JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Xolov Sherzod Oripovich
mustaqil tadqiqotch
Shahrisabz davlat pedagogika instituti
ILK O’RTA ASRLARDA JANGAVOR QUROL-YAROG‘LAR HAMDA HARBIY
KIYIM KECHAKLAR TARIXI
Annotatsiya
: Maqolada ilk o’rta asrlarda Turk xoqonligi davrida harbiy kiyim kechaklar, qurol
aslahalar: qurol-yarog‘lari uzun plastinkasimon yoki zirxli sovut, yopichiq (barma)li dubulg‘a va
uncha katta bo‘lmagan qalqon uzun qalqonsimon ilgaklardan foydalanish taktikasi kabi
ma’lumotlar berilgan.
Аннотация:
B статье дается такая информация, как военная форма, доспехи во времена
Тюркского каганата в раннем средневековье, холодное оружие с длинными пластинами
или доспехами, шлем с закрытым (Барма)носком и тактика использования длинных
щитовидных крючков с небольшим щитом.
Annotation:
The article provides information such as military uniforms, armor during the time
of the Turkic Khaganate in the early Middle Ages, edged weapons with long plates or armor, a
helmet with a closed (Barma) toe, and tactics for using long shield hooks with a small shield.
Qadimdanoq turklarning qo‘shini yengil qurollangan otliq kamondozlardan iborat bo‘lgan.
Bunday qo‘shin tarqoq sak taktikasini qo‘llagan. Aniqrog‘i dushmanga ma’lum masofada turib
birdaniga o‘q yog‘dirishgan. Keyinchalik ham turk qo‘shinlarining o‘q va yoy bilan qurollangan
yengil otliqlar tashkil etgan bo‘lib, ular tarqoq saf tortgan holda harakat qilishgan. Yozma
manbalarda turklarning otda turib kamondan mohirlik bilan o‘q uzishlari alohida ta’kidlanadi[1: .
229.]. Arab, fors, yunon, slavyan va boshqa tillardagi manbalarda ham turklarning jangovor
qo‘shini odatda otliqlardan iborat bo‘lganligi qayd etilgan.
Xitoy yilnomalaridan biri “Chjou-shu”da turklarning jang qurollari shunday ta’riflanadi:
“ularning qurollari shoxsimon yoy va xushtaksimon ovoz chiqaruvchi o‘q, sovut, nayza, qilich
va dudama qilich (uzun, og‘ir qilich)lardan iborat... Otda turib kamondan mohirlik bilan o‘q
uzadilar” deb ta’kidlaydi.
Turli hududlardan topilagan arxeologik materiallar xoqonlik qo‘shining mustahkam po‘lat
qurollarga ega bo‘lganligini tasdiqlaydi. Xususan, Oltoy o‘lkasidagi Baliq Sook nomli joyda
qurol-aslahalari jang kiyimlari bilan ko‘milgan qadimgi turk jangchisiga tegishli mozor-qo‘rg‘on
qazilgan. Ahamiyatlisi shundaki, ushbu topilmalar orasida qilich, dubulg‘a (shlem), xanjar, o‘q-
yoy, sovut kabi jangovar buyumlarning mustahkam temir va kumushdan yasalganligi hamda
otliqqa unchalik qiyinchilik to‘g‘dirmaydigan darajada yengil bo‘lganlig ma’lum bo‘ldi.
Otliq jangchining yonida, albatta egar-jabduq, murakkab kamon, pastga tomon kengaygan
sadoq (unga o‘qlar uchlari yuqoriga qaratilib solingan) bo‘lishi shart edi. Kamarlar qadama
bezaklar bilan bezatilgan. Qilich chap tomondan ikkita kamar bilan qiyalatib ta’qilgan.
Ko’pincha qurol-aslahalar nayza va bolta bilan to‘ldirilgan. Mudofaa qurol-yarog‘lari uzun
plastinkasimon yoki zirxli sovut, yopichiq (barma)li dubulg‘a va uncha katta bo‘lmagan qalqon
uzun qalqonsimon ilgak orqali yelkaga osilgan[2: С. 86-87].
