JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-1_June-2025
323
323
KREATIV VA MADANIY INDUSTRIYALAR: IQTISODIY-IJTIMOIY
O‘ZGARISHLARNING YANGI PARADIGMASI
Jumanazarov Zohidjon Eldor o‘g‘li
O‘zbekiston davlat san’at va madaniyat instituti
Annotatsiya:
Ushbu
maqolada
madaniy
va
kreativ
industriyalar
tushunchalarining kelib chiqishi, ularning siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy kontekstlarda
rivojlanishi tahlil qilinadi. Maqola kreativ industriyalar sohasida yangi tadqiqot
yo‘nalishlarini belgilaydi va mavjud tanqidiy yondashuvlarni umumlashtiradi.
Kalit so‘zlar:
kreativ industriya, madaniy industriya, kreativ iqtisodiyot,
madaniyat siyosati, madaniy kapital.
Ko‘plab tadqiqotchilar madaniyat mahsulotlarini ishlab chiqaruvchi turli
sohalarga nisbatan “madaniy” va “kreativ” atamalarini bir-birining o‘rnida ishlatsa-da,
ayrim olimlar uchun bu ikki tushuncha o‘rtasidagi farq muhim bo‘lib, yangi
yo‘nalishning belgisi hisoblanadi.
Madaniy industriya
atamasi madaniy mahsulotlar va matnlarning ishlab
chiqarilishi hamda tarqatilishini boshqaruvchi kuch munosabatlariga doir kontekstda
paydo bo‘lgan bo‘lsa,
kreativ industriyalar
g‘oyasi esa to‘g‘ridan-to‘g‘ri siyosiy
kuch markazlarida shakllangan diskurs sifatida maydonga chiqdi. “Kreativ
industriyalar” tushunchasi ilk bor 1997-yilda Buyuk Britaniyada Bosh vazir Toni
Bleyer tomonidan boshlangan tashabbusga borib taqaladi. U o‘sha paytda madaniy
sanoat tarmoqlarining iqtisodiyotdagi ulushini hisoblash maqsadida maxsus ishchi
guruh tuzdi. An’anaviy chap qanot bu tashabbusni “siyosiy taktika” deb baholagan
bo‘lsa-da, u umuman olganda postindustrial iqtisodiy muhitda yangi daromad
manbalarini topishga qaratilgan strategiyaning bir qismi edi.
1998-yilda e’lon qilingan hujjatda kreativ industriyalar quyidagicha ta’riflangan
edi: ular “shaxsiy ijod, mahorat va iste’dodga asoslangan faoliyat turlaridir, hamda
aqliy mulkni yaratish va undan foydalanish orqali boylik va ish o‘rinlari yaratish
salohiyatiga egadir”. Ya’ni, kreativ industriyalar soliq tushumlari, bandlik darajasi va
ayniqsa ishlab chiqarish kabi asosiy sanoat tarmoqlaridagi pasayishni jilovlashda
muhim vositaga aylanishi mumkin edi. Shu bilan birga, ular ishchilarning kreativ
salohiyatini ham rivojlantirardi.
XXI asr davomida dunyo bo‘ylab siyosatchilar kreativ industriyalardagi
raqobatbardosh ustunliklarni aniqlashga va ularning mahalliy hamda milliy
miqyosdagi umumiy ta’sirini kuchaytirishga intildilar.
1990-yillardagi “Cool Britannia” deb nomlangan milliy brend yaratish
kampaniyasidan so‘ng, Yangi Mehnat partiyasi hukumati davrida Buyuk Britaniya
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-1_June-2025
324
324
hukumat agentliklari kreativ industriyalarni rivojlantirish uchun davlat mablag‘larini
oshirdi va Milliy Lotereya tizimini ishga tushirdi. Bu orqali 13 ta tarmoq bo‘yicha
kreativ klasterlar uchun mablag‘ ajratildi va rag‘batlantirildi. Ilgari “madaniy” sohalar
deb hisoblangan nashriyot, kino kabi tarmoqlar an’anaviy san’at, hunarmandchilik va
sahna san’atlari bilan birlashtirildi. Shuningdek, raqamli sohalar – dasturiy ta’minot va
kompyuter o‘yinlari ham bu guruhga qo‘shildi.
