SABZIDAN SHARBAT TAYYORLASH TEXNOLOGIYASI

J

ournаl of Аnаlyticаl Synergy аnd

Scientific Horizon ISSN: 3060-5261
Volume 1, Issue 2, Series C 2025

47

SABZIDAN SHARBAT TAYYORLASH

TEXNOLOGIYASI

Xasanova Xolida Ibodullayevna.

Sobirova Zebuniso Qobiljon qizi

“Toshkent irrigatsiya va qishloq xo’jaligini

mexanizatsiyalash muhandislari instituti”

Milliy tadqiqot universtiteti

Annotatsiya

. Ushbu maqolada sabzi haqida umumiy ma’lumotlar keltirilgan bo’lib, sabziga

ishlov berish natijasida sharbat tayyorlash texnologiyasi yoritib berilgan. Sabzi tarkibida oziqaviy

miqdori yuqori va inson organizmga kerakli vitaminlar xususan, beta- karotin bo’lib, sabzidan

tayyorlangan sharbat inson organizmi uchun foydali ichimlik hisoblanadi. Sabzi sharbati saqlash

muddati qisqaligi tufayli pasterilizatsiya va filtratsiya bosqichi, saqlash davridagi namlik va

harorat mahsulot sifatiga bog’liqligi tajriba jarayonida o’rganildi. Shu bilan birga, maqolada

sabzidan sharbat tayyorlashdagi kamchilik va muammolarga yechimlar va sharbat tayyorlash

metodologiyasi haqida ma’lumotlar keltirib o’tilgan.

Kalit so’zlar

: Sabzi, sharbat, beta-karotin, oziqaviy qiymat, pasterilizatsiya, filtratsiya,

saqlash muddati.

Аннотация

. В этой статье даны общие сведения о моркови, а также объяснена

технология приготовления сока из переработки моркови. Морковь содержит большое

количество питательных веществ и необходимых организму человека витаминов, особенно

бета-каротина, а морковный сок является полезным напитком для организма человека. В

связи с коротким сроком хранения морковного сока в экспериментальном процессе изучено

влияние пастеризации и фильтрации, влажности и температуры при хранении на качество

продукта. Вместе с тем в статье представлена информация о недостатках и решениях

проблем при приготовлении сока из моркови, а также о методике приготовления сока.

Ключевые слова:

Морковь, сок, бета-каротин, пищевая ценность, пастеризация,

фильтрация, срок хранения.

Annotation.

This article provides general information about carrots, and explains the

technology of making juice from carrot processing. Carrot contains high nutritional content and

J

ournаl of Аnаlyticаl Synergy аnd

Scientific Horizon ISSN: 3060-5261
Volume 1, Issue 2, Series C 2025

48

vitamins necessary for the human div, especially beta-carotene, and carrot

juice is a useful drink for the human div. Due to the short shelf life of carrot

juice, the effect of pasteurization and filtration, humidity and temperature

during storage on product quality was studied in the experimental process. At

the same time, the article provides information about the shortcomings and

solutions to the problems in the preparation of juice from carrots, as well as the

methodology of juice preparation.

Keywords:

Carrot, juice, beta-carotene, nutritional value, pasteurization, filtration, shelf

life.

Sabzi to’q sariq rangli, shirin va ozuqaviy qiymati boy sabzavot hisoblanadi. Sabzi ikki yillik

ildizmeva bo’lib, soyaboguldoshlar oilasiga kiradi. Sabzining 60 dan ortiq turi mavjud. Sabzi

qurg’oqchilikka chidamli o’simlik bo’lib, birdaniga ko’p suv bilan sug’orilsa, sabzi yorilishiga

olib kelishi mumkin. Sabzi ko’plab mamlakatlarda keng tarqalgan bo’lib, tarkibidagi ko’plab

foydali vitamin minerallar bo’lgani uchun qimmatli hisoblanadi. Sabzini 100gr tarkibida beta-

karotin (A) 8285 mg, C 5.9 mg, K 13.2 mg, B6 0.138 mg kabi vitaminlar mavjud bo’lib, shu bilan

birga kaliy 320 mg, kalsiy 33 mg, temir 0.3 mg miqdorda minerallarga boy sabzavot hisoblanadi.

Bundan tashqari sabzida ovqat hazm qilish uchun kerakli tolalar va limon, olma kislotalari

maavjud. Sabzi tabobatda bir qancha kasalliklar uchun foydali sabzavot sanaladi. Masalan

tarkibidagi A vitamin ko’rish qobilyatini yaxshilaydi, immunitetni mustahkamlaydi, tarkibidagi

kaliy yurak qon-tomir kasalliklarini barqarorlashtirishga yordam beradi, tarkibidagi sellyuloza

ovqat hazm qilish tizimini yaxshilaydi va organizmdan toksinlarni chiqarishga yordam beradi.