Xoqonlik jangchilarining mahoratini arab mualliflari shunday ta’riflashadi: “Turk yovvoyi
hayvonlar, qushlar, nishonlar, odamlarni otadi... u joni boricha quvlagan holda orqaga va oldinga,
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
o‘ng va chapga, yuqoriga va pastga qarab otadi. Xarijit (arab o‘qchisi) kamaon o‘qiga bitta o‘qni
joylaguncha, u 10 ta o‘qni otadi. Xarijit tekis joydan otini choptirguncha, u o‘z otida tog‘ yoki
vodiydan tushub, katta tezlik bilan choptiradi. Turkning to‘rtta ko‘zi bor – ikkitasi yuzida,
ikkitasi esa gardanida”.
VI-VII asrlarda qo‘shin jang taktikasiga ega, o‘z kuchi va malakasiga ishongan bo‘linmalar
ko‘rinishida bo‘lgan. Qattiq asosdan yasalgan uzangi va egarning keng tarqalishi turk
jangchisining nayza bilan xujumini yanada kuchliroq qilib, teshib (yorib) o‘tishini ta’minlagan.
Kamondan kuchli zarb bilan yakka nishonni muljallab zo‘r va bexato otishgan. Kamon
tushirilgan holda tutilgan, bu esa kamonning butun kuchini otishga saqlash imkonini bergan. O‘q
pati yumshab yektmasligi uchun o‘qdonning tagi kengaygan bo‘lgan, bu esa o‘z navbatida
o‘qning bir xilligini ta’minlagan. Ikkinchi, o‘qchi kamarning bo‘lishi, aftidan, jang vaqtida
kamon va sadoqni almashtirishni osonlashtirish bilan bog‘liq bo‘lgan[3: С. 88].
Qadimgi turklarda har xil turdagi uch parrakli o‘q uchlari keng tarqalgan. Ularning zimmasi
yengil qurollangan dushmanni otishga muljallangan. Keyinchalik ikki va to‘rt parrakli,
shuningdek, yassi o‘q uchlari ham paydo bo‘lgan. O‘q uchlari ba’zan suyakdan ham yasalgan
biroq ular juda kam uchraydi, o‘qlar asosan temirdan qilingan, temir kam bo‘lgan joylardagina
suyakdan yasalgan bo‘lishi mumkin.
Arxeologik topilmalar orasida ba’zan o‘q uchlaridan tashqari o‘qning yog‘ochdan qilingan
qismlaring qoldiqlari ham uchraydi. O‘qlarning turli bo‘yoqlarga bo‘yalganligi esa jangchiga
urush vaqtida kerakli o‘vq uchini adashmasdan tez topishini qulaylashtirgan.
Qadimgi turk jangchilaring dushmanga qarshi olib borgan masofali janglarida asosan
murakkab tuzilishga ega suyal va shoxdan qoplamali kamon va temir uchli o‘qdan foydalanigan.
Qurol-yarog‘larning qoldiqlari Tyan-Shandagi ot bilan ko‘milagn qadimgi turk qabrlaridan, faqat
erkaklarning mozorlaridan topilgan. Mazko‘r topilmalar asosida qadimgi turk jangchisining
qurol-yarog‘lari haqida ma’lum bir tasavvurlarga ega bo‘lish mumkin. Qilich va uzun dudama
qilich har doim aslzodalik va boylik belgisi hisoblangan[4: С. 65].
Xitoyliklar fuli, ya’ni “buri” deb atagan turk harbiylari shamshir, nayza, uzun og‘ir qilichlar
bilan qurollangan bo‘lib, yaqin masofadagi qo‘l jangini olib borishga moslashgan edi. Ular turk
qo‘shinining zarbdor o‘zagi hisoblanardi.
