologiya sohasining asosiy
vazifalaridan biridir. Irim sirimlarni qiyosiy jihatlarini o‘rganish asnosida ularning
lingvokulturologik jihatlariga to‘xtalmay ilojimiz yo‘q. Bu orqali tadqiq etayotgan
tillarimizdagi irim sirimlarning bir-biriga o‘xshash va farqli tomonlarini, shu til egasi
bo‘lmish xalqning o‘ziga yarasha madaniyati va o‘ziga xos mentalitetini ko‘rsatishga
harakat qilamiz. Ushbu maqolada o‘zbek va fransuz irim sirimlarining
lingvokulturologik jihatlarini tahlil qilishda til va madaniyatning o‘zaro bog‘liqligini
tasvirlash, o‘zbek va fransuz tillaridagi irim sirimlarining mavzu jihatidan bir-biriga
o‘xshash tomonlarini ko‘rib chiqish va ulardagi mentalitet va milliy xarakterning
ifodalanishi kabi masalalarga chuqurroq yondashishiga harakat qilamiz. Til har bir
millatning madaniyatini, qadriyatlarini va e’tiqodini, umuman xalqning o‘ziga xos
jihatlarini ifodalashda eng muhim omildir.
Tilshunos olimlar irim sirimlarni asosan xalq og‘zaki nutqining,madaniy
merosning va tillar orqali shakllangan tafakkurning bir qismi sifatida o‘rganadilar.
Ular irim-sirimlarni nafaqat mazmuniy jihatdan,balki til birliklari (so‘zlashuv
shakli,leksika,semantika,frazeologiya)asosida ham tahlil qiladilar. Tilshunos olimlar
irim-sirimlarni asosan xalq og‘zaki nutqining, madaniy merosning va tillar orqali
shakllangan kollektiv tafakkurning bir qismi sifatida o‘rganadilar.
Quyida tilshunoslarning irim-sirimlarga bo‘lgan yondashuvlari haqida asosiy
fikrlar keltiriladi:
1. Irimlar – og‘zaki nutq madaniyatining bir shakli
Ko‘plab tilshunoslar (masalan, O‘zbekistondagi folklorshunos va tilshunos
olimlar) irimlarni xalq og‘zaki ijodining kichik janriga mansub deb hisoblaydi. Irim-
sirimlar: qisqa,lo‘nda, ramziy ma’no yuklagan, ko‘p hollarda formula shaklida
bo‘ladi:
“Qora mushuk yo‘l kesib o‘tsa – yomonlik”, “Tunda tirnoq olma – balo keladi”
va h.k.
Bu jihatlari bilan ular maqollar, matallar, aforizmlar bilan bir qatorda tahlil
qilinadi.
2. Tilshunoslar uchun irimlar – semantik va frazeologik qadriyatlar manbai
Tilshunoslar irimlarda ishlatiladigan so‘zlar, iboralar, metaforalar orqali xalq
dunyoqarashi, qadimiy tasavvurlari, diniy yoki mifologik qarashlarini o‘rganadilar.
Misol:“Qora mushuk” – yovuzlik timsoli.“Tunda oynaga qarama” – sehrli
narsalarning ishonchli belgisi sifatida qaralgan.
Bu orqali tilshunoslar tilning madaniy semantik qatlamini tahlil qiladilar.
3. Irimlar – ijtimoiy-lisoniy hodisa sifatida
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 10 (56) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
71
Ba'zi tilshunoslar (masalan, sotsiolingvistlar) irimlarni jamiyatda qanday
qo‘llanilishi, kimlar orasida saqlanib qolganligi, qaysi hududlarda faol ishlatilishini
ham tahlil qiladilar.
Masalan: Qishloq joylarda irimlar ko‘proq ishlatilsa,shahar muhitida ular folklor
yoki hazil ohangida uchrashi mumkin.
