JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-1_June-2025
314
314
REIFIKATSIYADAN KREATIV IQTISODIYOTGACHA:
MADANIYAT INDUSTRIYASINING TARIXI VA BUGUNI
Jumanazarov Zohidjon Eldor o‘g‘li
O‘zbekistonn davlat san’at va madaniyat instituti
Annotatsiya.
Ushbu maqola madaniyat industriyasining tanqidiy tahliliga
bag‘ishlangan bo‘lib, uning tarixiy shakllanishi, kapitalistik tizim bilan murakkab
aloqalari, va insonning ijodiy mehnati ustidan nazoratning o‘zgaruvchan shakllarini
yoritadi. Frankfurt maktabi nazariyalaridan boshlab, zamonaviy global media
strukturalarigacha bo‘lgan davrda madaniyatning qanday qilib tijorat tovariga
aylantirilgani tahlil qilinadi. Maqola, shuningdek, “madaniyat aylanishi” va
“madaniyat ishlab chiqarish” yondashuvlari orqali media va kommunikatsiya
industriyalarining ijtimoiy, siyosiy va iqtisodiy tarkibiy qismlarini chuqur o‘rganadi.
Natijada, madaniyat industriyasi insoniy ijodkorlikning ijtimoiy mezonlar bilan qanday
cheklanayotganini va qanday shakllarda bozorga moslashtirilayotganini ko‘rsatadi.
Kalit so‘zlar:
iste’mol, ijodiy industriyalar, madaniy industriyalar, mehnat, ishlab
chiqarish, intellektual mulk, kommunikatsiya va tanqidiy tadqiqotlar.
Madaniy industriyani tanqidiy o‘rganish – bu turli ijtimoiy kuchlarning madaniyat
ishlab chiqarilishi, uning shakllari va insonning tabiatan kreativ mavjudot sifatida bu
jarayondagi o‘rniga qanday ta’sir ko‘rsatishini tahlil qilishdir. Tarixiy nuqtai nazardan
“madaniyat industriyasi” tushunchasi urushdan keyingi davrdagi bir qator
nazariyotchilarning ishlariga borib taqaladi. Ularning e’tibori ommaviy madaniyat
shakllarining industriyalashtirilishi va ularning jamoat hamda xususiy sohalarda
bozorlash jarayonlariga qaratilgan edi. Ular uchun asosiy tushunchalar bo‘lmish
“begonalashuv” va “obyektlashuv” industriyaga oid ishlab chiqarish, taqsimot va
iste’mol aylanasining salbiy ta’sirlarini ifodalaydi. Bu jarayon ishchilarning kundalik
hayotini boshqargan va ularni o‘z ijodiy ifodalaridan uzoqlashtirgan.
Madaniyat industriyasidan qo‘rquv ijtimoiy olimlarni ommaviy madaniyatni
tanqid qilishga undadi. Bu tanqid madaniy industriyadagi mehnat taqsimoti, turli media
industriyalari tuzilmasi, va harbiy-industriya majmuasidagi hukumat va madaniyat
industriyalari o‘rtasidagi hukmron kelishuvlarni o‘rganishga olib keldi. 1970-
yillardagi kapitalizm inqirozi tanqidiy olimlarni madaniy industriyaning yangi
dialektikasini, yangi aloqa texnologiyalari va transmilliy kapital oqimlari orqali uning
moslashuvchanligini, shuningdek, yangi mulkchilik rejimlari orqali uni egallab olish
jarayonlarini nazariy jihatdan tushuntirishga undadi. Post-industriyal iqtisodiyotda
kapital to‘plashga qaratilgan hukumat nutqlarini aks ettirgan bu nazariyalar odatda
madaniy industriyalarni industriyadan tashqari turli ishchilar, iste’molchilar va
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-1_June-2025
315
315
kommunikatsiya agentlaridan tashkil topgan “kraetiv iqtisodiyot”ga birlashtirdi.
Kommunikatsiya tadqiqotlari har doim madaniy industriyaga universal insoniy
xususiyat va ijtimoiy shakllanish sifatida qiziqib kelgan. Universal jihatdan, har bir
inson o‘z muhitini o‘zgartirish orqali mavjudlikka erishadi, til va ramziy qadriyatlarni
takror ishlab chiqarish orqali o‘zligini yaratadi. Hayvonlar ham jamoaviy shakllarda
o‘z muhitlarini qura olishlari mumkin bo‘lsa-da, bu borada mashhur tarzda Karl Marks
shunday degan edi: “Eng yomon me’morni eng yaxshi asalari bilan ajratib turadigan
narsa shuki, me’mor o‘z inshootini avval tasavvurida quradi, keyin uni haqiqatda barpo
etadi”[9:198].
