JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Osiyo xalqaro universiteti o’qituvchisi
Hojiyeva Nasiba Bahodirovna
BO‘LAJAK BOSHLANG‘ICH SINF O‘QITUVCHILARIDA IJTIMOIY
KOMPETENSIYALARNI RIVOJLANTIRISHDA QO‘LLANILADIGAN METODLAR
Annotatsiya:
Ushbu maqolada bo‘lajak boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarining kasbiy tayyorgarligi
jarayonida ijtimoiy kompetensiyalarni shakllantirish va rivojlantirish masalalari yoritilgan.
Ijtimoiy kompetensiyaning mazmun-mohiyati, uning zamonaviy ta’lim jarayonidagi ahamiyati
va pedagogik faoliyatdagi o‘rni ilmiy asoslangan. Kompetensiyani rivojlantirishda
qo‘llaniladigan metodlar, interaktiv usullar va pedagogik texnologiyalar asosida ishlab chiqilgan
amaliy yondashuvlar haqida fikr yuritilgan. Tadqiqot natijalari bo‘lajak boshlang‘ich sinf
o‘qituvchilarining kasbiy faoliyatida ijtimoiy munosabatlar samaradorligini ta’minlashga xizmat
qiladi.
Kalit so‘zlar
: ijtimoiy kompetensiya, bo‘lajak o‘qituvchi, boshlang‘ich ta’lim, metodlar,
kommunikativ ko‘nikma, kasbiy tayyorgarlik, interaktiv yondashuv, pedagogik texnologiya.
Zamonaviy ta’lim tizimida o‘qituvchidan nafaqat nazariy bilimlarga ega bo‘lish, balki amaliy
ko‘nikmalarni, ayniqsa, ijtimoiy kompetensiyalarni mukammal egallash talab etiladi. Ayniqsa,
boshlang‘ich sinf o‘qituvchilari uchun bu kompetensiya muhim ahamiyatga ega, chunki ular
o‘quvchilarda dastlabki kommunikativ ko‘nikmalarni, jamiyatdagi muomalalarni anglash va
unga moslashish qobiliyatini shakllantiradilar. Shu bois, bo‘lajak o‘qituvchilarni tayyorlash
jarayonida ijtimoiy kompetensiyani rivojlantirishga alohida e’tibor qaratilishi lozim.
Ijtimoiy kompetensiya — bu shaxsning turli ijtimoiy vaziyatlarda to‘g‘ri yo‘l tutishi, atrofdagilar
bilan samimiy, muloqotga ochiq va madaniyatli munosabat o‘rnata olishi, jamoadagi o‘z o‘rnini
to‘g‘ri belgilashi, o‘z fikrini erkin ifoda eta olishi, ayni vaqtda boshqalarni ham eshita bilish
qobiliyatidir. Bunday kompetensiyalarni shakllantirish, avvalo, universitetlarda pedagogika
yo‘nalishida tahsil olayotgan talabalarda bosqichma-bosqich olib borilishi kerak. Ijtimoiy
kompetensiyani shakllantirishda qo‘llaniladigan metodlar talabalarda kommunikativ, empatik,
tolerantlik, madaniy moslashuvchanlik, konfliktni bartaraf etish, jamoada ishlash ko‘nikmalarini
rivojlantirishi zarur. Bunda quyidagi metodlardan foydalanish samarali hisoblanadi: rol o‘yinlari,
treninglar, muammoli vaziyatli mashg‘ulotlar, guruhiy muhokama, “aqliy hujum”, keys-stadi,
debatlar, dramatizatsiya, ishbilarmonlik o‘yinlari va interaktiv suhbatlar.
Rol o‘yinlari orqali talabalar real hayotdagi ijtimoiy vaziyatlarni tasvirlaydi va undagi rollarni
ijro etadi. Bu ularning o‘zini turli rollarda sinab ko‘rishiga, boshqalar nuqtai nazarini
tushunishiga va empatiya hislarini rivojlantirishga xizmat qiladi. Masalan, “o‘qituvchi – ota-ona
– o‘quvchi” uchburchagi asosida tashkil etilgan rol o‘yinlari bo‘lajak boshlang‘ich sinf
o‘qituvchilariga maktab muhitidagi real ijtimoiy muloqotni model qilish imkonini beradi.