Sabzi bahor faslida ekilib, 70 kunda hosilga kirishni boshlaydi. Shuningdek, sabzi bir necha

sohalarda qo’llaniladi. Masalan: oziq-ovqat sanoatida sabzidan kanservalar, quritilgan mahsulot,

pyure, kosmetologiya sohasida ekstratlar va tabobatda tabiiy vitaminlar sifatida ishlatiladi. Sabzi

tarkibida ko’lab pektin moddasi bor, biz pektinni oziqaviy qiymatda bir qancha sohalarda

qo’llashimiz mumkin. O’zbekistonda yetishtirilgan sabzi Afg’oniston, Belorussiya, Qozog’iston,

Qirg’iziston, Rossiya kabi mamlakatlarga eksport qilinadi. Umumiy olganda sabzi vitamin

minerallarga boy hisoblanib, oziq-ovqatni qayta ishlash sanoatida ko’plab mahsulotlar

tayyorlanadi.

J

ournаl of Аnаlyticаl Synergy аnd

Scientific Horizon ISSN: 3060-5261
Volume 1, Issue 2, Series C 2025

49

Maqsad va vazifalar.

Sabzi sharbati tarkibida shakar miqdori yuqori

bo’lganligi sababli, tabiiy shirin ta’mga ega va bu sharbat tayyorlashda qiyom

yoki shakarsiz tabiiy sharbat tayyorlash mumkinligini bildiradi. Sharbat

tarkibidagi vitaminlar va minerallar odam organizmi uchun foydali bo’lganligi

uchun sabzi sharbati kuniga o’rta yoshli insonlar uchun 200-300 ml ichish

tavsiya qilinadi. Hozirgi kunda shakar inson organizmi uchun zararli

hisoblanganligi sababli, sabzi sharbati tarkibida uglevodlar ko’p bo’lishiga qaramasdan, diabet

kasalligida qondagi glyukoza darajasini barqarorlashtirishga yordam beradi. Shuningdek, sabzi

sharbat inson organizmda metabolizmni yaxshilab, ortiqcha holestirinni yo’qotishga yordam

beradi, tarkibidagi antioksidantlar organizmni saraton kasalligidan himoya qiladi. Tabiiy

sharbatlar ko’proq iste’mol qilinishi zarurligi sababli, o’rta yoshdagilar uchun 300ml, bolalar

uchun 100ml, homilador ayollar uchun 100-50 ml miqdorda iste’mol qilish tavsiya etiladi.

Oshqozon bilan bog’liq muammosi bo’lganlar uchun, allergik va jigar kasalliklari bilan

kasallanganlar uchun shifokor ruxsati bilan iste’mol qilish maqsadga muvofiq bo’ladi.

1-rasm. Sabzidan sharbat ishlab chiqarish jarayoni

Mavzuning dolzarbligi.

Sabzidan sharbat tayyorlashda bir qancha kamchiliklar bo’lganligi

sababli hozirgi kunda mamlakatimizda sabzidan tayyorlangan sharbatlarga ko’zimiz tushmaydi.

Bunga bir nechta sabab keltirish mumkin. Masalan, past sifatli xomashyo, sabzi yetishtirishdagi

xato va kamchiliklar, agar sabzi yetishtirish jarayonida ortiqcha kimyoviy qo’shimchalardan

foydalanilsa, bu sharbatninig sifatiga salbiy ta’sir ko’rsatadi va sharbat tarkibida qo’shimchalar

ko’p bo’lishi sharbat tayyorlashda sifatga ta’sir ko’rsatuvchi omillar hisoblanadi. Sabzi sharbati

tabiiy sharbat bo’lgani uchun uzoq saqlashda quyuq qismi cho’kib, ajralib qolishi mumkin. Buni

bartaraf qilish uchun sharbatni iste’mol qilishdan avval chayqatish tavsiya etiladi. Shu bilan birga,

noto’g’ri haroratda saqlash esa sharbatni rangi o’zgarishiga olib keladi. Mazkur kamchiliklarni

J

ournаl of Аnаlyticаl Synergy аnd

Scientific Horizon ISSN: 3060-5261
Volume 1, Issue 2, Series C 2025

50

bartaraf etish uchun sabzidan sharbat olish uchun mos navlarni tanlash talab

etiladi, fermentative va mexanik presslashdan foydalanish zarur, aseptic

qadoqlashdan foydalanish va saqlash harorati va namlikni nazorat qilish talab

etiladi.

Metodologiya.

Sabzidan sharbat olish jarayoni bir nechta bosqichlardan

iborat bo’lib, har bir bosqich sharbatning sifatiga ta’sir ko’rsatadi. Avval sabzi naviga alohida

e’tibor berish lozim. Sababi, sharbat sifati xomashyo sifati bilan chambarchas bog’liq. Sabzidan

sharbat tayyorlashda imperator navi sharbat uchun to’g’ri tanlov deb hisoblanadi. Imperator navi

uzun va ingichka bo’lib, suvga boy va tarkibida shakar miqdori yuqoriligi sababli tabiiy shirin,

vitamin va minerallarga boy. Tajriba uchun sabzini imperator navidan 4 kg miqdorda sharbat

tayyorlab ko’rdik. Dastlab tanlangan xomashyoni yuvish va tozalash jarayoni amalga oshiriladi.