Dushmanga qarshi jang vaqtida qadimgi turklar o‘zlarini himoyalash mafqsadida temirdan
yasalgan mudofaa aslahalaridan ham leng foydalanishgan. Ularga eng avvalo, sovut, dubulg‘a,
qalqon kabilar kirar edi. Masalan, Qirg‘izistonning Luyemon-to‘ba vodiysidagi tosh haykal
yaqinidan topilgan sovut kiyimning qoldig‘i jangchi tanasini butunlay qoplovchi mudofaa kiyimi
bo‘lgan. Bu kabi tishli plastinalardan iborat sovut kiyimlari ilk o‘rta asrlarda xitoy, toxar va
so‘g‘d qo‘shinlarida keng tarqalgan edi[5: С. 120.].
O‘g‘ir zirxli otliqlarning qurol-yarog‘lari sirasiga o‘q-yoy, zarbli nayzalar, dudama uzun
qilich, shamshir, xanjar, sovut, dubulg‘a kabilar kirgan. Masofali urush vaqtida jangchilar otish
uchun turli xil kamonlardan foydalanishar edi. Yengil qurollangan dushmanni yakson qilish
uchun uch parakli yokiyassi temir yohud suyakdan yasalgan uchli o‘qlardan mohirona
foydalanishgan. Yaqin masofada va qo‘l jangida esa jangchilar dushmanga nayza, uzun og‘ir
qilich, shamshir va xanjarlar bilan xujum qilishgan. O‘zlarini mudofaa qilish maqsadida esa
plastinali sovutlar va dubulg‘alardan foydalanishgan.
Kadimgi turklarning kiyim-kechaklari jangchi va ovchilar uchun kulay bulgan: kiyim
kismlari, ayniksa, kamarlarning ramziy ifodasi (simvolika) boshka xalklar uchun jozibador
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
kurinardi. Sochlarini ustirib, urib orkasiga tashlab yurganlar. Ular kaftanlarining ung etagini
chapga kayirib, bellariga nakshli kamar takishgan,. Ularning kamarlari ijtimoiy va siyosiy
mavkeini anglatganligi uchun bunga aloxida axamiyat berilar edi.
VI - VI asrlarga tegishli Afrosiyob, Panjikent, Shaxriston, Ajinatepa, Tavkatepa,
Fundukistonu kabi bir kator me’moriy inshootlarning devorlaridagi rasmlarda kadimgi turklarga
xos mavzular aks etgan[6:c-147-159]. Keyingi yillarda olib borilgan izlanishlar tufayli ularnini
kupchiligi Turk xoqonligi bilan boglik ravishda barpo qilingani yanada aniq bo‘la boshladi,
Xususan, Afrosiyob devoriy rasmlarining bir qismida G‘arbiy turk xoqoni va uni qurshab turgan
mulozimlar tasvirlangan[7: c159-161]. So‘nggi yillarda ko‘pchilik tadqiqotchilar (B.A.Shishkin,
L.I.Albaum, M.Mode, S.A.Yasenko, I.A.Arjanseva kabilar) Afrosiyobdagi Elchilar zali”da VP
asr o‘rtalarida sodir bo‘lgan haqiqiy siyosiy vokelik tasvirlangan, deb hisoblashmoqda. Shu
sababli, musavvir tasvirdagilarning kiyim-kechak va qurol-yarog‘larini aniqlik bilan tasvirlashga
harakat qilgan[8: c-161-165].