Marks aql va moddiylik (shu jumladan mehnatda ishtirok etuvchi tana) o‘rtasidagi
dualizmni rad etgan. Industriya kapitalizmi sharoitida ishchilar o‘z resurslarini ish haqi
evaziga almashtirganlar. Buning evaziga, bu resurslar mahsulotlar ishlab chiqarishga
safarbar etilgan, biroq bu mahsulotlar ishchilarning mulki bo‘lmagan va ularning
tasavvurining davomiy shakli sifatida ham qaralmagan.
Shu bois, madaniy industriyani o‘rganish tarixiy ijtimoiy kuchlarning madaniyat,
uning shakllari va uni yaratadigan insonlarning tabiatan kreativ mavjudotlar sifatidagi
roliga qanday ta’sir qilganini o‘rganishga asoslangan. Bu jarayonda ayrim industriyalar
va ularning tashkiliy xususiyatlari, shuningdek, madaniyatning industriyalashtirilishi
va mehnatning tashkil topishini ta’minlovchi siyosat va bozorlar o‘rtasidagi umumiy
munosabatlar ham o‘rganilgan.
Madaniyatning
kapitalistik
egallanishi
kuchaygan
va
madaniyatning
industriyalashtirilishi bo‘yicha yangi savollarni tug‘dirgan bo‘lsa-da, kommunikatsiya
olimlari hanuzgacha mehnat va ijtimoiy hayot o‘zaro qanday shakllanishini
o‘rganishga katta e’tibor qaratmoqda.
“Madaniyat industriyasi” tushunchasining dastlabki shakllanishi Frankfurt
maktabi vakillari, xususan, Teodor Adorno tomonidan ilgari surilgan tanqidiy
yondashuvlarga borib taqaladi. Uchinchi Reyx kuchaygan davrda Germaniyadan
AQShga muhojir bo‘lgan Adorno, bu mavzuda boshqa muhojir olim Maks
Horkxaymer bilan uzoq davom etgan hamkorlik doirasida yozishni boshlagan.
Ularning “Ma’rifat dialektikasi” (1997/1944) asaridagi “Madaniyat industriyasi:
Ma’rifat ommaviy aldov sifatida” nomli bobda madaniyatning industriya asosida
ishlab chiqarilishi haqidagi asosiy xavotirlar bayon etiladi.
Bu tushuncha ommaviy reklama va media industriyalari o‘sib chiqqan davrda
shakllangan bo‘lib, madaniyatning industriyalashishi, aylanishi va iste’mol qilinishini
o‘z ichiga oladi. Boshqacha qilib aytganda, madaniyatni insonlar uning shakl va
mazmunlarini ishlab chiqaruvchi hamda iste’mol qiluvchi mavjudotlar sifatida ishtirok
etadigan moddiy jarayonlardan ajratib bo‘lmaydi. Ishlab chiqaruvchi sifatida
madaniyat industriyasi ishchilarni ish faoliyatini ratsional asosda, ya’ni ommaviy
axborot mahsulotlarini samarali yig‘ish shaklida tashkil etishga majbur qiladi. Bu
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-1_June-2025
316
316
jihatdan madaniyat industriyasi, avtomobil ishlab chiqarishni ommaga yetkazgan
Genri Fordning modeliga o‘xshashdir: ish jarayonlarini aniq o‘lchash mumkin bo‘lgan
qismlarga ajratish orqali inson resurslarini yangi texnologiyalar bilan boshqarish.
Industriya modelidagi mehnat jarayonlarining kuchaytirilishi madaniyat
industriyasi egalariga ko‘proq kapital olib keladi, shu bilan birga bu jarayon ishlab
chiqarish va iste’mol siklining barcha bosqichlariga ta’sir qiladi. Ishchilar ko‘proq va
arzonroq mahsulotlar yaratish orqali madaniyat bozori hajmini kengaytiradi – bu
mahsulotlar ishchilarning shaxsiy ehtiyojlariga javob berayotgandek ko‘rinadi, ularni
nafaqat xarid qila oladilar, balki mashaqqatli ish kunidan so‘ng iste’mol qilishga
majburdek his qiladilar. Shunday qilib, madaniyat industriyasi ishchilarni o‘zlarining
ijodiy salohiyatlarining mukammal natijalaridan begonalashtiradi, shu bilan birga
ularning mehnati mahsulotlarini sehrli tarzda iste’molchiga “shaxsiy” murojaat
qiluvchi ob’ektlarga aylantiradi. Ishchilarning o‘z moddiy sharoitlariga asoslangan
sinfiy ongini esa ular ishtirok etayotgan, go‘yoki demokratik bo‘lgan tovarlar
bozoridagi tajriba bosib yuboradi.