Tilda mavjud bo‘lgan leksema o‘sha xalqning turmush tarzidan ya’ni xalq
tilidan kelib chiqqan bo‘lib, bu bevosita irimlarda ishtirok etadi va ular orqali
xalqning madaniyati aks etadi. Fransuzcha: “ Le trèfle ” irimini o‘zbek tiliga tarjima
qilsak – Naysimon barg (To‘rtbargli bedana bargi)
G‘arb dunyosida, qadim zamonlardan beri to‘rtbargli beda omad timsoli
hisoblanadi. U sevgini, omadni, baxtni, boylikni va'da qiladi va agar muqaddas suvga
botirilsa, sizni jozibali qiladi ma’nosini beradi. Bu o‘zbek tilida: To‘qqizbarg (yoki
yettibargli) rayhon:
“Rayhon bargi to‘qqizta bo‘lsa — tilaging ijobat bo‘ladi”, “Yettibarg rayhonni
topgan odamga baxt kulib boqadi” degan xalq orasida tarqalgan irim-sirim orqali
ifodalanadi.
Fransuz tilidagi "coccinelle" — ya'ni jonajon qo‘ng‘izcha, o‘zbek tilida
ko‘pincha "xonqiz" yoki "xon qizaloq" deb ataladi. Fransuz xalqi orasida bu
qo‘ng‘izga quyidagi xurofotlar (irimlar) bog‘langan:
Fransuz xalq irimi: Agar coccinelle (xonqiz) sizning qo‘lingizga qo‘nsa, omad
keladi.
Ba'zilari uni "Tangrining qo‘ng‘izi" deb ataydi.Ucha boshlasa – tilagingiz ijobat
bo‘ladi.
O‘zbek xalqidagi mos irim:O‘zbek xalq irimlarida ham xonqiz (yoki xon
qizaloq) haqida o‘xshash ishonch mavjud:“Qo‘lingga xonqiz qo‘nsa – tilaging ijobat
bo‘ladi”,“Uni urib yuborma – omading ketadi”,“Uchsin, tilagingni olib ketadi”.
Bolalar orasida ko‘p tarqalgan mashhur aytim ham bor:“Xon qizaloq, uch
osmoningga, olib ket duongni..”
Fransuz tilidagi "coccinelle" irimi o‘zbek tilidagi "xonqiz" haqidagi irimlarga
to‘liq mos keladi. Har ikkisi ham: Ezgu, baxt va tilaklar bilan bog‘liq.Qo‘ng‘izni
ehtirom bilan qarshi olish,Uni urmaslik, balki uchirib yuborish orqali tilak tilash
g‘oyasiga asoslangan.
Fransuz tilidagi "les pièces" (ya’ni tangalar, mayda pullar) bilan bog‘liq irim-
sirimlar ham mavjud, va ular o‘zbek xalq irimlariga juda yaqin ma’nolarni beradi.
Fransuz xalqidagi "les pièces" (tanga) irimlari:Yo‘lda tanga topsang - omad
keladi.
Ayniqsa, agar u teskari (pile) emas, yuz tomoni (face) yuqoriga qaragan bo‘lsa -
bu yaxshi alomat hisoblanadi.Tangani saqlab qo‘ysang- boylik chaqiradi.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 10 (56) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
72
Ayniqsa birinchi ish haqi yoki tug‘ilgan kun tangasi "porte-bonheur" (omad
talismani) sifatida olib yuriladi.Tangani sovg‘a qilish -omad ulashish
Yangi hamyonga pul solib berish -omad va farovonlik tilash belgisi
O‘zbek xalqidagi mos irimlar:Yo‘ldan tanga (pul) topish -bu xayr emas.
“Yo‘ldan pul topma, egasining g‘amini olasan”-bu ko‘p uchraydigan o‘zbekcha
irim.
Ba’zida esa: “Tanga topilsa – bu kutilmagan rizq” deb qaraladi, ayniqsa eski
odamlar orasida.Pul (ayniqsa mis tanga) sovg‘a qilish -yomon alomat.
To‘yda yoki bayramda pul bersang, “bitim qilish”, “kambag‘allik ulashish” deb
qaraladi.
Bunday holatlarda pul ustiga biror buyum qo‘shib berishadi (masalan, ro‘molcha
bi
lan).Hamyon bo‘sh bo‘lmasin.Yangi hamyonga kamida bir tanga solib berish -
bu ham baraka, to‘kinlik keltiradi degan ishonch mavjud.
Fransuzcha "les pièces" (tanga) irimlari o‘zbek xalqidagi pul, tanga, hamyon
bilan bog‘liq irimlarga yarim o‘xshash, yarim qarama-qarshi ma’nolarga
ega:Fransuzlar pul orqali omad va baraka chaqirishga ishonadi.O‘zbek xalqi esa pulni
yo‘ldan topish yoki uni bevosita sovg‘a qilishdan ehtiyot bo‘ladi, lekin hamyon
ichida pul qoldirish kabi urf-odatlar o‘xshash.
