JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Saidova Sarvinoz
Osiyo Xalqaro Universiteti
Jismoniy madaniyat kafedra o’qituvchisi
TEZKORLIK QOBILIYATINI TARBIYALASH
Annotatsiya:
Tezkorlik jismoniy qobiliyatini tarbiyalash - bu bolalarning tez va samarali harakat
qilish, harakatlarni to‘g‘ri va tez bajarish, umumiy motorik qobiliyatlarni rivojlantirishga
qaratilgan mashqlarni o‘z ichiga oladi. Tezkorlikni tarbiyalash bolalar uchun juda muhim, chunki
bu nafaqat jismoniy rivojlanishni ta'minlaydi, balki umumiy motorik ko‘nikmalarni ham
yaxshilaydi.Tezkorlik bu harakatlarning tezligi, aniqligi va natijaga erishish uchun kerakli vaqtni
qisqartirishni anglatadi. Tezkorlikni rivojlantirish orqali bolalar o‘zlarining tana harakatlarini
boshqarishni o‘rganadilar, bu esa ular uchun sport, o‘yinlar va kundalik hayotda muhimdir.
Kalit so’zlar:
reaksiya, sprints, o‘zgaruvchan tezlik, o‘yinlar, estafeta, koordinatsiya va balans,
doimiylik.
Kirish
Maktabgacha yoshdagi bolalarda tezkorlikni rivojlantirishMaktabgacha yoshdagi bolalarda
tezkorlikni rivojlantirish uchun o‘yinlar va mashqlarni foydali tarzda tashkil etish zarur. Bu
yoshdagi bolalar uchun mashqlarni qiziqarli va motivatsion qilish juda muhim. Shuningdek,
ularning motorik rivojlanishi uchun jismoniy faollik va o‘yinlar juda muhimdir. Bolalar
o‘zlarining jismoniy faolliklarini rivojlantirishni, shu bilan birga tezkorlikni oshirishni qiziqarli
va faol tarzda amalga oshiradilar. Tezkorlikni rivojlantirishda quyidagi omillar muhim:
Koordinatsiya va reaksiya vaqti: Tezkorlikni rivojlantirishda bola qanday qilib tez va to‘g‘ri
harakat qilishni o‘rganadi. Bu koordinatsiya va reaksiya vaqtini yaxshilashni o‘z ichiga oladi.
Maktabgacha yoshdagi bolalar uchun bu qobiliyatlarni rivojlantirishda faol o‘yinlar juda
samarali bo‘ladi. Mushaklarning tezligi va kuchi: Jismoniy tezkorlik mushaklarning tez
ishlashini talab qiladi. Maktabgacha yoshdagi bolalarda bu mushaklarning kuchini oshirish va tez
ishlashini ta'minlash kerak. Qiziqarli o‘yinlar va mashqlar: Maktabgacha yoshdagi bolalar uchun
tezkorlikni rivojlantirishda o‘yinlar asosiy vositadir. O‘yinlar orqali bolalar o‘zlarini qiziqarli va
mazmunli faoliyatda ko‘rsatadilar, shu bilan birga tezkorlikni oshirishga harakat qilishadi. Qisqa
masofalarda tezlikni oshirish: Bolalar uchun qisqa masofalarda yugurish va tezlikni oshirish
mashqlari juda muhimdir. Bu mashqlar ularni tezroq harakat qilishga va vaqtni tezroq o‘lchashga
o‘rgatadi. Maktabgacha yoshdagi bolalarda tezkorlikni rivojlantirish uchun samarali mashqlar.
Yugurish va tezlikni oshirish mashqlari. Qisqa masofalarda yugurish: Bolalarni qisqa
masofalarda tez yugurishga chaqirish. Masalan, 5-10 metr masofada yugurish. Buni bir necha
marta takrorlash orqali bolaning tezligini oshirish mumkin. Yugurish va to‘xtash: Bolalarga
yugurishni boshlash va to‘xtashni o‘rgatish. Har bir yugurish to‘xtash va keyin yana tez
yugurishni talab qiladi. Bu mashq bolalar uchun jismoniy faollik va tezkorlikni rivojlantirishda
foydalidir.