Adornoning madaniyat industriyasi nazariyasi XX asrning o‘rtalarida ommaviy
media industriyalarining ortib borayotgan va markazlashayotgan kuchidan
xavotirlangan tanqidiy olimlarning pozitsiyasini aks ettiradi. AQShda, film va
teleeshittirish industriyalarining vertikal integratsiyasi (ya’ni ishlab chiqarishdan to
tarqatishgacha bir tizimda jamlanishi) hamda gorizontal integratsiya (ya’ni milliy
gazeta tarmoqlari va axborot agentliklarining yagona boshqaruv ostida birlashuvi)
boshqa tarmoqlarga qaraganda tezroq rivojlandi. Boshqa tarmoqlar, masalan,
telekommunikatsiya – tartibga solishning ta’siri ostida yoki neft va temiryo‘l
industriyalari kabi “ishonchsizlikka” (trust-busting) uchragan edi. AQShdagi film
studiyalari, distribyutorlar va kinoteatrlar bir tizimga birlashtirildi, texnologiyalarni
egallash, bojxona tariflari va “blok-buking” siyosatlari orqali xalqaro bozorda kino
kartellari paydo bo‘ldi. Sotsiolog va iqtisodchilarning 1930–40-yillardagi tadqiqotlari
shuni ko‘rsatdiki, sakkizta yirik film studiyasi – “katta sakkizlik” global kassa
tushumining katta qismini nazorat qilgan[12].
Xuddi shunday, tijorat radio va televizion tarmoqlarning markazlashuvi asosan
kontent ishlab chiqarish, uskuna ishlab chiqarish va tarqatish tizimlarining o‘zaro
bog‘liqligi hamda hukumat tomonidan bu tarmoqlarning efir to‘lqinlariga boshqalarga
nisbatan ustunlik berilishi bilan bog‘liq bo‘lgan. Aksincha, yangiliklar industriyasi bir
nechta xalqaro axborot agentliklariga tayanuvchi milliy gazetalar zanjiri orqali
iqtisodiy samaradorlikka erishdi.
Bu tendensiyalar birgalikda C. V. Mills (1956) ta’riflagan AQSh “hokimiyat
elitasining” jamiyatni iqtisodiy, siyosiy va harbiy nazorat orqali boshqarish
imkoniyatlaridan xavotir uyg‘otdi. Bu boshqaruvlar birinchi va ikkinchi jahon
urushlari, Sovuq urush va Vetnam urushi davridagi madaniyat industriyasining davlat
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-1_June-2025
317
317
siyosatiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri hamkorligi orqali yaqqol ko‘rinib turgan edi.
Boshqa tomondan, Buyuk Depressiyadan chiqish uchun iste’mol talabini
rag‘batlantirishga qaratilgan AQSh siyosati reklama va marketing to‘lqinini keltirib
chiqardi – iste’molchilik dastlab amerikalik qadriyat, keyin esa urushdan keyingi va
mustamlakachilikdan qutulayotgan jamiyatlarda g‘arb demokratik qadriyati sifatida
ilgari surildi. Davlat va bozor o‘rtasidagi bu ittifoqlar AQSh elitasining hokimiyatini
mustahkamladi, biroq ular ko‘pincha boshqa mamlakatlardagi ishlab chiqaruvchilikka
asoslangan huquqiy tizimlarga qarama-qarshi chiqdi. Bu esa keyinchalik jamoat media
tizimlarining yemirilishiga va axborot oqimi va erkin savdo shiori ostida
iste’molchilikka asoslangan huquqiy tizimlarning joriy etilishiga zamin yaratdi.
Propagandadan tashqari, tanqidiy olimlar – Adornoning izidan borar ekan
madaniyat
industriyasi madaniy ishlab chiqaruvchilar va ularning mahsulotlari o‘rtasidagi
munosabatni qanday o‘zgartirganini
ham ko‘rsatib berishdi. Gollivud haqidagi
birinchi antropologik tadqiqotlar shuni ta’kidladi: Gollivud nafaqat mafkurani
ko‘ngilochar shaklga aylantiruvchi, balki ijodiy shaxsiylikdan voz kechib, korporativ
iyerarxiyaga bo‘ysunuvchi ishchi kuchini shakllantiruvchi
“tushlar fabrikasi”
edi.
