ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI
JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS
VOLUME 6, ISSUE 01, IYUL 2025
WORLDLY KNOWLEDGE NASHRIYOTI
worldlyjournals.com
MAKTABDAGI IJTIMOIY-PSIXOLOGIK MUHITNING BOSHLANG‘ICH SINF
O‘QUVCHILARI O‘ZLASHTIRISHIGA TA’SIRI
Qurboniyozova Mardona Fayzulla qizi
Termiz iqtisodiyot va servis Universiteti
Ijtimoiy gumanitar fanlar fakulteti
Boshlang'ich ta'lim yo'nalishi talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining bilim o‘zlashtirish jarayoniga
ijtimoiy-psixologik muhitning ta’siri atroflicha yoritilgan. Xususan, o‘quvchining sinfdoshlari bilan
o‘zaro munosabati, o‘qituvchi bilan kommunikatsiyasi, oilaviy muhit va maktabdagi umumiy
psixologik holatning bolalar rivojlanishiga qanday ta’sir etishi tahlil qilinadi. Shuningdek, sog‘lom
ijtimoiy muhitni yaratish orqali o‘quvchilarning ta’limdagi faolligini va ijobiy munosabatini
kuchaytirish yo‘llari ko‘rib chiqilgan.
Kalit so‘zlar:
boshlang‘ich ta’lim, psixologik muhit, o‘zlashtirish, motivatsiya, kommunikatsiya,
ijtimoiy psixologiya.
Boshlang‘ich ta’lim bosqichi – bu nafaqat o‘quvchilarga dastlabki bilimlar beriladigan, balki
ularning shaxsiyati, axloqiy me’yorlari, ijtimoiy xulq-atvori shakllanadigan juda muhim bosqichdir.
Bu davrda bolaning bilimlarni qanday o‘zlashtirishi ko‘plab omillarga bog‘liq. Ulardan eng
muhimlaridan biri bu – ijtimoiy-psixologik muhitdir.
Ijtimoiy-psixologik muhit – bu o‘quvchini o‘rab turgan insonlar bilan o‘zaro munosabatlar tizimi,
ruhiy holatlar va kommunikatsiya jarayonlaridir. Maktabdagi muhit bolaning ta’limga bo‘lgan
munosabatini shakllantiradi. O‘quvchining o‘qituvchi bilan bo‘lgan iliq munosabati, sinfdoshlar
orasidagi do‘stona aloqalar, maktabda o‘zini xavfsiz his qilishi – bularning barchasi uning bilimga
bo‘lgan qiziqishini oshiradi.
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, ijobiy ijtimoiy muhitda ta’lim olayotgan boshlang‘ich sinf
o‘quvchilari nafaqat darsga qatnashishda faolroq bo‘ladi, balki yuqori darajada o‘zlashtirish
ko‘rsatkichlariga ega bo‘ladi. Aksincha, tazyiq, e’tiborsizlik, tengdoshlari tomonidan rad etilish yoki
o‘qituvchi bilan sovuqqon aloqalar o‘quvchida stress, qo‘rquv va befarqlikni yuzaga keltiradi.
O‘qituvchining pedagogik mahorati va emotsional zəkosi bu jarayonda hal qiluvchi rol o‘ynaydi.
Har bir bola individual shaxs sifatida ko‘rilishi, uning hissiyotlariga e’tibor qaratilishi zarur.
O‘qituvchi mehribon, e’tiborli, adolatli va doimo ochiq muloqotga tayyor bo‘lishi kerak. Bolalar
o‘qituvchini nafaqat bilim manbai, balki psixologik tayanch sifatida ham qabul qilishadi.
Oila ham bu muhitning ajralmas qismidir. Ota-onaning ta’lim jarayonidagi faolligi, maktab bilan
hamkorligi, bolaning hissiy ehtiyojlariga befarq bo‘lmasligi o‘zlashtirish ko‘rsatkichlariga ijobiy
ta’sir qiladi. Maktab – oila – bola o‘rtasidagi sog‘lom kommunikatsiya bolaning o‘qishga ijobiy
munosabatini shakllantiradi.
Bundan tashqari, sinfdagi umumiy psixologik muhitga ham alohida e’tibor qaratish lozim. Dars
paytida bolalar bir-birini qo‘llab-quvvatlashi, fikr bildirishda erkin bo‘lishi, noto‘g‘ri javobdan
qo‘rqmasligi kerak. O‘qituvchi doimiy ravishda o‘z sinfida ijobiy, sog‘lom psixologik muhit
yaratish ustida ishlashi lozim. Maxsus mashg‘ulotlar – jamoaviy o‘yinlar, rolli ssenariylar,
guruhlarda ishlash, ijtimoiy loyihalar shular jumlasidandir.
ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI
JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS
VOLUME 6, ISSUE 01, IYUL 2025
WORLDLY KNOWLEDGE NASHRIYOTI
worldlyjournals.com
Ijtimoiy-psixologik muhitni yaxshilash maqsadida quyidagi choralarni tavsiya etish mumkin:
Har bir o‘quvchiga individual e’tibor berish.
Sinfda “do‘stlik”, “o‘zaro hurmat” va “yordam” qadriyatlarini shakllantirish.
Konflikt holatlarini muhokama qilib, ularni hal etish bo‘yicha sinfiy tartiblar ishlab chiqish.
O‘quvchilar muvaffaqiyatlarini ommaviy e’tirof etish (rag‘batlantirish).
Oila bilan doimiy hamkorlik o‘rnatish.
Ijtimoiy muhit o‘zlashtirishga ta’sir ko‘rsatuvchi eng ko‘rinmas, ammo kuchli omillardandir. Shu
sababli, faqatgina dars mazmuniga e’tibor qaratish bilan cheklanmasdan, sinfda qanday ruhiy holat
hukmronligi, o‘quvchilarning o‘zaro munosabati, o‘qituvchining kommunikatsion yondashuvi ham
muntazam tahlil etilishi va takomillashtirilib borilishi zarur.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari uchun maktabdagi ijtimoiy-psixologik muhit ta’lim jarayonining
samaradorligini belgilovchi asosiy omillardan biridir. Ularning o‘zlashtirish darajasi, bilimga
bo‘lgan qiziqishi va darsdagi faolligi aynan o‘zlarini qanday muhitda his qilishiga bog‘liq. Shuning
uchun ham zamonaviy boshlang‘ich ta’limda nafaqat o‘qituvchining bilim berish sifati, balki sinfda
sog‘lom, ijobiy ijtimoiy muhit yaratish ustuvor vazifa bo‘lib qolmoqda. Bu esa o‘qituvchi, oila va
maktab ma’muriyatining samarali hamkorligini talab qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Abdullaeva D.M. Boshlang‘ich ta’lim metodikasi. – Toshkent: “Fan va texnologiya”, 2020.
2.
G‘ulomov S.S., Mahmudova M.N. Pedagogik texnologiyalar va pedagogik mahorat. –
Toshkent: O‘zMU nashriyoti, 2021.
3.
Vygotsky L.S. Pedagogik psixologiya. – Moskva: Prosveshchenie, 2004.
4.
Jononova R. Psixologiya asoslari. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2022.
5.
Mavlonova R.X. Ta’lim jarayonida interfaol metodlar. – Toshkent: O‘qituvchi, 2018.
6.
Woolfolk, A. Educational Psychology (13th Edition). – Pearson Education, 2013.
7.
Piaget, J. The Psychology of the Child. – New York: Basic Books, 1972.
8.
OECD. Creating Effective Teaching and Learning Environments. – OECD Publishing, 2009.
