ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI
JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS
VOLUME 6, ISSUE 01, IYUL 2025
WORLDLY KNOWLEDGE NASHRIYOTI
worldlyjournals.com
BOSHLANG‘ICH SINF O‘QUVCHILARIDA MULOQOT KO‘NIKMALARINI
SHAKLLANTIRISHDA O‘QITUVCHINING ROLI
Qurboniyozova Mardona Fayzulla qizi
Termiz iqtisodiyot va servis Universiteti
Ijtimoiy gumanitar fanlar fakulteti
Boshlang'ich ta'lim yo'nalishi talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida muloqot ko‘nikmalarini
rivojlantirish masalasi yoritilgan. Xususan, o‘qituvchi nutqiy faollikni rag‘batlantiruvchi interaktiv
usullar, guruhli mashg‘ulotlar, rolli o‘yinlar va kommunikativ vazifalardan qanday foydalanishi
haqida fikr yuritiladi. O‘quvchilarning og‘zaki va yozma nutqini shakllantirish, tinglay olish va fikr
almashish madaniyatini o‘rgatish orqali ularning shaxsiy rivojlanishiga erishish yo‘llari tahlil
qilinadi.
Kalit so‘zlar:
muloqot ko‘nikmalari, boshlang‘ich ta’lim, og‘zaki nutq, o‘qituvchi, interaktiv
metodlar, rolli o‘yinlar, guruhli ish.
Boshlang‘ich ta’lim inson shaxsining asosiy jihatlari shakllanadigan bosqich bo‘lib, bu davrda faqat
akademik bilim emas, balki shaxslararo muloqot, ijtimoiylashuv, nutq madaniyati kabi hayotiy
ko‘nikmalar ham rivojlanishi lozim. Muloqot ko‘nikmalari – bu bolaning atrofdagilar bilan samarali
aloqa o‘rnatish, o‘z fikrini ifodalash, boshqalarni tinglash va ularga moslashish qobiliyatidir.
Afsuski, ba’zida dars jarayoni faqat o‘qituvchining monologiga aylanishi, o‘quvchilar esa passiv
eshituvchilarga aylanib qolishi mumkin. Bunday yondashuv muloqot faolligini cheklaydi. Shu bois,
darsni tashkil etishda o‘quvchilarni faol suhbatdosh, fikr almashuvchi va bahs ishtirokchisi sifatida
shakllantirish juda muhim.
O‘qituvchining asosiy vazifalari:
1.
Erkin fikr bildirish muhitini yaratish. O‘quvchilar har qanday savolga javob berishda xato
qilishdan cho‘chimaydigan, o‘z fikrini erkin ayta oladigan muhit bo‘lishi kerak. Bu ijobiy
muloqotning asosi.
2.
Og‘zaki va yozma nutqni rivojlantirish. Hikoya qilish, og‘zaki izoh berish, matn yozish,
hisobot tuzish kabi topshiriqlar orqali o‘quvchining fikrni izchil ifodalash qobiliyati rivojlanadi.
3.
Savol-javob va fikr almashish faoliyatlari. Har darsda savol berish, fikr so‘rash, muhokama
qilish imkoniyatlari yaratilishi o‘quvchilar nutqini rivojlantiradi.
4.
Rolli o‘yinlar va sahnalashtirish. Ma'lum ssenariy asosida kichik sahna ko‘rinishlarini ijro
etish o‘quvchilarda emotsional ifoda, muloqot va nutqiy o‘zini tutish ko‘nikmalarini shakllantiradi.
5.
Jamoaviy topshiriqlar. Guruhli ishlarda o‘quvchilar fikr almashadi, kelishadi, bir-biriga izoh
beradi. Bu esa tabiiy muloqot muhiti yaratadi.
6.
Kommunikativ mashqlar. “Intervyu olish”, “Savol-zanjir”, “Qanday o‘ylaysan?” kabi
mashqlar orqali bolalar do‘stona muloqotga o‘rganadi.
Pedagogik strategiyalar:
O‘qituvchi o‘quvchilarga savollar berishda ochiq, tahlilga asoslangan yondashuvni tanlaydi.
Nutqni boyituvchi so‘z va iboralar doirasini muntazam kengaytiradi.
ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI
JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS
VOLUME 6, ISSUE 01, IYUL 2025
WORLDLY KNOWLEDGE NASHRIYOTI
worldlyjournals.com
Baholashda faqat javobning to‘g‘riligi emas, balki fikrni ifoda qilish uslubi, dalillash
qobiliyati ham e’tiborga olinadi.
O‘quvchilarning muloqot faoliyati ko‘p jihatdan o‘zini qanday his qilishiga bog‘liq. O‘qituvchining
iliq munosabati, do‘stona muhit, o‘quvchilarning bir-birini hurmat qilishi muloqot madaniyatini
shakllantiradi. Shu sababli o‘qituvchi darsda emotsional barqarorlikni ta’minlashi kerak.
Tajriba va kuzatishlar shuni ko‘rsatadiki, muloqotga faol jalb qilingan o‘quvchilar quyidagi
ko‘nikmalarga ega bo‘ladi:
Fikrni izchil ifodalash;
Boshqalarning fikrini tinglab, tushunish;
Tushunarli savollar berish;
Nutqiy faoliyatda qatnashishdan tortinmaslik;
Guruhda ishlashga layoqatlilik.
Boshlang‘ich ta’limda muloqot ko‘nikmalarini shakllantirish – bu o‘quvchining butun ta’lim
jarayonida va kelajak hayotida muvaffaqiyatli bo‘lishining asosidir. O‘qituvchi muloqotni
faollashtiruvchi metodlarni qo‘llagan taqdirdagina bolada o‘z fikrini ifodalash, eshitish, tushunish va
hurmat qilish madaniyati rivojlanadi. Bu esa o‘z navbatida, dars sifatini oshiradi, o‘quvchilarda
ishonch va ijodiy faollik uyg‘otadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Mavlonova R.X. Nutqni rivojlantirish metodikasi. – Toshkent: O‘qituvchi, 2021.
2.
Hasanboyeva O.B. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida kommunikativ kompetensiyani
shakllantirish. – Toshkent: Iqtisodiyot, 2020.
3.
Abdullaeva D.M. Boshlang‘ich ta’lim metodikasi. – Toshkent: “Fan va texnologiya”, 2020.
4.
Vygotsky L.S. Tafakkur va nutq. – Moskva: Prosveshchenie, 2003.
5.
Woolfolk, A. Educational Psychology (13th Ed.). – Pearson, 2013.
6.
Harmer, J. The Practice of English Language Teaching. – Pearson, 2015.
7.
OECD. Developing Students’ Social and Emotional Skills. – OECD Publishing, 2021.
8.
Brookhart, S.M. Teaching Students to Communicate Effectively. – ASCD, 2012.