Trening metodlari orqali esa talabalar jamoaviy ishlash, o‘z fikrini ochiq ifodalash, qarama-
qarshi fikrlarni murosali tarzda muhokama qilish, o‘zini tutish va boshqalarni anglash
qobiliyatlarini mustahkamlab boradilar. Ijtimoiy psixologiyada keng qo‘llaniladigan “yopiq
ko‘zlar bilan boshqarish”, “yetakchilikni aniqlash”, “fikrlar zanjiri” kabi mashqlar ijtimoiy
kompetensiyani o‘stirishda katta samara beradi.
Muammoli vaziyatli mashg‘ulotlar o‘quvchilarda ijtimoiy muammolarni yechish ko‘nikmalarini
shakllantirishga yordam beradi. Bunday mashg‘ulotlarda talabalarga hayotiy vaziyatlar taqdim
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
etiladi va ular ularni qanday hal qilish bo‘yicha o‘z qarorlarini taklif qilishadi. Bu esa ularda
tanqidiy fikrlash, muqobil yechimlarni ko‘ra olish va mantiqiy xulosa chiqarish ko‘nikmasini
oshiradi.
“Aqliy hujum” usuli guruhda ishlash, g‘oya va fikrlarni tezkor ilgari surish, erkin muloqot qilish,
ijodiy fikrlashni rivojlantirishda juda foydalidir. Bu metod bo‘lajak o‘qituvchilarga biror mavzu
doirasida tezda bir nechta yechim taklif qilishni o‘rgatadi, shu bilan birga, har bir a’zoning fikri
muhimligini his etishga undaydi. Dramatizatsiya usuli esa sahnalashtirish orqali ijtimoiy
vaziyatni ijodiy tarzda qayta ishlashga imkon yaratadi. Talabalar turli roldagi odamlarni
gavdalantirib, ularning ruhiy holatini, motivlarini, his-tuyg‘ularini tushunishga harakat qiladi. Bu
usul orqali nafaqat muloqot ko‘nikmalari, balki hissiy-intellektual kompetensiyalar ham
rivojlanadi.
Interaktiv suhbatlar orqali talabalar real muloqotda ishtirok etishadi. O‘qituvchi tomonidan turli
savollar, bahsli holatlar orqali talabalar o‘z fikrlarini asoslab bera olishadi, boshqalarning fikriga
hurmat bilan qarashga o‘rganishadi. Bunday mashg‘ulotlar bo‘lajak o‘qituvchilarda sinfdagi
o‘quvchilar bilan samarali munosabat o‘rnatish, ularni faol muloqotga jalb qilish, individual
yondashuv asosida ishlashga tayyorlaydi. Shuningdek, keys-stadi (keys tahlili) metodidan ham
keng foydalanish mumkin. Unda talabalarga ijtimoiy muammoga oid holat (keys) taqdim etiladi
va ular holatni o‘rganib, analiz qiladi, muammo ildizini aniqlaydi, yechim variantlarini ishlab
chiqadi. Bu metod amaliyotga yaqin bo‘lgani sababli talabalar kasbiy vazifalarni bajarishga
tayyorlanadi.
Amaliy kuzatuvlar va tajriba asosida olib borilgan tahlillar shuni ko‘rsatadiki, bo‘lajak
boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarida ijtimoiy kompetensiyalarni rivojlantirish faqat nazariy
bilimlarni o‘zlashtirish bilan cheklanmasligi lozim. Bu jarayonda talabalarning o‘zaro
muloqotlari, ijtimoiy loyihalarda ishtiroki, turli pedagogik vaziyatlarda to‘g‘ri yo‘l tutish
malakalarini shakllantirishga alohida e’tibor qaratish kerak. Bunda o‘quv jarayoniga amaliy
mashg‘ulotlarni ko‘proq joriy etish, talabalarni faol fikrlash va erkin munosabat bildirishga
undovchi metodlardan foydalanish dolzarb hisoblanadi.