Hukumat yangi davlat boshqaruvi uslublari orqali madaniyat qiymatini iste’mol
ko‘rsatkichlari va aqliy mulk daromadlari asosida baholay boshladi. Ushbu strategiya
iqtisodiy jihatdan shuni anglatardiki, har qanday tarmoq ichida resurslar, ayniqsa ishchi
kuchini birlashtirish va ulardan umumiy foydalanish orqali sanoat o‘sishiga erishish
mumkin. Natijada, bu strategiya qisqa muddatli mehnat shartnomalari asosida
ishlovchi, oliy ma’lumotli va yosh ishchi kuchining jamlanishini talab etdi.
Shu tariqa, kreativ sanoat siyosati “ijodkorlik”ni qimmatli mehnat ko‘nikmasi
sifatida ilgari surdi hamda kompaniyalar ichida va ular o‘rtasida moslashuvchan
mehnat sharoitlariga asoslangan yangi ish modellari paydo bo‘ldi.
Biroq bu moslashuvchanlik ko‘pincha ish beruvchilarga xodimlarni istalgancha
vaqtinchalik asosda yollash imkonini berdi. Natijada, kreativ industriyalar o‘sishi bilan
bir vaqtda yangi ijtimoiy qatlam –
kreativ ishchilar sinfi
, ya’ni
“prekariat”
yoki
“kognitariat”
ham shakllandi.
Avstraliyada madaniy va kreativ industriyalarga bo‘lgan siyosiy yondashuvlar
to‘g‘ridan-to‘g‘ri aloqa va ommaviy axborot vositalari bo‘yicha olimlar bilan tutashdi.
Bu olimlarning ko‘pchiligi madaniyat siyosatini shakllantirish orqali ushbu sohalarga
bevosita ta’sir ko‘rsatishga faol aralashgan. 1980-yillarning oxirlarida madaniy
tadqiqotlar doirasida boshlangan yo‘nalishga ergashgan holda, ular Toni Bennetning
(1999) Mishel Fuko tomonidan ishlab chiqilgan “hukumatlilik” nazariyasiga tayangan
holda, madaniyatni faqat foydali mahsulotlarga qisqartirib qo‘yishga qarshi turuvchi,
siyosatga faol ta’sir ko‘rsatadigan madaniyatshunoslikni himoya qilishdi.
Ushbu yondashuvlar asosan Kvinslend Texnologiya Universitetining
Kreativ
industriyalar va innovatsiyalar Markazi (CCI)
kabi ilmiy tadqiqot institutlarida
faoliyat yuritayotgan Terri Fliu, Jon Xartli va Styuart Kanningem kabi olimlar
tomonidan ilgari surilgan. Ular ommaviy axborot vositalari va mashhur madaniyat
tadqiqotchilarini hukumat institutlari va byurokratik tizimlarda ishlashga chaqirgan,
shunda madaniyat va OAV yaratish va tarqatish jarayoniga ta’sir kuchayishi mumkin
edi.
Amaliy nuqtai nazardan qaraganda, bu islohotchilar xorijiy madaniy mahsulotlar
importi va mamlakatni boshqa joylarda suratga olingan madaniy tasvirlar uchun fon
sifatida ishlatishga qarshi muvozanatni tiklash uchun mahalliy va autentik madaniy
mahsulotlar ishlab chiqarishni rag‘batlantirishni maqsad qilgan. Madaniyat siyosatiga
oid tashabbuslarning bu darajada aralashuvi Leyboristlar partiyasi hukumati
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-1_June-2025
325
325
tomonidan qo‘llab-quvvatlandi. Ular olimlarga jamoat eshittirishlarini tartibga solish,
mahalliy va ozchiliklar dasturlarini ishlab chiqish, shuningdek, muzey va madaniy
meros industriyalarini rivojlantirish bo‘yicha siyosiy qarorlar jarayonida ishtirok etish
imkonini berdi.
AQShda esa aloqa va media olimlari kreativ industriyalar bo‘yicha tashabbuslarga
nisbatan uncha e’tibor qaratmadi. Har bir shtatda mintaqaviy rivojlanish
strategiyalarini yo‘lga qo‘ygan ushbu tashabbuslar Richard Florida (2002) tomonidan
ilgari surilgan “kreativ sinf” nazariyasidan ilhomlangan. Shaharnaviyotchilar Florida
tomonidan aniqlangan iqtisodiy o‘sish bilan ijodkor professional va “shaharlik
bohem”lar zichligi o‘rtasidagi yuqori korrelyatsiyani takrorlashga harakat qilishdi.
Bu rejalar kreativ industriyalarni jalb qilish va saqlab qolish uchun davlat
mablag‘larini davlat-xususiy hamkorliklar orqali qayta yo‘naltirishni o‘z ichiga olgan.
