JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Saidova Sarvinoz
Osiyo Xalqaro Universiteti
Jismoniy madaniyat kafedra o’qituvchisi
BOLALARNI KUNDALIK HAYOTIDA JISMONIY TARBIYA BO‘YICHA ISHLARNI
TASHKIL ETISH
Annotatsiya:
Ertalabki badantarbiya har bir insonga foydali va uni yosh yoki jismoniy
rivojlanishdan qat’inazar doimiy ravishda qilish darkor. Ertalabki badantarbiyani bolalikdan
o’zlashtirish lozim, shu bilan foydali ishga odatlaniladi, chunki badan tarbiya yurak va o’pka
ishini yaxshilaydi, suyakmushak to’qimalarini rivojlantiradi, tananing umumiy salomatligini
mustahkamlaydi va bolada irodani shakllantirib, intizomga o’rgatadi.
Kalit so’zlar:
Ruhlantirish, Maqtanish, Mashq, Ritmik, shpagat, ertalabki badantarbiya,
Universal beshlik
Kirish
Sir emaski, ertalabki oddiy badantarbiyadan so’ng, inson kun mobaynida o’zini tetik his
qilishiga yetarli quvvat oladi – o’zini his qilish yaxshilanadi, ertalabki badantarbiya go’yoki
tanani «silkitadi» va shunchaki ajoyib kayfiyat baxsh etadi.Bolani qanday qiziqtirish mumkin?
Aslida, eng gapyuqmas bolalarni ham ertalabki jismoniy tarbiyaga o’rgatsa bo’ladi. Buning
uchun zerikarli jismoniy mashqlarni quvnoq o’yinga aylantirish kerak, buni har bir oila a’zosi
bajara oladi.
Dastavval, farzandlari badantarbiya qilishni xohlamaydigan barcha ota-onalar anglab olishlari
kerakki, bolani mashq qilishga majburlash emas, o’rgatish kerak. Farqi bormi? Agar, hali ham
«unchalik bo’lmasa», tezda ota-onangiz ham sizni o’z irodangizga qarshi biror ishni qilishga
majburlaganini xotirlay olasizmi? (Ko’pikli sutni ichish?.. Skripka chalish?). Endi tahlil qiling,
katta bo’lgach, o’sha ishlarning qaybirini davom ettirmoqdasiz?!
Ertalabki badantarbiyadan maqsad, u uzoq yillar mobaynida sog’lom odatga
aylanishidir.Shuning uchun ham tarbiya maqsadlarida hech qanday bosim, ayniqsa jazolash (agar
bajarmasang, konfet yo’q) haqida gap bo’lishi mumkin emas. Bolakay tonggi oson jismoniy
mashqlarni og’ir vazifa sifatida emas, balki (yuvinish va tishni yuvish singari) shunday bo’lishi
lozim ish deb qabul qilishi kerak. Mashq qilishni o’zgaruvchan stolda boshlash muhim. Agar
hayotning ilk oylaridanoq qiziq hirgoyilar qilib, bolaning qo’l-oyoqlarini ohangga mos ravishda
harakatlantirsangiz, bunda o’z harakatlaringizni hayajon bilan «mana bizning bolakay qanday
qila oladi!» deb davom ettirsangiz, siz shartli refleksga poydevor qo’yasiz: tong otdi — mashq
boshlandii. Agar siz, 2-3 yilgacha kichkintoyingizga ertalab uyg’onishi bilan «qushcha
qanotlarini qanday silkitishi» yoki «chigirtka qanday sakrashi»ni ko’rsatsangiz va undan sizning
harakatlaringizni takrorlashni so’rasangiz, siz unda eng to’g’ri refleksni mustahkamlaysiz va
uning dunyoqarashini kengaytirasiz. Hatto, oddiy sayrni ham sport bilan shug’ullanishga
aylantirish mumkin. Buning uchun sakrash, yugurish va shu kabilarni bajarish mumkin. Biroq,
barchasini farzandingiz bilan birga bajaring va unga sog’lom turmush tarzi borasida namuna
ko’rsating. Va nihoyat, rag’batlantirish muhim shart hisoblanadi, ammo bu ham ma’lum bir
chegaradan chiqmasligi shart, deb qayd etishadi mutaxassislar.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Ruhlantiramiz.