Reaksiyani tezlashtirish mashqlari
Yoritgich mashqi: Bola bir nuqtaga qarab turadi, va o‘yinchining qo‘li yoki boshqa predmetlari
yorqin rangda yoki chiroqni yurgizish orqali tezda harakat qilishni talab qiladi. Bu mashq
bolaning tezkorligi va reaksiyalarini rivojlantirishga yordam beradi. Kutilmagan komanda
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
mashqi: Bolaga tez-tez turli komandalarga asoslangan mashqlarni bajarishni o‘rgatish (masalan,
"tez yugur!", "tez sakra!"). Komanda vaqti bilan bog‘liq ravishda tezkorlikni rivojlantirish.
Sprints va o‘zgaruvchan tezlik mashqlari
Sprints: Bolalar ma'lum bir masofada (masalan, 20-30 metr) to‘liq tezlikda yugurishlari kerak.
Bu mashq tezkorlikni rivojlantirishda samarali bo‘ladi.
Tezlikni o‘zgartirish mashqlari: Bola yugurishni boshlaganida tezlikni oshiradi, so‘ngra
sekinlashtiradi, keyin esa yana tezlashtiradi. Bu mashq bolaning tezlikni boshqarishni
o‘rganishiga yordam beradi.
O‘yinlar va estafeta
Estafeta o‘yinlari: Bolalar guruhlarga bo‘linib, ma'lum masofani tezlik bilan yurgizib, o‘zlarining
jismoniy tezkorligini rivojlantiradilar. Masalan, yugurish, sakrash, to‘pni tashlash va qabul qilish.
Bu o‘yinlar bolaning tezkorlik qobiliyatini yaxshilashda samarali. To‘pni tezlik bilan olish va
berish: Bolalar bir-birlariga to‘pni tez yetkazishlari kerak. Bu o‘yin bolaning tezkorligini va
reaksiya vaqtini yaxshilaydi. Sakrash va tez harakatlanish Sakrab o‘tish: Bolalarni ma'lum bir
nuqtadan sakrab o‘tishga chaqirish (masalan, to‘pni ushlash yoki chiziqlarni ortda qoldirib
sakrash). Bu mashq bolalar uchun tezkorlikni rivojlantiradi, chunki ularning mushaklari tez
harakatlanadi va kuchli bo‘ladi. To‘pni o‘tkazish: Bolalar turli pozitsiyalardan to‘pni tezda
o‘tkazib, yangi pozitsiyaga ko‘chishadi. Bu mashq tezkor harakatlarni amalga oshirishda yordam
beradi.
Tezkorlikni rivojlantirishda e'tibor qaratish kerak bo‘lgan jihatlar
Mashqlarni qiziqarli qilish: Maktabgacha yoshdagi bolalar uchun mashqlarni qiziqarli va
interaktiv tarzda tashkil qilish kerak. Bu bolalarni motivatsiyalash va faol ishtirok etishga
undaydi. Mashqlarni individual va guruh sifatida bajarish: Ba'zi mashqlarni individual ravishda,
boshqalari esa guruhda bajarish orqali bolalar bir-birlaridan o‘rganishlari va o‘zlarini yanada
rivojlantirishlari mumkin.
O‘yinlar orqali o‘rgatish: Bolalar o‘yinlar orqali eng yaxshi o‘rganadilar. Shuning uchun
tezkorlikni rivojlantiruvchi mashqlarni o‘yin shaklida tashkil etish juda samarali. Doimiy
ravishda mashqlarni takrorlash: Tezkorlikni rivojlantirishda davomiylik juda muhim. Mashqlarni
muntazam ravishda takrorlash bolalarda tezkorlikni oshirishga yordam beradi. Maktabgacha
yoshdagi bolalarda tezkorlikni rivojlantirish uchun o‘yinlar va jismoniy mashqlarni doimiy
ravishda tashkil qilish juda muhim. Tezkorlikni oshirish orqali bolalar jismoniy faollikda
muvaffaqiyatli bo‘ladilar va ularning motorik ko‘nikmalari yaxshilanadi. Mashqlarni qiziqarli va
samarali tarzda tashkil etish bolalar uchun eng yaxshi natijalarga erishishga yordam beradi.