Natijada “kreativ shaharlar”da yangi bizneslar, joy brendlash tashabbuslari va
ko‘chmas mulk qiymati asosida o‘sish sharoitlari yaratilgan. Biroq bu rejalarni tanqid
qilganlar (hatto Florida o‘zi ham) ta’kidlaydilarki, bu jarayonda ijtimoiy tabaqalanish
kuchaygan, shahar markazlari elitaga mo‘ljallangan holda yangilangan
(gentrifikatsiya), va mehnatkashlar tobora ijtimoiy himoyadan mahrum, zaif holga
kelgan.
Hindiston, Xitoy va boshqa ko‘plab Sharqiy Osiyo mamlakatlarida kreativ
industriyalar bo‘yicha tashabbuslar ko‘proq ularning sanoat ishlab chiqarish va
xizmatlar sohasidagi ustunliklariga mos ravishda ishlab chiqarish zanjirlarining ayrim
qismlarini egallashga qaratilgan. Buyuk Britaniya va AQSh bozorlarining
liberallashuvi bilan uyg‘un holda va ko‘pincha Avstraliya va Britaniya universitetlari
bilan hamkorlikda bu davlatlar “bilim iqtisodiyoti”ga oid tarmoqlarni masalan,
animatsiya, video o‘yinlar va dasturiy ta’minot dizaynini rivojlantirishga kirishdi.
Xususan, Gonkong, Singapur, Taypey va Seul “jahon shaharlari”ga aylanishni
maqsad qilgan rasmiy orzular doirasida kreativ industriyalar siyosatini qabul qildi.
Ko‘pincha avtoritar yoki markazlashtirilgan hukumatlar tomonidan yo‘lga qo‘yilgan
bu siyosatlar iqtisodiy o‘sishni kreativ ishlab chiqarish bilan chambarchas bog‘lab,
G‘arbda shakllangan erkinlik va shaxsiy avtonomiya haqidagi tasavvurlarni rad etdi.
Butun dunyo bo‘ylab kreativ industriyalar siyosati milliy mashhur madaniyat
turlarining eksporti va hamkorlikda ishlab chiqarilishini qo‘llab-quvvatladi. Oldingi
tanqidlardan farqli o‘laroq – ya’ni madaniy mahsulotlarning global shimoldan janubga
yoki g‘arbdan sharqqa bir yoqlama oqimi haqidagi qarashlardan farqli ravishda – Lotin
Amerikasi musiqasi va kinosi, yapon anime va mangasi, hind filmi va modasi hamda
turli osiyolik pop janrlarining eksporti madaniy oqimlarning murakkabligini namoyon
etdi.
Ushbu eksport bozorlarini ta’minlagan uchta sanoat tendensiyasi mavjud:
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-1_June-2025
326
326
1.
Global media konglomeratlarining kengayishi
– ular mahalliy
bo‘linmalar orqali o‘z mahsulotlarini diversifikatsiya qilishdi. Ayniqsa, televizor va
kino kabi audiovizual sanoat sohalari sun’iy yo‘ldosh va kabel texnologiyalari
yordamida keng tarqaldi. Masalan, Avstraliyada asoslangan News Corporation
kompaniyasi STAR TV’ni Osiyoga xorijiy dasturlar uzatish uchun sotib olgach, uni bir
nechta mahalliy kompaniyalarga bo‘ldi: STAR India, STAR China va Yaqin Sharq
uchun STAR Select. Har bir bo‘linma o‘z mintaqasining media va ko‘ngilochar ishlab
chiqaruvchisiga aylandi. Daya Tussu (2005) bu jarayonni
“Murdochizatsiya”
deb
atadi.
2.
Qo‘shma korxonalar orqali ishlovchi mustaqil kompaniyalar
– bu
model orqali yangi kompaniyalar moliyalashtirish va distributsiya masalalarida ilgari
“media poytaxtlari”ga bog‘liq bo‘lmagan holda harakat qilishdi[2]. Bu esa daromadli
iste’mol guruhlarini nishonga oluvchi, bir nechta mahsulotlarga moslasha oladigan
madaniy mulklarni yaratishni rag‘batlantirdi. Natijada, xalqaro kino, komiks, video
o‘yin, moda va savdo sanoati yaponcha “hidlanmaydigan” (ya’ni madaniy jihatdan
xolis) mahsulotlarga – yosh, global auditoriyaga mo‘ljallangan animatsion kontentga
intildi.