Qo‘shin boshqaruvi hamda harbiy unvon va epitetlar. Xoqon hamma narsadan avval “mangu el”
(yani, imperiya) xotirjamligi, farovonligining kafolati bulib, “el”ning mavjud bulishining asosiy
sharti sifatida beklar va “butun xalk”ning xoqonga sadoqati talab kilinardi. Xoqon, bitiktoshlar
tili bilan aytganda “turk eli” uchun, “turk halki” uchun “tunlari uxlamaslik va kunduzlari (ishsiz)
o‘tirmasligi” shart edi[9: Б. 90-91, 107]. Urush va sulh, jang va bitim - barchasi “turk eli”ning
tinchligi uchun Xoqon irodasi bilan hal qilinardi. Bir so‘z bilan aytganda, xoqonning harbiy va
diplomatik huquqlari mutlaq cheksiz edi. Turk xoqonligining g‘arbiy qismida qo‘shinning ikkala
qanotida xoqonlik oila a’zolari - yabg‘u, shad, tegin unvonli shahzodalar turgan[10: С. 292].
Xoqonlikning mazkur vakillari tobe qabilalalarni boshkarish, soliqlar yigishni tashkil qilish bilan
birgalikda, ularni harbiy ishlarga jalb etish, janglarga olib borish va harbiy xarakatlarda
boshchilik qilish ishlarini g‘am amalga oshirganlar. Xoqonlikda shaxzoda — teginlar o‘z
qo‘shiniga ega bo‘lib, biror o‘lkani boshkarishga mas’ul kilingan taqdirda shad unvonini olgan.
Qo‘shin boshqaruvida turklar oltin buri boshli bayroqlardan buyruqlarni yetkazishda esa muxrli
nayzali oltin o‘qlardan foydalanishgan[11: С. 166.]. Qo‘shin boshkaruvini turli darajadagi harbiy
amaldorlar olib borishgan. Ular orasida eng yuqorilari jabgu (yabgu), tegin, eltabar bo‘lib.
mazkur barcha mansablar otadan o‘g‘ilga meros bo‘lib o‘tar va Ashina xonadoni a’zolaridan
tayinlanar edi.
Xitoy manbalari va turkiy bitiktoshlarda xoqonlikda mavjud bo‘lgan mansab va unvonlarning
nomlari saqlanib qolgan. Xoqonlikning boshkaruv tuzumida qariyb 40 ga yakin unvon va
ellikdan ortiq epitetlar mavjud bo‘lib, уларни қуйидагича guruhlarga bo‘lish mumkin:
1) rasmiy: a) ma’muriy; b) xarbiy;
2) ijtimoiy: a) diniy, b) ramziy/faxriy.
Qadimgi turklarda xoqondan keyin birinchi o‘rinda yabg‘u turgan. Dastlabki davrlarda “yabgu”
xoqonning vorisi hisoblanib, odatda xoqonlarning ukalari shu unvonga ega bular edilar. Shuning
uchun ham yabg‘u xitoy yilnomalarida xoqondan keyingi birinchi shaxs sifatida ko‘rsatilali[12:
C. 229.]. Undan keyin esa tegin, ya’ni shahzodalarga beriladigan unvon bo‘lgan. Odatda
teginlarga boshkarish uchun ma’lum bir hudud berilib, o‘zining qo‘shiniga ham ega bo‘lgan.
Hokimiyat akadan ukaga emas, otadan o‘g‘ilga o‘tadigan bo‘lgach, teginlar taxt vorisi hisoblanib,
yabg‘ularning mavqeiga nisbatan ularning mavqei yuqoriroq bo‘lishiga olib keladi. Teginlardan
so‘ng eltabarlar turgan.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Yabg‘u, shad, tegin, eltabar, tudun, tutuq, cho‘r, tarxon, erkin, inanchu, buyruq kabi o‘nlab
unvonlar va ularning oldida keluvchi apa, inal, kul, tun va x.k. ko‘plab epitetlar rasmiy
xarakterda bo‘lib, ulardan aksariyati ma’muriy bo‘lsa, bir kismi harbiy edi. Ayniksa, ular orasida
tutuq, cho‘r, tarxon, erkin kabi unvonlar kuproq harbiy xarakterdagi unvonlar bulishi barobarida
qaram qabilalarni boshqarishga vohalarga hukmdorlik qilishga yuborilgan ma’murlarning unvoni
sifatida ham uchraydi.