Muhokama jarayonida o‘quvchilarning fikrlash uslubi, nutq madaniyati, jamoada ishlash
qobiliyati va empatiya darajasi sinovdan o‘tkaziladi. Shuningdek, metodlarning samaradorligi
talabalar tomonidan faol qabul qilinishi va amaliyotga tatbiq eta olish qobiliyatiga bog‘liq.
Shuning uchun ham o‘qituvchilar ta’lim jarayonida interaktiv metodlar asosida tashkil etilgan
muloqotli darslarni, guruhiy ishlarni, trening va bahs-munozaralarni ko‘proq tashkil etishlari
lozim. Ayniqsa, kasbiy yo‘nalishdagi situatsion holatlar asosida olib borilgan mashg‘ulotlar
orqali bo‘lajak pedagoglar real hayotiy vaziyatlarga tayyorlanadilar.
Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, an’anaviy yondashuvlar o‘rniga talabaning mustaqil fikrlashi va
ijtimoiy faolligini oshiruvchi yondashuvlar qo‘llanilganda, ijtimoiy kompetensiyalar yanada
samarali shakllanadi. Shu bois, pedagogik ta’limda nazariy bilimlar bilan bir qatorda ijtimoiy-
psixologik tayyorgarlik, madaniy kommunikatsiya, jamoaviy hamkorlik va emotsional
barqarorlikni rivojlantirishga qaratilgan faoliyatlar keng ko‘lamda yo‘lga qo‘yilishi kerak. Bu esa
nafaqat talabani kuchli pedagog sifatida shakllantiradi, balki ularning jamiyatdagi roli va ijtimoiy
mas’uliyatini oshirishga xizmat qiladi.
Bularning barchasi o‘zaro integratsiyalashgan holda qo‘llanilganda, bo‘lajak boshlang‘ich sinf
o‘qituvchilarining ijtimoiy kompetensiyalarini rivojlantirishda katta samara beradi. Chunki
pedagogik faoliyat faqat dars berish emas, balki shaxslararo munosabatlar, jamoadagi
muvozanatni saqlash, ijtimoiy rollarni anglash, emotsional barqarorlikni ta’minlashni ham o‘z
ichiga oladi. Pedagogik ta’lim muassasalarida bu metodlarni tizimli asosda, bosqichma-bosqich
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
joriy etish, talabalarning ijtimoiy faoliyatlarda ishtirokini ta’minlash, ijtimoiy loyihalar, seminar-
treninglar, psixologik mashg‘ulotlar tashkil qilish orqali yanada samarali natijalarga erishish
mumkin. Ayniqsa, darsdan tashqari faoliyatlar — maktab amaliyoti, amaliy seminarlar,
ko‘ngillilar harakati, ijtimoiy xizmat kabi yo‘nalishlar bo‘lajak o‘qituvchining shaxsiy ijtimoiy
kompetensiyalarini rivojlantiradi.
Xulosa
Xulosa qilib aytganda, ijtimoiy kompetensiyalar bo‘lajak boshlang‘ich sinf o‘qituvchisining
professional portretida muhim o‘rin egallaydi. Bu kompetensiyalarni rivojlantirish esa
zamonaviy metodlarni to‘g‘ri tanlash va qo‘llashga, o‘qitish jarayonining interaktiv, muloqotga
yo‘naltirilgan, talabaning faolligini oshiruvchi shakllarda olib borilishiga bog‘liqdir. Shuningdek,
ijtimoiy kompetensiyani shakllantirish bo‘lajak o‘qituvchining nafaqat kasbiy, balki shaxsiy
rivojlanishida ham muhim omil hisoblanadi. Mazkur metodlar esa ushbu rivojlanishning
poydevorini mustahkamlashga xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Hojiyeva Nasiba Bahodirovna. (2024). Ta’lim jarayonida boshlang‘ich sinflarda
texnologiya fanini o’qitish muammosining yoritilish mazmuni. TECHNICAL SCIENCE
RESEARCH IN UZBEKISTAN, 2(1),200–206.