3.
Media poytaxtlarida kreativ industriyalar klasterlashuvi
– bu jarayon
diasporik va transmilliy eksport bozorlarini shakllantirdi. Masalan, Bollivud sanoati
nafaqat kino orqali, balki janubiy osiyolik diasporaning boshqa media tarmoqlari orqali
ham kengaydi. Shuningdek, Nolivudning video-filmlari global miqyosda transmilliy
konglomeratlar yoki hukumat yordamisiz tarqaldi.
2008-yilda BMTning Ta’lim, fan va madaniyat tashkiloti (UNESCO) kreativ
industriyalarni “jahon savdosidagi eng dinamik tarmoqlardan biri” deb e’lon qildi.
“Har bir jamiyatda xalqning qadriyatlari va o‘zligini ifoda etuvchi noan’anaviy
madaniy kapital mavjud”, - deya ta’kidlagan holda, UNESCO kreativ industriyalarni
“kreativ mazmun, iqtisodiy qiymat va bozor yo‘nalishiga ega moddiy mahsulotlar yoki
nomoddiy xizmatlarni ishlab chiqaruvchi bilimga asoslangan faoliyat turlari” sifatida
tarifladi.
Hisobot rivojlanayotgan mamlakatlarda kreativ iqtisodiyotlarni baholash va
rivojlantirishga chaqirar ekan, bu industriyalarning shaharlarni qayta jonlantirish,
jozibador ish o‘rinlari yaratish va ijtimoiy inklyuziyani kuchaytirishdagi ahamiyatini
ko‘rsatdi. Shu bilan birga, UNESCO kreativ industriyalar uchun yagona ta’rif
berishdan tiyildi va turli tasnif modellarini – sohalar bo‘yicha, markaziy va periferiya
tarmoqlari bo‘yicha, intellektual mulk turlari bo‘yicha – solishtirib ko‘rdi.
Rivojlanayotgan davlatlarga esa bozor liberallashuvini chuqurlashtirish, mualliflik
huquqlarini himoya qilish va kreativ industriyalarni madaniy turizm bilan bog‘lashga
alohida e’tibor qaratish tavsiya etildi.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-1_June-2025
327
327
Butun dunyo bo‘ylab siyosiy kun tartibining bir qismi sifatida kreativ
industriyalar shakllanishi va kengayishi atrofida ijobiy taxminlar kuchaygan bir
paytda, kommunikatsiya sohasidagi olimlar bu optimizmga savol bilan qarashdi.
Kreativ industriyalar siyosatining ko‘lamida bo‘lgani kabi, olimlar ham aynan qaysi
sohalar, ishchilar va iqtisodiy tarmoqlar ushbu “kreativ industriyalar” tushunchasi
ostiga kirishini aniqlash borasida kelishmagan. Shunga qaramay, tanqidiy
yondashuvlar bu siyosat tarafdorlari ilgari surgan mehnat, mulk, iste’mol va atrof-
muhit haqidagi asosiy da’volarga e’tibor qaratdi.
Bu tanqidlarning ba’zilari o‘tgan asrning o‘rtalarida “madaniyat industriyasi”
tanqidchilari tomonidan asos solingan yo‘nalishlardan kelib chiqqan. Lotin
Amerikasida ayniqsa kuchli bo‘lgan madaniy imperializmni tanqid qilgan bog‘liqlik
(dependensiya) nazariyachilarining yo‘nalishini davom ettirgan olimlar orasida Tobi
Miller ajralib turadi. U global miqyosda mehnat jarayonlarining tengsizlik asosida
taqsimlanishini ko‘rsatgan tanqidiy olimlardan biridir. Miller (2016) 1990-yillarda
kreativ industriyalarni
madaniy mehnatning yangi xalqaro bo‘linishi (New
International Division of Cultural Labor – NICL)
deb talqin qildi. Bu model
rivojlangan mamlakatlardagi mehnatni ham, rivojlanayotgan mamlakatlardagi
mehnatni ham qadrsizlantiradi.