Birinchidan, madaniyat industriyasining birlashgan kuchi tashkilotlangan mehnat
harakatlariga qarshi ishladi – bu esa XX asr davomida o‘z kuchini asta-sekin yo‘qota
bordi[12]. Mehnat jarayonlarini ratsionallashtirish va vaqtni boshqarish, ya’ni
Teylorizm
, boshqaruvga mahsulot ishlab chiqarish tezligini oshirish va ishchilarni
yakuniy mahsulot ustidan egalik huquqidan yanada uzoqlashtirish imkonini berdi[1].
Bu ajralish, tanqidiy nazariyotchi Gyorg Lukach (1971) ataganidek,
“reifikatsiya”
(ya’ni, insoniy faoliyat natijalarining obyektga aylanishi va insondan
begonalashuvi) AQShda madaniy ishchilar va ularning ish beruvchilari uchun mulkka
oid huquqiy ta’riflarning o‘zgarishi orqali qonunlashtirildi[8]. XX asr o‘rtalariga kelib,
sud precedenti ishchilarning industriyalashtirilgan ishlab chiqarish jarayoniga
qo‘shgan ijodiy hissasi ustidan nazorat huquqini ancha zaiflashtirdi. Huquqiy
shartnomalar korporatsiyalarga ishchilarning bilimidan foydalanish huquqini
“mustaqil ijrochilik”
yoki
“buyurtma asosida mehnat (work-for-hire)”
mexanizmlari orqali rasmiylashtirish imkonini berdi[3].
AQShda intellektual mulk qonunlari ko‘proq
iste’molchilarning tovarlar
bozoriga kirish huquqini himoya qildi
, madaniyat ishlab chiqaruvchilarining
mualliflik, patent va litsenziya kabi mulk huquqlaridan ko‘ra.
Bu
mulk ta’riflari iste’molchilarga ham tatbiq etilib,
adaniyat industriyasi
tadqiqot va o‘lchash usullari orqali auditoriyani
reklama beruvchilar va homiylarga
tovar sifatida
miqdoriy jihatdan ifodalay boshladi. Kompaniyalar reyting tizimi orqali
“auditoriya tovari”
ni asosiy foyda manbaiga aylantirdi. Aloqa nazariyotchisi va faol
Dallas Smythe’ning fikricha, bu
AQSh teleeshittirish industriyasining asosiy
daromad manbai
bo‘lib qoldi[7]
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-1_June-2025
318
318
Adornoning madaniyat industriyasi nazariyasida ko‘zda tutilgan milliy ishlab
chiqarish va iste’mol aylanishi modeli davomida, madaniyat ishlab chiqaruvchilar ikki
barobar ob’ektga aylantirildi:
1.
Zavod uslubidagi ishlab chiqarish liniyasidagi
savdoga yaroqli
detallarga
,
2.
Va reklamachilarga sotiladigan
miqdoriy auditoriyaga.
Bu jarayon ularning insoniy, ijodiy mohiyatini butkul mahsulotga aylantirib
yubordi.
Madaniyat industriyasi nazariyalarini harakatga keltirgan tanqidiy kun tartibi bu
atama ostida jamlangan turli aloqa va media industriyalari o‘rtasidagi farqlarni,
shuningdek, ommaviy madaniyat ishlab chiqarishning tijorat va davlat tomonidan
boshqariladigan shakllari o‘rtasidagi tafovutlarni empirik tadqiqotlar orqali o‘rganish
bilan birga rivojlandi.
AQShda, Lyuis Kozer va Richard Peterson madaniyat industriyalarining
ko‘pligini o‘rganishda sotsiologiya va kommunikatsiya sohasida “madaniyat ishlab
chiqarish yondashuvi”ni rivojlantirishga harakat qilishdi[11]. Ular bu ishda Kolumbiya
universiteti qoshidagi Amaliy ijtimoiy tadqiqotlar byurosida 1950–60-yillarda Pol
Lazarsfeld va Robert K. Merton tomonidan ishlab chiqilgan ma’muriy texnikalar va
funksionalist sotsiologiyadan ilhom olishgan. Peterson bu izlanishlarni tashkilot
sotsiologiyasi sohasida Paul DiMaggio, Wendy Griswold va Diana Crane kabi olimlar
bilan birgalikda davom ettirdi.