Ammo, aytaylik, bola biroz katta bo’ldi, ertalablari badantarbiya qilish masalasi
sizni o’ylantira boshladi. Farzandingiz 5-7 yosh atrofida va siz nima bo’lsa bo’lsin, u ertalablari
mashq qilishini xohlayapsiz. Bunda bolani to’g’ri ruhlantira olish lozim. Hech qachon u bilan
«bozor munosabatlari»ni o’rnatmang: «sen mashq qilasan, men o’yinchoq olib beraman» va b.
kabi. Bunday tarbiyalash shu bilan yakunlanadiki, bola salomatligi uchun emas, ortiqcha yana bir
sovg’a uchun mashq qiladigan bo’ladi. Keyinchalik umuman qilmay qo’yadi.
Eng to’g’risi – shaxsiy namunada ko’rsatish.
U bilan birga mashq qiling. Mashq turlari
bo’yicha musobaqalashing. Bu ham quvnoq, ham foydali bo’ladi. Agar siz shug’ullanib, biror
sport turida ilgarilab ketgan bo’lsangiz, farzandingiz bu haqda bilishi va faxrlanishi lozim.
Mukofotlarni ko’rinadigan joyga qo’ying, muvaffaqiyatlaringizni namoyish qiluvchi fotosuratlar
yoki videolavhalarni tomosha qiling.
«Maqtanish» imkonini qo’ldan boy bermang: «Ko’ryapsanmi, qanday qila olaman? Bilasanmi,
bu qanday zo’r! Men tanamni tayyorlash uchun ertalabki oddiy mashqlardan boshlaganman.
Xohlasang, sen ham shunday qila olasan».
Bolaning har qanday harakati ota-onalar qalbidan joy oladi, shuning uchun ham ertalabki
badantarbiya mashlari oiladagi o’ziga xos voqelik bo’lishi darkor: barcha jismoniy mashq
qilayotgan bolaga diqqat qaratishi, chaqqonligi uchun maqtashi, kerakli jihozlar (yaltiroq koptok,
arg’imchoq, multfilmlar qahramonlari tushirilgan original gilamcha va b.) ni xarid qilishi kerak.
Va albatta, u xalaqit qilayotgani, «oyoq ostida o’ralashayotgani» yoki sadolari ostida o’tirib-
turayotgan musiqa juda balandligi va qo’shnilarni uyg’otib yuborishini aytib koyish kerak emas.
Mashqni to’g’ri bajaramiz.
Bola uchun ertalabki badantarbiyaning odatdagi fitnes-yuklama
bilan hech qanday umumiyligi yo’q. Shuning uchun bola har kuni kundalik me’yordan ko’proq
qilib, shpagat o’tirishini talab qilish kerak emas. Mashqlar qanchalik sodda bo’lsa, shuncha
yaxshi va quvnoqroq. Asosiysi – tananing har bir qismi uchun barqarorlik va muvozanatni
ta’minlashga erishish. Mashqlar shunday tanlanishi kerakki, unda asosiy mushaklar guruhi va
bola organizmi tizimlari qatnashsin. Mashg’ulotlar chog’ida tayyor to’plamlardan foydalanish
yoki ularni bola salomatligining o’ziga xosliklaridan kelib chiqqan holda tuzib chiqish ham
mumkin.
Ertalabki gimnastikaning taxminiy to’plami quyidagicha bo’lishi lozim:
tortilish;
yurish (joyida yoki harakatda);
bo’yin, qo’l va yelka sohasi mushaklari uchun mashqlar;
gavda va qorin sohasi uchun mashqlar;
oyoq mushaklari uchun mashqlar (o’tirib-turish, sakrash);
oyoq-qo’l mushaklari ishtirokidagi umumiy ta’sir etuvchi mashqlar (silkitish, old-orqaga, yon
tomonga egilish);
kuch ishlatish zarurati bo’lgan mashqlar;
bo’shashtiruvchi mashqlar;
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
nafas olish uchun mashqlar.
«Universal beshlik» mashqlari ham bor bo’lib, har qanday bolakay uni oson o’zlashtiradi va
huzur qiladi:
Ilk holat: oyoqlar elka kengligidan kengroq ochiladi, qo’llar bosh orqasida. O’ng oyoqni bukib,
gavda chapga bukiladi, chap oyoq bilan oyoq ushlanadi. Xuddi shu harakat aksincha takrorlanadi.