Rivojlangan mamlakatlarda kreativ ishchilar ko‘proq oliy ma’lumotli bo‘lib,
tobora beqaror, vaqtincha shartnoma asosidagi madaniy ishlar uchun o‘zaro
raqobatlashadilar. Rivojlanayotgan mamlakatlarda esa, kreativ industriyalar zaif
ijtimoiy himoyaga ega, arzon ishchi kuchidan foydalanadi. Ular og‘ir mehnat va
ekologik sharoitlarga dosh berib, rivojlangan mamlakatlar ishchilari tomonidan
yaratilgan intellektual mulk mahsulotlarini ishlab chiqaradilar. Har ikki holatda
ekspluatatsiya (suiiste’mol) turlicha ko‘rinishda namoyon bo‘lsa-da, bu model NICL
kreativ industriyalar mehnat va ekologik qonunlar zaiflashgan, madaniy mulklar
korporativ egallovchilar qo‘liga o‘tgan, jamoat boyliklari esa kreativ industriyalarni
subsidiyalashga yo‘naltirilgan muhitda ijtimoiy tengsizliklarni kuchaytirishini
ko‘rsatadi.
Keyingi tadqiqotlar kreativ industriyalardagi ishchilar va ularning mehnat
sharoitlariga oid material va ramziy (ma’noviy) kamsitish shakllarini ochib berdi.
Buyuk Britaniya va Niderlandiyada faoliyat yuritayotgan sotsiologlar demografiya va
martaba yo‘nalishlari asosida kreativ industriyalar ishchi kuchini keng ko‘lamda tahlil
qilishdi. Bu tadqiqotlar, masalan, video o‘yin industriyasi singari ba’zi sohalar ishchi
sinf vakillariga nisbatan ochiqroq bo‘lsa-da, eng yaxshi to‘lanadigan ish o‘rinlari
odatda imtiyozli ijtimoiy kelib chiqishga ega bo‘lgan oq tanli erkaklar tomonidan
egallanishini ko‘rsatdi. Bu ijtimoiy tengsizliklar iqtisodiy tafovutlarni takrorlash bilan
birga, madaniy iste’mol va tarqatishdagi quvvat ierarxiyalarini ham mustahkamlaydi.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-1_June-2025
328
328
Buyuk Britaniyada bu ijtimoiy tabaqalanish jarayoni san’at va gumanitar fanlarga
oid oliy ta’limga davlat mablag‘lari qisqartirilgani, shuningdek, ijtimoiy tarmoqlar va
haq to‘lanmaydigan stajirovkalar ish topish uchun zaruratga aylangani sababli yanada
kuchaydi. Feminist olimalar (masalan, Rozlin Gill va Anjela MakRobbi), hamda irqiy
tenglik tarafdorlari (masalan, Arlin Davila va Anamik Saha) olib borgan tadqiqotlar
shuni ko‘rsatadiki, kreativ industriyalar siyosati tarixiy kamsitish tendensiyalarini jins,
jinsiy orientatsiya va irq asosida yanada chuqurlashtirgan.
Shuningdek, hatto eng yaxshi ish joylariga ega bo‘lganlar ham tobora beqaror
mehnat sharoitlariga duch kelmoqda. “Chegarasiz” yoki “portfelga asoslangan”
martabalar sifatida ijobiy talqin qilinayotgan bu holatlar aslida vaqtinchalik xodimlarga
xos xavotirli, noaniq mehnat sharoitlarini anglatadi. Kreativ sanoat ishchilari ko‘pincha
vaqt bosimi ostida “ko‘p vazifali” ishchilar sifatida faoliyat yuritadilar, ulardan doimiy
raqamli aloqadorlik, jamoaviy ish va yuqori ijtimoiy faollik talab qilinadi.
Bu jarayonlar Arli Xoxschild (1983) ta’riflagan “emotsional mehnat” – ya’ni his-
tuyg‘ular orqali xizmat ko‘rsatish – kabi feminizatsiyalashgan xizmat mehnatiga
bog‘liq. Kreativ sohalarda ishlovchilar doimiy bandlikni saqlab qolish uchun do‘stona
ijtimoiy aloqalar, ijtimoiy tarmoqlar orqali o‘zlarini va brendlarini reklama qilishga
majbur bo‘lmoqda. Tadqiqotchilar bu holatni italiyalik avtonomist marksistlar
nazariyasi bilan bog‘lab, zamonaviy jamiyatni
“ijtimoiy zavod”
atashdi – ya’ni bu
yerda endi shaxsiy va jamoaviy hayot, foyda va qiymat o‘rtasidagi chegaralar
yo‘qolgan.
“Ijtimoiy zavod” nazariyasidan kelib chiqib, kreativ industriyalar o‘z foydalarini
Tiziana Terranova
(2004) “bepul mehnat” deb atagan jarayonlardan ham olishmoqda.
