INNOVATIVE RESEARCH IN SCIENCE
International scientific-online conference
42
TA'LIM JARAYONIDA KALLABARATIV TEXNOLOGIYALARIDAN
FOYDALANISH ASOSIDA MADANIY MUHITNI RIVOJLANTIRISH
Malikova Dilraboxon
pedagogka fanlari bo‘yicha PhD
Qori Niyoziy nomidagi TPMI mustaqil tadqiqotchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15266156
Annotatsiya.
Ushbu
maqolada
ta'lim
jarayonida
kallabarativ
texnologiyalari asosida madaniy muhitni rivojlantirish, hozirgi zamon
ta'limining eng dolzarb masalalaridan biri ekanligi, xorij olimlarining
kallabarativ texnologiyalar asosidagi ilmiy izlanishlari, xususan, virtual va
kengaytirilgan haqiqat (VR/AR), sun'iy intellekt, 3D modellashtirish va
boshqalar haqida fikr yuritilgan.
Абстрактный.
В статье рассматривается одна из актуальных проблем
современного образования – развитие культурной среды на основе
коллаборативных технологий в образовательном процессе, а также
научные исследования зарубежных ученых на основе коллаборативных
технологий, в частности, виртуальной и дополненной реальности (VR/AR),
искусственного интеллекта, 3D-моделирования и т. д.
Abstract.
Abstract. This article discusses the development of a cultural
environment based on collaborative technologies in the educational process, one
of the most pressing issues in modern education, and the scientific research of
foreign scientists based on collaborative technologies, in particular, virtual and
augmented reality (VR/AR), artificial intelligence, 3D modeling, etc.
Kalit so‘z va iboralar:
ta’lim jarayoni, madaniy muhit, kallabarativ
texnologiyalar, virtual va kengaytirilgan haqiqat (VR/AR) texnologiyalari, sun'iy
intellekt (AI), 3D modellashtirish va yaratish texnologiyalari.
Ключевые слова и фразы:
образовательный процесс, культурная
среда, коллаборативные технологии, технологии виртуальной и
дополненной реальности (VR/AR), искусственный интеллект (AI),
технологии 3D-моделирования и создания.
Key words and phrases:
educational process, cultural environment,
collaborative technologies, virtual and augmented reality (VR/AR) technologies,
artificial intelligence (AI), 3D modeling and creation technologies.
Nazariya.
Xorij olimlarining kallabarativ texnologiyalar asosidagi ilmiy
izlanishlari, ta'lim, madaniyat, san'at, va ilm-fan sohalaridagi o'zgarishlarga olib
kelmoqda. Bu texnologiyalar, xususan, virtual va kengaytirilgan haqiqat
(VR/AR), sun'iy intellekt, 3D modellashtirish va boshqa raqamli vositalar orqali
nafaqat ta'lim tizimini, balki insoniyatning madaniy va ijtimoiy rivojlanishini
INNOVATIVE RESEARCH IN SCIENCE
International scientific-online conference
43
ham yangi bosqichga olib chiqmoqda. Quyida ba'zi xorij olimlarining
kallabarativ texnologiyalar asosidagi ilmiy izlanishlari va ularning natijalari
haqida qisqacha ma'lumot keltirilgan:
1. Virtual va Kengaytirilgan Haqiqat (VR/AR) texnologiyalari:
Xorij olimlari VR/AR texnologiyalarini ta'limda va madaniyatni o‘rgatishda
qo‘llashga katta e'tibor bermoqda. Masalan: Stanford Universiteti (AQSH):
Stanford olimlari, VR texnologiyasidan foydalanib, o‘quvchilarga tarixiy joylar va
madaniy yodgorliklar bilan interfaol tarzda tanishish imkonini beruvchi
dasturlar yaratgan. Bu metod, o‘quvchilarning tarix va madaniyatga bo‘lgan
qiziqishini oshiradi va ularni nafaqat nazariy, balki amaliy ravishda o‘rgatadi.
Oxford Universiteti (Buyuk Britaniya): AR texnologiyalari yordamida
universitetda talabalarga san'at asarlarini o‘rgatish uchun interfaol vositalar
ishlab chiqilgan. Bu texnologiya san'atlardagi detal va kompozitsiyalarni
yaxshiroq tushunishga yordam beradi, shuningdek, o‘quvchilarni san'atning
rivojlanish tarixini vizual tarzda o‘rgatadi.