Ilk holat: oyoqlar yon tomonga, qo’llar belda. Gavdani chapga qaratib, bir vaqtning o’zida chap
qo’l kafti bilaan yuqoriga ko’tariladi. Xuddi shu aksincha takrorlanadi.Ilk holat: oyoqlar elka
kengligida, qo’llar gavdadan pastga tushirilgan. Sekinlik bilan to’g’ri oyoqni orqaga, qo’llar
tomonlarga harakatlantiriladi — «qaldirg’och». 3 soniya muvozanatni saqlash kerak. Xuddi shu
boshqa oyoqda ham bajariladi. Ilk holat: oyoqlar elkadan kengroq ochiladi, qo’llar belda.
Gavdani navbati bilan chap va o’ng tomonga aylana shaklida aylantirish lozim. Ilk holat:
Oyoqlar birga, qo’llar tirsakka bukilgan, barmoqlar elkada. Oldinga va orqaga 30 soniyada
aylana harakatlarni bajarish kerak. Ba’zan bola sport bilan oshno bo’lishni butunlay rad etgan
holatlar ham bo’lib turadi. Buning yomon yoki g’aroyib jihati yo’q. Bu kabi holatda yagona yo’l
rozi bo’lish va kutish. Ehtimol, ertalabki badantarbiya farzandingizga to’g’ri kelmas. Shunaqasi
ham bo’lib turadi. Har kuni farzandingiz bilan ko’proq sayr qilish, ochiq havoda serharakat
o’yinlar o’ynashga harakat qiling. Bu uning gipodinamikasini to’ldiradi. Kim bilsin, balki bir
necha yillardan so’ng, unda sportga muhabbat paydo bo’lib, sizdan xokkey yoki raqs to’garagiga
yozishni iltimos qilar.
Ertalabki badantarbiya mashqlarining sog’lomlashtiruvchi turlari sarasiga kirdi. Maktabgacha
ta’lim muassasalar tarbiyalanuvchilari ertalabki badan tarbiya mashqlarini o’z ichiga oladi.
Ertalabki badantarbiya mashqlarining bu turlari shug’ullanuvchilarni har tomonlama jismoniy
kamolotga yetkazish, salomatligini mustahkamlash va harakat funksiyalarini takomillashtirish
maqsadida qo’llaniladi. Ertalabki badantarbiya mashqlarida sport turlari. Bu guruhga sport
ertalabki badantarbiya mashqlari, badiiy ertalabki badantarbiya mashqlari kiradi. Bu turlar sport
yo’nalishiga ega bo’lib, sport turlari sifatida targ’ib etiladi. Bulardan maqsad, mashqlarni ijro
etish texnikasida yuksak kamolotga erishish, yuksak sport mahoratini ko’rsatish, hamda har
yoqlama yuksak jismoniy tayyorgarlik asosida ertalabki badantarbiyamashqlari ko’p murakkab
mashqlarini bajara bilishga erishishdan iborat. Ertalabki badan tarbiya mashqlarining amaliy
turlari. Ertalabki badantarbiya - amaliy mashqlarning bir ko’rinishidir, ertalabki badantarbiya
yanada tezroq va to’la ravishda bolaning sog’lig’ini tiklash uchun qo’llaniladi, yana jismoniy
sifatlarni rivojlantirishda chidamlilikda qo’llaniladi. Ertalabki mashqlarning vositalari - saflanish
mashqlari, harakatlanishning va raqs qadamlarining xillari; umumiy ritmik mashqlarning
buyumlarsiz va buyumlar bilan bajarilish turlari (tayoqlar, gantellar, arg’imchoqlar, to’plar va
boshqa), mashqiy devordagi mashg’ulotlar halqlarda va amaldagi mashqlar (yugurish, sakrash,
o’rmalash, oshib o’tish)
Ritmik ertalabki badantarbiya mashqlari va uning turlari.
Ritmik mashqlari
sog’lomlashtirish yunalishidagi badantarbiya mashqlarining ko’rinishlaridan biri hisoblanadi.
Uning asosiy mazmuni yugurish, sakrash, uyin ko’rinishlari hisoblanadi. Bularning hammasi
sog’liqni oshirishga yordam beradi. Ritmik ertalabki badantarbiya mashqlari bilan hamma turli
xil yoshdagi bolalar shug’ullanishi mumkin. Ritmik ertalabki badantarbiya mashqlarida harakat
chegaralanmagan bo’ladi, gavdaning hamma qismiga ta’sir qiladi, chaqqonlik, epchillik,
egiluvchanlik, chidamlilik.