U yangi media vositalarida foydalanuvchilarning shaxsiy ma’lumotlarini yig‘ish va
sotish orqali mehnat kuchining tovarlashuviga e’tibor qaratgan. Bu muhokama Dallas
Smythe tomonidan ilgari surilgan “auditoriya tovariga” oid tushunchalar bilan ham
uyg‘unlashadi.
Raqamli mehnat tadqiqotchilari kundalik internetdan foydalanish orqali
iste’molchilar aslida ishlab chiqaruvchiga (ya’ni
prodyuser + iste’molchi =
prosumer
) aylanishini, va bu holat “
o‘yin-mehnat (playbour)
” deb atalishini
ta’kidlaydilar – bu mehnat va o‘yin o‘rtasidagi chegaraning yo‘qolishidir[19]. Feminist
raqamli mehnat tadqiqotchilari esa bu jarayonni uy ishlari va bola parvarishi kabi haq
to‘lanmaydigan mehnat shakllari bilan bog‘lash orqali, kapitalizm oilaviy struktura
orqali qanday takrorlanishini ko‘rsatishga harakat qilishmoqda.
Shunga qaramay, barcha ushbu tanqidiy yondashuvlar (avtonomistlar, feministlar,
raqamli mehnat olimlari) kreativ ishlar atrofida
yangi birdamlik shakllari va
qarshilik imkoniyatlari
ni ham ko‘rsatmoqda. Ular kreativ sanoatlarda mehnat
sharoitlariga nisbatan ijtimoiy ong va hamjihatlikni oshirish orqali ijobiy o‘zgarishlar
uchun yangi ufqlar ochilayotganini ta’kidlaydilar.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-1_June-2025
329
329
Qizig‘i shundaki, kreativ industriyalar ishlab chiqaruvchilari va iste’molchilariga
nisbatan tanqidiy e’tibor oshgan bir paytda, ushbu sohalarga oid siyosatlarning
ommabopligi pasayib borayotgandek ko‘rinmoqda. Iqlim o‘zgarishi haqidagi ilmiy
dalillar, xomashyo resurslaridan barqaror bo‘lmagan foydalanishni rag‘batlantiruvchi
yoki kelajakdagi savdoni oshirish maqsadida tezda eskiradigan texnologiyalarni
yaratishga yo‘naltirilgan kreativ industriyalarni tanqid ostiga oldi.
Bundan tashqari, kreativ industriyalardagi ijtimoiy tengsizliklar ushbu sohalar
joylashgan shaharlardagi umumiy gentrifikatsiya (elita sinfga moslashtirish)
tendensiyalari bilan bog‘landi. Masalan, yirik metropollarda kreativ sektorlar
ko‘pincha ko‘chmas mulk va moliyaviy sohalarning foyda olish istaklari bilan
uyg‘unlikda harakat qilib, qadimiy turfa hududlarni hashamatli “loft turmush tarziga”
va hordiq olish iste’moliga aylantiruvchi portlash-va-qulash sikllarini yuzaga keltirgan.
Vaqt ko‘rsatadi – kreativ industriyalarni inson madaniyat ishlab chiqarishining
imtiyozli shakli sifatida ulug‘lash tobora pasayadimi yoki bu shunchaki insoniy
ijodkorlik va madaniyat ishlab chiqarish o‘rtasidagi munosabatlarga doir boshqa bir
diskursga oqib o‘tayaptimi?
Madaniy va kreativ industriyalar haqidagi ilmiy adabiyotlarning aksariyati
tomonidan ishlab chiqilgan tadqiqot tasnifiga mos keladi. U quyidagi yo‘nalishlarni
o‘z ichiga oladi:
1.
Siyosiy-iqtisodiy o‘zgarishlarning sanoat tashkilotlariga va madaniyat
ishlab chiqarishga ta’sirini tahlil qilish;
2.
Ma’lum bir soha holatini, unga bog‘liq sektorlari va jarayonlari bilan birga
xaritalash;
3.
Sanoatlar orasidagi bozor strategiyalari va tendensiyalarini o‘rganish;
4.
Madaniy industriyalar sektoridagi mutaxassislar yoki ishchilarning roli
bo‘yicha sifatli tadqiqotlar;
5.
Madaniy va kreativ ishchilarning martaba yo‘llarini o‘rganishga
qaratilgan uzun muddatli tadqiqotlar;
6.
Ma’lum bir madaniy mahsulotni yaratish, ishlab chiqarish va tarqatish
jarayonlarining etnografik tadqiqotlari.