Sabzini yuvishda mexanik usuldan foydalanish maqsadga muvofiq bo’lib, cho’tkali yuvish

uskunasidan foydalanamiz. Keyingi bosqichda esa, sabzidan sharbat ajratish jarayoni oson

kechishi uchun sabzilar maydalanadi. Navbatdagi jarayonda sabzi presslanib, sharbat ajratiladi,

bunda gidravlik presslash orqali jarayon amalga oshirilsa, 25-30% gacha pulpa ajraladi. Ammo

biz tajriba jarayonida oddiy mexanik presslashdan foydalanganligimiz uchun 35% pulpa ajratildi.

Keyingi bosqichda yoki 3 marotabagacha filtratsiya jarayonini amalga oshiramiz. Sabzi

tarkibidagi shakar miqdori yetarli bo’lganligi uchun ortiqcha shakar yoki qiyomlardan

foydalanmaymiz va keyingi jarayonda issiqlik bilan ishlov beramiz. Sabzavotlardan tayyorlangan

sharbatlar uchun 106 gradus daraja issiqlikda 3-4 daqiqa davomida ishlov beriladi va sovutiladi.

Sabzidan tayyorlangan sharbatni sifati yaxshi saqlanishi uchun aseptic qadoqlashdan

foydalanamiz. Qadoqlangan sharbat 3-4 gradus darajada saqlanadi. Sharbat tabiiy bo’lganligi

sababli qadoqdan iste’mol qilish uchun ochilganda 3 kungacha iste’mol qilish mumkin. Sharbatni

sifatini tarkibidagi ph soni va shakar miqdori orqali maxsus labaratoriyalarda aniqlanadi.

Sharbatdan ajralgan pulpani pektin olish uchun yoki konsentrat tayyorlash uchun foydalanish

mumkin. Bundan tashqari biogas olish uchun ham foydalanishimiz maqsadga muvofiq bo’ladi.

J

ournаl of Аnаlyticаl Synergy аnd

Scientific Horizon ISSN: 3060-5261
Volume 1, Issue 2, Series C 2025

51

2- rasm. Sabzidan tayyorlangan sharbat.

Natijalar.

Jami 4 kg sabzi

Umumiy yo’qotishlar

35%

Yuvish va saralash

5%

Maydalash

7 %

Presslash

18%

Filtratsiya

7%

Sterilizatsiya

5%

Qadoqlash

3%

4 kg sabzidan 2.6 l sharbat olindi

Xulosa qilib aytganda,

sharbatlar hozirgi kunda insonlar iste’mol qilishi uchun tabiiy

ichimlik hisoblanganligi uchun sabzidan tayyorlangan sharbat deyarli uchramaydi. Sababi esa

tayyorlash va saqlash jarayonidagi kamchiliklardir. Bu kamchiliklarni bartaraf etish uchun

texnologiya to’g’ri bajarilishi va saqlash jarayonida harorat va namilikka e’tibor berish lozim.

SAbzidan sharbat tayyorlash tajribasi davomida sabzining kimyoviy tarkibi, oziqaviy qiymati va

qayta ishlash jarayoni tahlil qilindi. Olingan natijalar shuni ko’rsatadiki, Samarali texnologik

usullar yordamida vitaminlarga boy, yuqori sifatli sabzi sharbat ishlab chiqarish imkoniyati

mavjud. Shuningdek, mamlakatimizda sabzi ko’p yetishtirilgani sababli xomashyo yetarli va

ortiqcha qo’shimchalardan foydalanilmaydi. Bu esa samaradorlikni yanada yuksalishiga va

insonlar salomatligi uchun tabiiy va sifatli sharbat ishlab chiqarish imkonini yaratadi.

J

ournаl of Аnаlyticаl Synergy аnd

Scientific Horizon ISSN: 3060-5261
Volume 1, Issue 2, Series C 2025

52

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI:

1. Абдураҳмонов А.А., Раҳимов Р.Қ. Озиқ-овқат маҳсулотлари

технологияси. – Тошкент: Фан, 2018.

2. Каримов Ш.И. Овқатланиш физиологияси ва озиқ-овқат

хавфсизлиги. – Тошкент: Меҳнат, 2020.

3. Қодиров Ф.Р., Йўлдошев Н.А. Саноат маҳсулотларини қайта ишлаш технологияси.

– Тошкент: ТДТУ нашриёти, 2019.

4. FAO (Food and Agriculture Organization). Carrot Juice Processing and Preservation

Techniques. – Rome, 2021.

5. Rahman M.S. Handbook of Food Preservation. – Boca Raton: CRC Press, 2019.

6. Gopalan C., Ramasastri B.V., Balasubramanian S.C. Nutritive Value of Indian Foods. –

Hyderabad: National Institute of Nutrition, 2020.

7. ISO 2173:2003. Fruit and Vegetable Products – Determination of Soluble Solids Content

by Refractometric Method

.