Xulosa
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Maktabgacha ta’lim muassasalarda ertalabki badantarbiya mashqlarining asosan ertalabki
badantarbiya mashg’ulotdan oldin o’tkaziladi. Uning ahamyati esa bola organizmni chiniqish
jarayoniga tayyorlash. Ertalabki badantarbiya 7-15 daqiqa davom etadi. Badantarbiya mashqlari
5-7 ta mashg’ulotlardai iborat. Eng ko’p og’irlik mashg’ulotlarning o’rtasida o’tkaziladi. Bolalar
bog’chalari guruhlarida ertalabki mashqlar sog’lomlashtirish va tarbiyaviy vazifalarni bajaradi.
Kun tartibining ajralmas qismi bo’lgan holda u har bir bola uchun majburiydir. Har kuni
uyg’ongach (5-7 daqiqadan so’ng) maxsus tanlangan 7-12 jismoniy mashqlar 10-15 daqiqa
davomida organizm faoliyatini faollashtiradi, tananing to’g’ri o’sishidagi ko’nikmalarga ijobiy
ta’sir ko’rsatadi, yassi oyoqlikdan ogohlantiradi. Ertalabki mashqlarda ishtirok etish bolalarda
foydali bo’lgan har kuni bajariladigan estalabki jismoniy mashqlarni bajarishni ta’minlaydi.
Aqliy va jismoniy mehnatning ishlab chiqaruvchanlik darajasi birmuncha pasaygan bo’ladi.
Ertalabki jismoniy mashg’ulotlarning ahamyati markaziy nerv sistemasiga kuchli
analizatorlarnnng retseptorlarining signallari oqimi kelib tushadi, ayniqsa proporsiya-
retseptorlardan, bu markaziy nerv tizimining tez qo’zg’alishiga va mehnatga yaroqliligi
me’yorini qayta tiklaydi. Ertalabki mashqlar teri retseptorlarining sovuqqa va suv bilan
bo’ladigan ta’sirlari birgalikda o’tkazilsa, nerv sistemasining ko’zg’alish jarayoni tezroq yo’lga
qo’yiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Sidova , S. (2024). PHYSICAL QUALITIES IN A WRESTLER. Medicine, Pedagogy
and
Technology:
Theory
and
Practice,
2(9),
360–368.
Retrieved
from
https://inlibrary.uz/index.php/mpttp/article/view/59380
2. Dilnoza, Y., & Diyor, O. (2024). AQLIY TARBIYA VA FITNES. PSIXOLOGIYA
VA
SOTSIOLOGIYA ILMIY JURNALI, 2(7), 79-82.
3. 19. Ismoilov, H. (2024). ANALYSIS OF THE CRITERIA FOR SELECTING YOUNG
ATHLETES SPECIALIZING IN SPRINT DISTANCES. Journal of Universal Science
Research, 2(10), 174–182. Retrieved from
https://inlibrary.uz/index.php/universal-
scientific research/article/view/59008
4. Maksimov, V.V. (2010). Jismoniy madaniyat va uning bolalar sog'lig'iga ta'siri. Tashkent:
O‘zbekiston Yozuvchilar Uyushmasi.
5. Yusufov, T.H. (2015). Badantarbiya va uning bolalar jismoniy rivojlanishidagi o'rni.
Toshkent: “O'qituvchi” nashriyoti.
6. Akhmedov, K. (2009). Ertalabki badantarbiya mashqlari: Bolalar uchun sog’lomlashtirish
metodlari. Tashkent: O‘zbekiston Ta’limi va Jismoniy Madaniyat.
7. Turaev, A. (2012). Sog’lom hayot tarzi va bolalar jismoniy tarbiyasi. Toshkent: Ilm-fan.
8. Gulomova, M.A. (2017). Jismoniy tarbiya: Yoshlarga mo‘ljallangan metodlar. Toshkent:
O’zbekiston Jismoniy Tarbiya Akademiyasi.
9. Kamilov, R.Z. (2014). Bolalar jismoniy tarbiyasi va uning rivojlanishdagi ahamiyati.
Samarqand: Jismoniy Tarbiya va Sport.