Ushbu yo‘nalishlar ko‘pincha aniq sanoatlarga asoslangan empirik tadqiqotlar
bo‘lsa-da, so‘nggi yillarda kommunikatsiya va media tadqiqotchilari madaniy va
kreativ industriyalarni o‘rganishda chegaralarni toraytirish yoki kengaytirishga
chaqirishmoqda.
Masalan, Devid Hesmondhalgh va Anna Zöllner (2013) zamonaviy jamiyatlarda
“yaxshi mehnat” axloqiy me’yorlarini belgilash zarurligini ilgari surib, kreativ
mehnatning boshqa mehnat turlaridan farqli xususiyatlarini saqlab qolish tarafdori
bo‘lishgan. Bu yondashuv quyidagilarga ham taalluqlidir:
Kreativ ishchilar hamjamiyatlarining shakllanishi,
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-1_June-2025
330
330
Resurslarni baham ko‘rishning axloqiy iqtisodiyoti,
Ish amaliyotlarini boshqaruvchi norasmiy nazariyalar.
Ba’zi tadqiqotchilar o‘zlari o‘rganayotgan sanoatlarda faol ishtirok etayotgan
bo‘lsalar, boshqalari professional gildiyalar, kasaba uyushmalari yoki mehnatga
asoslangan ijtimoiy harakatlar bilan hamkorlik qilmoqdalar. Tadqiqotchi va tadqiqot
obyekti o‘rtasidagi bu o‘zaro bog‘liqlik Laura Grindstaff (2002) tomonidan
“yuqoridan” yoki “yon tomondan o‘rganish” deb atalgan – ya’ni akademiklarning real
sanoat vakillari oldidagi nisbiy zaif pozitsiyasi tan olinmoqda.
Ushbu tadqiqotlar kreativ industriyalarda madaniy siyosatni yaxshilash, mehnat
sharoitlarini isloh qilish yoki chetga surilgan kreativ ishchilarni qo‘llab-quvvatlash
orqali advokatsiya (himoyachilik) vositasi sifatida xizmat qilishi mumkin.
2010-yildan beri ba’zi olimlar madaniy va kreativ industriyalarni o‘rganishdagi
muhim taxminlarni tanqid ostiga oldilar. 2017-yilda Jek Qiu AQSh hukmronligi va
intellektual mulk egaligi atrofidagi tushunchalarni tasdiqlovchi tor yondashuvlarni rad
etadi va madaniy hamda kreativ industriyalarni o‘zaro bog‘lovchi global siyosiy-
iqtisodiy tizimlarni kengroq o‘rganishga chaqiradi.
Bu keng yondashuv quyidagi mavzularni tadqiqot maydoniga olib kirdi:
Global Janubdagi raqamli texnologiyalarni ishlab chiqarish va qayta ishlash,
Energiya, internet va keng polosali tarmoqlar infratuzilmalari,
Oq tanli bo‘lmagan va Global Janubdagi aholi mehnati.
Shu bilan birga, madaniy va kreativ industriyalarni o‘rganishda prodyuser va
professional tushunchalaridagi ontologik og‘ishmalar, piratlikning huquqiy ta’rifi,
formal va informal media iqtisodiyotlari va media infratuzilmalari ham qayta ko‘rib
chiqilmoqda.
Madaniy va kreativ industriyalarni o‘rganish tobora transmilliy tus olib, ishlab
chiqarish va almashinuv zanjirlarida qatnashayotgan yanada keng ommani qamrab olar
ekan, bu tadqiqotlar asl marksistik da’vatga yaqinlashmoqda – ya’ni madaniyatni
universal insoniy faoliyat va ijtimoiy shakllanish sifatida o‘rganish.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Caldwell, J. (2008). Production culture: Industrial reflexivity and critical practice in film and
television. Durham, NC: Duke University Press.
2.
Curtin, M. (2003). Media capital: Towards a study of spatial flows. International Journal of
Cultural Studies, 6, 202–228.
3.
DCMS. (2001). Creative industries mapping document 2001 (2nd ed.). London, UK:
Department of Culture, Media and Sport, p. 5.
4.
Gregg, M. (2013). Work’s intimacy. London, UK: John Wiley & Sons.
5.
Iwabuchi, K. (2002). Recentering globalization: Popular culture and transnationalism. Durham,
NC: Duke University Press.
6.
Jarrett, K. (2015). Feminism, labour and digital media: The digital housewife. London, UK:
Routledge.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-1_June-2025
331
331
7.