Fransuz tilidagi "le peigne" - bu taroq degani. Bu so‘z bilan bog‘liq xalqona
irim-sirimlar (croyances populaires) ham mavjud va ular o‘zbek xalqidagi ayrim
irimlarga ma’lum darajada o‘xshaydi.
Fransuz xalqidagi "le peigne" (tarroq) bilan bog‘liq irimlar:
Taroqni yerga tushirib yuborish -mehmon keladi.Bu ba’zan: “Si tu fais tomber
ton peigne, un invité va arriver” (Taroq tushsa, mehmon keladi) deb talqin qilinadi.
Taroq sinishi – yomon alomat.
Ayniqsa eski zamonlarda taroq ayol ziynati bo‘lgan va uning sinishi – dard,
ayriliq yoki ko‘z tegishi bilan bog‘langan.
Qorong‘ida taranmaslik -bu “jinlarni uyg‘otish” yoki “ruhlarni chaqirish” deb
qaralgan.
O‘zbek xalqidagi "taroq" irimlari:Taroq tushsa – mehmon keladi.Aynan shu irim
o‘zbeklarda ham mavjud: “Taroq tushsa – kutilmagan mehmon keladi.Taroq sinishi –
yomon belgidir.
Ayollar orasida: “Taroq sinishi – g‘am, xafalik yoki dard” deb talqin
qilinadi.Qorong‘ida taranmaslik kerak.Bu irim juda mashhur.
"Le peigne" (taroq) bilan bog‘liq fransuzcha irimlar o‘zbek irimlariga juda
o‘xshash, hattoki bir xil deyish mumkin. Bu holat madaniyatlararo umumiy arxaik
tasavvurlar (masalan, jin, ruh, ko‘z tegishi, mehmon) mavjudligini ko‘rsatadi.
International scientific journal
“Interpretation and researches”
Volume 1 issue 10 (56) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2
73
Irim-sirimlar har bir xalqning qadimiy tafakkuri, madaniy merosi va
dunyoqarashi mahsuli sifatida shakllangan bo‘lib, ular nafaqat e’tiqodiy, balki
lingvokulturologik va psixologik ahamiyatga ham egadir. O‘zbek xalq irimlari
hayotiy tajriba, kuzatuv va qadimiy dunyoqarash bilan uzviy bog‘liq holda avloddan-
avlodga og‘zaki tarzda yetib kelgan.
Mazkur maqolada o‘zbek xalq irimlari fransuz xalqining shunga o‘xshash
e’tiqodlari bilan taqqoslab o‘rganildi. Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, ikki xalq
madaniyatida ham baxt, omad, tilak va xavfsizlik kabi mavzular atrofida shakllangan
irimlar mavjud. Masalan, xonqiz va coccinelle, to‘qqizbarg rayhon va to‘rtbargli
beda, taroq tushishi bilan bog‘liq irimlar har ikki xalqda deyarli bir xil ma’noga ega.
Bu esa shuni anglatadiki, irim-sirimlar -milliy mentalitetning noyob ko‘rinishi
bo‘lishi bilan birga, insoniyatga xos universal tafakkur shakllarini ham namoyon
etadi. Shu boisdan ham irimlar tilshunoslik, folklorshunoslik, antropologiya va
madaniyatshunoslik nuqtayi nazaridan alohida o‘rganilishi lozim bo‘lgan muhim
manbalardandir.
Adabiyotlar/Литература/References:
O‘zbek tili adabiyotlari
1.
I. A. Karimov, “Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch”, Toshkent
Ma’naviyat- 2008.
2.
O‘zbek xalq og‘zaki ijodi.Toshkent: Musiqa nashriyoti, 2010.
3.
Fransuzcha-o‘zbekcha-ruscha proverbial frazeologik lug‘at.2012
4.
Ziyonet.com
Fransuz tili adabiyotlari
5.
Stylistique du francais moderne. 2004. Z.Abdushukurov
6.
Paul Sébillot – Traditions et superstitions de la Haute-Bretagne (1882)
7.
Émile Nourry (Pierre Saintyves) – Manuel de folklore (1936)
8.
Christophe Lefébure – La France des croyances et des superstitions
(2004)