Tezkorlikni rivojlantirish, ayniqsa maktabgacha yoshdagi bolalarda, nafaqat jismoniy
rivojlanishni oshirish, balki bolalarning motorik ko‘nikmalarini, reaksiya tezligini va umumiy
sog‘lig‘ini yaxshilashga ham yordam beradi. Tezkorlikni rivojlantirish jarayoni mushaklarning
tezligi, mushak va asab tizimining birgalikdagi faoliyatini optimallashtirishni talab qiladi.
Tezkorlikni rivojlantirish uchun zarur bo‘lgan asosiy komponentlar
Tezkorlik va reaksiya vaqti: Tezkorlikni rivojlantirish uchun bola tez va aniq reaksiya berish
qobiliyatini o‘rganishi kerak. Bu uning tashqi omillarga, masalan, ovoz, yorug‘lik yoki
harakatlarga javob berish vaqtini qisqartirishga yordam beradi. Reaksiya vaqti jismoniy
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
tezkorlikning bir qismidir. Tezkorlikni oshirish uchun bola o‘z tanasini tezda harakatga kiritish,
tezda qaror qabul qilish va bajariladigan vazifaga moslashtirishni o‘rganishi kerak.
Mushaklarning tezligi va kuchi:
Tezkorlikni rivojlantirish uchun mushaklarning tezligi va
kuchi ham muhim rol o‘ynaydi. Bu bolalarning o‘z mushaklaridan samarali foydalanib, tez
harakat qilishlarini ta'minlaydi. Maktabgacha yoshdagi bolalarda mushaklarni tezda va samarali
ishlatishni o‘rgatish uchun qiziqarli va xavfsiz mashqlarni bajarish juda muhim.
Koordinatsiya va balans:
Tezkor harakatlar jismoniy kuch bilan birga, yuqori darajadagi
koordinatsiya va balansni ham talab qiladi. Koordinatsiya va balansning rivojlanishi, bolalar
uchun harakatlarni samarali va tez bajarishga yordam beradi.
Qisqa masofalarda tezkor harakatlanish:
Tezkorlikni rivojlantirishda qisqa masofalarda tez
yugurish yoki boshqa harakatlarni bajarish juda muhim. Bu bolaning tezkorlikni va
tezlashtirishni o‘rganishini ta'minlaydi. Maktabgacha yoshdagi bolalarda tezkorlikni
rivojlantirish uchun maxsus usullar va mashqlar
Yugurish va tezlik mashqlari
Tez yugurish o‘yinlari: Bolalarga qisqa masofalarga yugurishni o‘rgatish, masalan, 5-10 metr.
Bularni 2-3 marta takrorlash, keyin orqaga qaytib, yana yugurish. Bu mashqlar bolalarni tezkor
harakatlarga undaydi va harakat tezligini oshiradi. “Tez va sekin” o‘yini: Bola yugurishni
boshlaganda komanda bo‘yicha tez yugurishni vaqti-vaqti bilan sekin yugurishga o‘zgartiradi.
Bu mashq bolalarni tezkorlik va tezlikni boshqarishni o‘rgatadi.
Reaksiya tezligini rivojlantirish mashqlari Yorug‘lik yoki ovozga javob berish: Bola yorug‘likni
ko‘rib yoki ovozni eshitib, tezda javob berishi kerak. Misol uchun, bola ochiq rangli chiroqni
ko‘rganida, yugurishni boshlashi yoki ovozli signalni eshitganda tez harakat qilishi kerak.