2. Sun'iy Intellekt (AI) va Kallabarativ Texnologiyalar:
MIT (Massachusetts Institute of Technology, AQSH): MIT olimlari sun'iy
intellekt yordamida ta'lim jarayonini shaxsiylashtirish va individual o‘quvchilar
uchun maxsus o‘qitish metodlarini yaratishga muvaffaq bo‘lishdi. AI
texnologiyalaridan foydalanish, o‘quvchilarning madaniy ehtiyojlari va o‘rganish
uslublarini inobatga olgan holda, o‘quv jarayonini optimallashtirishga yordam
beradi.
Harvard Universiteti (AQSH): Sun'iy intellekt yordamida madaniyatni
o‘rgatishda "intelligent tutoring systems" (aqlli o‘quv qo‘llanmalari) tizimi
yaratildi. Bu tizim o‘quvchilarga o‘z-o‘zini baholash, o‘quv jarayonini kuzatish va
shaxsiy yondoshuvni qo‘llash imkonini beradi.
3. 3D Modellashtirish va Yaratish Texnologiyalari:
Karnegi Mellon Universiteti (AQSH): Karnegi Mellon universitetidagi
olimlar 3D modellashtirish va raqamli san'at texnologiyalaridan foydalanib,
o‘quvchilarga yangi san'at asarlarini yaratish imkonini beradigan dasturlar
yaratishgan. Bu texnologiyalar orqali o‘quvchilar san'atni yaratish va
qadriyatlarini yangilash imkoniyatiga ega bo‘lishmoqda.
Universitas Teknologi Malaysia (Malayziya): Malayziya universitetida 3D
bosib chiqarish va dizayn texnologiyalaridan foydalanib, madaniy an'analarga
oid modellar yaratildi. Bu, o‘quvchilarga madaniy merosni raqamli shaklda
o‘rganish va saqlashga yordam beradi.
4. Madaniy merosni saqlash va targ‘ib qilish:
INNOVATIVE RESEARCH IN SCIENCE
International scientific-online conference
44
UNESCO: UNESCO jahon miqyosida madaniy merosni saqlashda yangi
texnologiyalarni, jumladan, 3D skanerlash va raqamli hujjatlarni yaratishda
qo‘llanilishini tavsiya qilmoqda. Bu metodlar orqali jahon madaniy
yodgorliklarini raqamli shaklda saqlash va butun dunyo bo‘ylab targ‘ib qilish
imkoniyati yaratildi.
Germaniya Arxitektura Instituti: Arxitektura sohasidagi olimlar madaniy
obidalar va tarixiy binolarni raqamli 3D modellashtirish orqali ularni saqlash va
ta'lim jarayonlarida ishlatish bo‘yicha tadqiqotlar olib bormoqdalar. Bu,
o‘quvchilarga tarixiy obidalarni yangi shaklda ko‘rishga yordam beradi.
5. Interkultural Ta'lim va Hamkorlik:
Global Education Network (GEN): GEN tarmog‘i o‘quvchilarga turli
madaniyatlar o‘rtasida muloqot qilishni o‘rgatish uchun virtual almashuv
dasturlarini yaratgan. Bu dasturlar o‘quvchilarga boshqa madaniyatlar bilan
tanishib, global jamiyatda faol ishtirok etishga yordam beradi.
Ta'lim jarayonida kallabarativ texnologiyalari asosida madaniy muhitni
rivojlantirish, hozirgi zamon ta'limining eng dolzarb masalalaridan biridir.
Kallabarativ texnologiyalar (kalabalat texnologiyalar) ilm-fan, san'at va
madaniyat sohalarini yangi imkoniyatlar bilan boyitib, ta'lim jarayonining
sifatini oshirishga yordam beradi. Bu texnologiyalarni ta'limda samarali qo'llash,
yoshlarni zamonaviy jamiyatda o'z o'rnini topishga tayyorlash, ularning
madaniy ongini shakllantirish va yaratgan mazmunni yanada kengaytirishga
imkon beradi.
Metodika.
Quyidagi yondashuvlar va usullar madaniy muhitni
rivojlantirishda muhim o‘rin tutadi:
1
.
Raqamli platformalar va onlayn resurslar:
Kallabarativ texnologiyalar,
jumladan raqamli platformalar va onlayn ta'lim resurslari, o‘quvchilarga butun
dunyo madaniyati, san'ati va tarixiga oid materiallar bilan tanishishga imkon
yaratadi. Bu o‘quvchilarga turli millatlar madaniyatini o‘rganishga, turli tillarda
ma'lumot olishga imkon beradi.