Xoqonlikda mavjud unvonlar tizimida harbiy unvonlar ham o‘ziga xos o‘rin egallagan. Jumladan,
bitiktoshlarda su-boshi, chabish, bing-boshi beshyuz-boshi, yuz-boshi, *o‘n-boshi kabi unvonlar
uchraydi. Shuningdek, xitoy yilnomalarida xoqonlik amaldorlarining unvoni sifatida cha-bi-
shi/szyabi (chabish) bir necha bor qayd etiladi. Su-boshi luhaviy jihatdan qadimgi turkcha su
“qo‘shin” va bashi “bosh, raxbar”, ya’ni “qo‘shin boshlig‘i, lashkarboshi” ma’nosida edi.
Chabish (chovush) esa “qo‘shinda vazifador shaxs, lashkar boshliqlaridan biri” sifatida bo‘lib,
Maxmud Koshgariy uni “jangda saflarni tuzatuvchi, dam olish vaqtida askarni zulm qilishdan
saqlovchi odam shaklida ta’riflaydi[13: Б. 349.].
Xoqonligida harbiy unvonlar sifatida bo‘lgan bing-boshi – “mingboshi”, beshyuz-boshi, yuz-
boshi, o‘n-boshi va hakozolar ham asosan markaziy xokimiyat va qo‘shin qanotlari boshqaruvida
mavjud bo‘lib, ularning bunday nomlanishi moxiyatan “o‘nlik tizimi” ega harbiy imperiya
bo‘lganligi bilan izohlanadi.
Xullas, ilk o’rta asrlarda turk xoqonligi davrida askarlarning kiyim kechaklari, harbiy qurol
aslahalarning ishlatilishi jarayonlarini tartibga solish, ishlata olish nihoyatda dolzarb masala
bo’lganligi ta’kidlargan.
FOYDALANGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
1. Бичурин Н.Я. (Иакинф). Собрание сведений о нараодах, обитавших в Средний Азии в
дрениу времена. М.; Л., 1950. Т.1. – с. 229.
2. Распопова В.И. Согдийский город и кочевая степь и VII-VIII вв. // КСИА. Вып. 122. М.
1970. – С. 86-87.
3. Распопова В.И. Согдийский город и кочевая степь – С. 88.
4. Кирпичников А.Н. Древниерусское // Свод арх. Источников. Вып. 2. М., 1973. – С. 65
5. Худяков Ю.С., Табалдиев К.Ш. Древние тюрки... - С. 120.
6. Альбаум Л.И. Живопись Афрасиаба. Т, 975.-С. 20-32; Mode, 2006:110-125; Vaissiere de
la, 2006: C-147-159.
7. Іржанцева И.А., Иневаткина О.Н. Еще раз о росписях Афрасиаба: новые открытия,
которым четверть века // Центральная Азия: источники, история, культура (Отв. ред. Е.А.
Антонова, Т.К, Мкртычев). М., 2005; c159-161
8. Яценко С.А. О точной дате и обстоятельствах прибытия посольств, изображенных на
росписях Афрасиаба./] “Узбекистан - вклад в цивилизацию Бухара и мировая культура”.
(Тезись). Вып. 3, часть 1. Бухара, 1995.c-161-165
9. Абдураҳмонов.- F, Рустамов А. Қадимги туркий тил, Т., 1982. - Б. 90-91, 107.
10. Бичурин Н.Я. Собрание сведений о народах ... Т. 1. – С. 292.
11. Худяков Ю.С. Вооружение средневековых кочевников ... - С. 166.
12. Бичурин Н.Я. Собрание сведений о народах T.1. - C. 229.
Қошгарий, Маҳмуд. Туркий сузлар девони (Девону-лугат ит-турк) / Таржимон ва нашрга
тайёрловчи С.М.Муталлибов. 1 жилд. Т.: Фан, 1960,=Б. 349.