Reaksiya o‘yini: Bolaga turli komandalarga tezda javob berishni o‘rgatish. Misol uchun, "tez
yugur!", "tez sakra!" yoki "yugur va to‘xtash!" komandalari orqali bolaning reaksiyalarini
tezlashtirish. Koordinatsiya va balansni yaxshilash
Tezlikda sakrash: Bola sakrashni tezlik bilan amalga oshirishi kerak, masalan, belgilangan
nuqtaga sakrab borib, tezda qaytadi. Bu mashq bolaning mushaklari va neyromuskal tizimining
tezkorligini oshiradi.
Doimiylik:
Tezkorlikni rivojlantirishda doimiy mashqlar muhim. Bu bolalarga o‘z tezliklarini
oshirishga yordam beradi. Mashqlarni xavfsiz o‘tkazish: Tezkorlikni oshirish mashqlari xavfsiz
bo‘lishi kerak. Bolalar tez harakatlarni bajarishda shikastlanmasliklari uchun ehtiyotkorlik zarur.
Motivatsiya va maqsadga erishish: Bolalar uchun mashqlarni maqsadli qilish va natijalarga
erishishda motivatsiya yaratish kerak. Masalan, eng tez yuguruvchi yoki sakrab o‘tuvchi bola
mukofot bilan rag‘batlantirilishi mumkin. Maktabgacha yoshdagi bolalarda tezkorlikni
rivojlantirish, ularning jismoniy, motorik va kognitiv rivojlanishiga yordam beradi. O‘yinlar va
mashqlar orqali bolaning tezkorligini oshirish nafaqat jismoniy faollikni kuchaytiradi, balki
uning o‘zi uchun ko‘plab foydali ko‘nikmalarni rivojlantiradi. Tezkorlikni oshirishda doimiy
mashqlarni va qiziqarli o‘yinlarni qo‘llash bolalarning muvaffaqiyatga erishishiga yordam beradi.
Xulosa
Tezkorlik qobiliyatini tarbiyalash - bu insonning faoliyatida samaradorlikni oshirish, vaqtni
optimal ravishda boshqarish va ishlarni tez va sifatli bajarish uchun zarur bo‘lgan ko‘nikmalarni
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
rivojlantirish jarayonidir. Xulosa sifatida, tezkorlik qobiliyatini tarbiyalash insonning ijodiy
salohiyatini kengaytiradi, ishning samaradorligini oshiradi va stressga nisbatan chidamliligini
kuchaytiradi. Shuningdek, bu ko‘nikmalar shaxsiy va professional hayotda muvaffaqiyatga
erishishda muhim ahamiyatga ega. Tezkorlikni tarbiyalash uchun muntazam mashq qilish, vaqtni
to‘g‘ri taqsimlash, yangi vazifalarga tezda moslashish va motivatsiyani yuqori darajada saqlash
zarur.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Sidova , S. (2024). PHYSICAL QUALITIES IN A WRESTLER. Medicine, Pedagogy
and
Technology:
Theory
and
Practice,
2(9),
360–368.
Retrieved
from
https://inlibrary.uz/index.php/mpttp/article/view/59380
2. Dilnoza, Y., & Diyor, O. (2024). AQLIY TARBIYA VA FITNES.
PSIXOLOGIYA VA
SOTSIOLOGIYA ILMIY JURNALI
,
2
(7), 79-82.
3. 19. Ismoilov, H. (2024). ANALYSIS OF THE CRITERIA FOR SELECTING YOUNG
ATHLETES SPECIALIZING IN SPRINT DISTANCES. Journal of Universal Science
Research, 2(10), 174–182. Retrieved from
https://inlibrary.uz/index.php/universal-
scientific research/article/view/59008
4.
Sog’lomlashtirish texnologiyasi (o’quv qo`llanma) CHIRCHIQ – 2019.
5. Sport Metralogiyasi A.A.To’lametov.
6. National Association for Sport and Physical Education (2004). Moving into the future:
National standards for physical education (2nd edition). Reston, VA: National Association
for Sport and Physical Education