2. Interfaol o‘quv vositalari:
Virtual va kengaytirilgan haqiqat (VR/AR)
texnologiyalari ta'limda madaniy o‘rganish va tarixiy tajribalarni interfaol tarzda
o‘rganish imkonini beradi. Masalan, o‘quvchilar tarixiy joylarga virtual
sayohatlar qilishlari, san'at asarlarini o‘rgatish orqali madaniyatni amaliy
ravishda tushunishlari mumkin.
3. Yaratish va ijodkorlikni qo‘llab-quvvatlash:
Yaratish texnologiyalari
(3D
modellashtirish, musiqa yaratish, videomontaj, dasturlash va boshqalar)
o‘quvchilarga o‘zlari yangi san'at asarlarini yaratishga imkon beradi. Bu jarayon
INNOVATIVE RESEARCH IN SCIENCE
International scientific-online conference
45
ta'lim jarayonida o‘quvchilarning ijodiy salohiyatini rivojlantirishga yordam
beradi.
4. Madaniy merosni saqlash va targ‘ib qilish:
Kallabarativ texnologiyalar
yordamida madaniy merosni saqlash va uni kelajak avlodlarga etkazish
imkoniyatlari oshadi. Masalan, xalq an'analari, musiqa va raqslar,
hunarmandchilik jarayonlarini virtual vositalar orqali o‘rgatish madaniy
boylikni avloddan-avlodga etkazish imkoniyatlarini yaratadi.
5. Interkultural kommunikatsiya va hamkorlik:
Kallabarativ
texnologiyalar yordamida ta'lim jarayonida turli madaniyatlar o‘rtasida samarali
interkultural muloqot amalga oshiriladi. O‘quvchilar turli xalqlarning
madaniyatlari va urf-odatlari bilan tanishib, umumiy qadriyatlar va
muammolarni o‘rganishlari mumkin.
6. Pedagogik yondoshuvlarni o‘zgartirish:
Madaniyatni rivojlantirishda
o‘qituvchilar va o‘quvchilarning o‘zaro hamkorligi, interfaol o‘qitish metodlari
(masalan, muammoli o‘qitish, amaliy mashg‘ulotlar) ta'limda innovatsion
texnologiyalarni qo‘llash orqali yanada samarali bo‘ladi.
Xulosa.
Kallabarativ texnologiyalarni ta'lim jarayonida qo‘llash nafaqat
o‘quvchilarning bilimlarini oshirish, balki ularning madaniy, axloqiy va estetik
qadriyatlarni rivojlantirishga xizmat qiladi. Bu yondoshuv nafaqat milliy, balki
global madaniyatni yanada rivojlantirishga ham imkon beradi.
Xorij olimlarining kallabarativ texnologiyalar asosidagi ilmiy izlanishlari,
ta'lim va madaniyat sohasidagi yangi imkoniyatlarni ochmoqda. Bu
texnologiyalar o‘quvchilarga madaniy boyliklarni yanada chuqurroq o‘rganishga,
tarixiy va san'at qadriyatlarni yanada samarali tarzda saqlash va targ‘ib qilishga
yordam beradi. Shuningdek, ular o‘quvchilarning ijodiy va tanqidiy fikrlash
qobiliyatlarini rivojlantirishda muhim rol o‘ynaydi.
Adabiyotlar:
1.
Shomirzayev M. X. – Texnologiya fanini o‘qitishda innovatsion pedagogik
texnologiyalar (2020) – Darslik.
2. Qo’ziyev S. S., Tillaboyev B. S. O. – Talabalarda ijodkorlikni rivojlantirishda
axborot-kommunikatsion texnologiyalarning o‘rni (2021) – Maqola.
3. Xursanov O. – Talabalarning hamkorlik texnologiyasi asosida o‘quv-ma’naviy
moslashuvchanlik imkoniyatlarini oshirish texnologiyasi (2023) –
4. Kunwar, J. B. (2021). The Influence of Culture on Collaborative Learning
Practices in Higher Education. Journal of Intercultural Management, 13(2), 81–
106.
INNOVATIVE RESEARCH IN SCIENCE
International scientific-online conference
46
5. Levi, D. E. (2022). International collaborative learning experiences cultivate
ethnic-cultural dialogue among peers. Pedagogies: An International Journal,
18(4), 691–709.
6. Panicker, P. (2020). Embedding Culture and Grit in the Technology
Acceptance Model (TAM) for Higher Education.