Kong, L., Gibson, C., Khoo, L. M., & Semple, A.-L. (2006). Knowledges of the creative
economy: Towards a relational geography of diffusion and adaptation in Asia. Asia Pacific
Viewpoint, 47, 173–194.
8.
Markusen, A. (2014). Creative cities: A 10-year research agenda. Journal of Urban
Affairs, 36(s2), 567–589.
9.
Maxwell, R., & Miller, T. (2012). Greening the media. Oxford, UK: Oxford University Press.
10.
Mayer, V. (2017). Almost Hollywood, nearly New Orleans: The lure of the local film economy.
Berkeley: University of California Press.
11.
Mayer, V., Banks, M. J., & Caldwell, J. T. (Eds.). (2009). Production studies: Cultural studies
of media industries. London, UK and New York, NY: Routledge.
12.
Miller, T., & Ahluwalia, P. (2012). The cognitariat. Social Identities, 18(3), 259–260.
13.
Murdock, G. (2003). Back to work: Cultural labor in altered times. In A. Beck (Ed.), Cultural
work: Understanding cultural industries (pp. 15–36). London, UK: Routledge.
14.
Nakamura, L. (2014). Indigenous circuits: Navajo women and the racialization of early
electronic manufacture. American Quarterly, 66(4), 919–941.
15.
Kalkanatov, Asilbek. "PROFESSIONAL QUALIFICATION OF THE MANAGER IN THE
CULTURAL FIELD." JOURNAL OF ECONOMY, TOURISM AND SERVICE 2.9 (2023):
19-23.
16.
Kalkanatov, Asilbek. "THE IMPORTANCE OF MANAGING THE PARTICIPATION OF
CULTURAL AND ART INSTITUTIONS AND ORGANIZATIONS IN CULTURAL
ACTIVITIES." Journal of Innovation, Creativity and Art 2.9 (2023): 7-10.
17.
Abatbaevna, Saparbaeva Gulshira, and Qolqanatov Asilbek Nazarbaevich. "History of the
Development of Spiritual and Educational Processes in Karakalpakstan." (2023).
18.
Kolkanatov, Asilbek. "IFTIKHORI TIMSOLI TUMOR BRANCH." JOURNAL OF
HEALTHCARE AND LIFE-SCIENCE RESEARCH 2.11 (2023): 67-69.
19.
QOLQANATOV, Asilbek. "“О ‘ZBEKKONSERT” DAVLAT MUASSASASI FAOLIYATI:
TADQIQOT VA TAHLIL." TA’LIM VA INNOVATSION TADQIQOTLAR 12 (2023): 8-14.
20.
Nazarbai, Kolkanatov Asilbek. "NEW VOICE IN UZBEK DIRECTION." Journal of
Innovation, Creativity and Art 2.12 (2023): 65-70.
21.
Alfiya, Qolqanatova. "Milliy Musiqa San’ati Va Yoshlar Tarbiyasi." Journal of Creativity in
Art and Design 1.2 (2023): 16-20.
22.
QOLQANATOV,
Asilbek.
"MA’DANIYAT
VAZIRLIGI
VA
MADANIYAT
MARKAZLARI: TARIXIY TARAQQIYOT JARAYONLARIDAN." News of UzMU
journal 1.1.1. 1. (2024): 16-20.
23.
Nazarbay o‘g‘li, Qolqanatov Asilbek. "OMMAVIY TOMOSHA MUASSASALARI
FAOLIYATI TAHLILI." Academic Integrity and Lifelong Learning (France) 2 (2023): 15-21.
24.
Nazarbaevna, Qolqanatova Alfiya, and Kojalepesov Sultanbay Serjanovich. "The Importance
of Scenario in Cultural Events." EUROPEAN JOURNAL OF INNOVATION IN
NONFORMAL EDUCATION 4.2 (2024): 259-262.
25.
VA, INSONGA E’TIBOR, and SIFATLI TA’LIM YILI. "Imom Buxoriy saboqlari."
26.
Nazarbay o‘g‘li, Qolqanatov Asilbek. "OMMAVIY TOMOSHA MUASSASALARI
FAOLIYATI TAHLILI." Academic Integrity and Lifelong Learning (France) 2 (2023): 15-
21.
27.
Nazarbay o‘g‘li, Qolqanatov Asilbek, and Jumаnаzаrov Zohidjon Eldor o‘g‘li.
"AUDIOVIZUAL INDUSTRIYA TÚSINDIRMESI." Multidisciplinary Journal of Science
and Technology 5.5 (2025): 122-129.