2. Hojiyeva Nasiba Bahodirovna. (2024). THE SIGNIFICANCE OF EDUCATIONAL
TRAINING IN PRIMARY CLASSES. МЕДИЦИНА, ПЕДАГОГИКА И ТЕХНОЛОГИЯ:
ТЕОРИЯ И ПРАКТИКА, 2(2), 439–447.
3. Bahodirovna, H. N. (2023). BOSHLANG'ICH SINFLARDA ONA TILI O'QITISH
METODIKASI FANINING METODOLOGIK VA ILMIY ASOSLARI.
4. Hojiyeva, N. (2023). METHODS OF TEACHING MOTHER TONGUE IN PRIMARY
CLASSES SCIENTIFIC AND METHODOLOGICAL BASIS. Modern Science and Research,
2(9), 424-428.
5. Hojiyeva, N. (2023). THE SUBJECT AND TASKS OF THE METHOD OF TEACHING
THE MOTHER TONGUE IN PRIMARY GRADES. Modern Science and Research, 2(10), 855-
857.
6. Bahodirovna, H. N. (2023). BOSHLANG'ICH SINFLARDA ONA TILI O'QITISH
METODIKASI FANINING PREDMETI VA VAZIFALARI.
7. Bahodirovna, H. N. (2023). TA’LIM JARAYONIDA BOSHLANG‘ICH SINFLARDA
TEXNOLOGIYA FANINI O ‘QITISH MUAMMOSINING YORITILISH MAZMUNI.
PEDAGOGS jurnali, 1(1), 209-209.
8. Bahodirovna, H. N. (2023). Methodological Foundations of Teaching the Science of"
Education" in Primary Grades. American Journal of Public Diplomacy and International Studies
(2993-2157), 1(9), 369-372.
9. Hojiyeva, N. B. (2023). MODERN METHOD IN TEACHING MOTHER LANGUAGE
LESSONS-USING THE CACOGRAPHY METHOD. American Journal of Public Diplomacy
and International Studies (2993-2157), 1(10), 434-439.
10. Bahodirovna, H. N. (2024). DEVELOPMENT OF FUTURE PRIMARY SCHOOL
TEACHERS BASED ON EDUCATIONAL COMPETENCIES. Multidisciplinary Journal of
Science and Technology, 4(4), 203-208.
11. Bahodirovna, H. N. (2024). AND ESSENCE OF THE EDUCATIONAL PROCESS.
Multidisciplinary Journal of Science and Technology, 4(3), 328-333.
12. Bahodirovna, H. N. (2023). Prognosis of Placental Insufficiency in Pregnant Women
Treated for Coronavirus. Eurasian Medical Research Periodical, 20, 228-236.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
13. Bahodirovna, H. N. (2023). BOSHLANG’ICH SINFLARDA TARBIYA FANINI
O’QITISHNING ASOSIY METOD VA VOSITALARI. TECHNICAL SCIENCE RESEARCH
IN UZBEKISTAN, 1(5), 332-338.
14. Hojiyeva, N. B. (2023). INCREASING THE INTEREST OF STUDENTS IN THE
PROCESS OF TEACHING TECHNOLOGY IN PRIMARY GRADES. American Journal of
Public Diplomacy and International Studies (2993-2157), 1(10), 430-433.
15. Bahodirovna, H. N. (2025). ZAMONAVIY TA’LIM JARAYONIDA BOSHLANG ‘ICH
SINF
O
‘QITUVCHILARNING
IJTIMOIY
KOMPETENSIYALARINI
TAKOMILLASHTIRISH. PEDAGOGIK TADQIQOTLAR JURNALI, 2(2), 463-466.