Petersonning nazariyasiga ko‘ra, har xil madaniyat industriyalari, ularning
tuzilmasi va ichki mehnat tashkiloti (ishchilarning roli va cheklovlari) ishlab
chiqarilayotgan ommaviy madaniyatning turli shakllariga olib keladi. Shu orqali u
Adorno va boshqa tanqidiy olimlarning kapitalizm madaniyat mazmuni va mafkuraviy
yo‘nalishlariga umumiy ta’sir ko‘rsatadi degan g‘oyasidan chetga chiqdi. Buning
natijasida, Peterson va uning zamondoshlari Merton (1968) tomonidan “o‘rta
darajadagi nazariyalar” deb atalmish yondashuvni ishlab chiqishdi. Bu nazariyalar
tanqidiy yondashuv doirasini muayyan madaniyat industriyalari va ularning xodimlari
faoliyatini tartibga soluvchi huquqiy va normativ tizimlar doirasida cheklab qo‘yar
edi[10]. Bugungi kungacha AQShda media industriyasini o‘rganish asosan ana
shunday o‘rta darajadagi nazariyalar doirasida olib boriladi.
Madaniyat industriyalarini ko‘plikda ko‘rib chiqish yondashuvi Buyuk
Britaniyada ham rivojlandi, u yerda ommaviy madaniyat ishlab chiqarishning davlat
va xususiy siyosiy shakllari madaniyat mazmuniga har xil tarzda ta’sir ko‘rsatayotgani
aniq ko‘rinardi. Bu yondashuv 1960-yillarda Birmingemda paydo bo‘lgan Britaniya
madaniyat tadqiqotlari bilan boshlangan va gumanitar hamda ijtimoiy fanlar bo‘ylab
keng tarqalgan. Madaniyatshunos olimlar madaniy mazmunlar ishlab chiqarishda
ishlab chiqaruvchilar va iste’molchilarning teng huquqli ishtirokini ilgari surishdi.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-1_June-2025
319
319
Richard Johnson (1986) bu yondashuvni “madaniyat aylanishi” (circuit of culture)
modeli orqali madaniyat industriyalarini tahlil qilishga kengaytirdi. Bu modelda
madaniyat ishlab chiqaruvchilar va iste’molchilar ommaviy media mahsulotlari va
ularning mazmuniga ma’no yuklash jarayonida o‘zaro ta’sirda bo‘ladi.
“Madaniyat ishlab chiqarish yondashuvi” madaniyat industriyalari va ularning
tashkiloti madaniyat ishlab chiqarishda asosiy rol o‘ynaydi deb hisoblagan bo‘lsa,
“madaniyat aylanishi” yondashuvi tarafdorlari (masalan, Stuart Hall va Martin Barker)
madaniyat industriyalarini madaniy matnlarga semantik ma’no beruvchi asosiy kuch
deb hisoblamadi. Ular Adornoning nazariyasini davom ettirib, madaniy
mahsulotlarning global ishlab chiqarish va iste’mol jarayonlarida qanday aylanib
yurishini o‘rganishdi.
“Madaniyat ishlab chiqarish” va “madaniyat aylanishi” yondashuvlarining
kombinatsiyasi orqali madaniyat industriyalari endilikda ijtimoiy tuzilmalar ta’sirida
shakllanuvchi, ammo ular tomonidan to‘liq belgilab berilmaydigan tashkilotlar sifatida
o‘rganilmoqda. Bu yondashuv hozirda kommunikatsiya va media tadqiqotlarida
yetakchi yo‘nalish bo‘lib qolmoqda. Ushbu tadqiqotlar asosan media industriyalarini
madaniyat industriyasi va tijorat madaniyati sifatida o‘rganish bilan cheklanadi;
jamiyatga asoslangan yoki muqobil madaniyat ishlab chiqarish shakllariga esa kamroq
e’tibor qaratiladi.
Bu yo‘nalishdagi tadqiqotlar madaniyat industriyalaridagi muhim rollarni
o‘rgandi – ayniqsa kontent ustidan nazoratga ega bo‘lganlarni: masalan, yangilik
muharrirlari (axborot filtrlovchilar sifatida), televideniye prodyuserlari (yaratuvchilar
sifatida), va boshqa ko‘plab boshqaruv mutaxassislari[13]. Bu tadqiqotlar “madaniyat
industriyalari kreativlarga cheklovlar doirasida ijodiy imkoniyatlar yaratadi” degan
fikrni ilgari surdi va tanqidiy aloqa olimlarini tashvishga solgan reifikatsiya va
ekspluatatsiya kuchlarini kamaytirib ko‘rsatdi.
Shu bilan birga, bu tadqiqotlar har bir madaniyat industriyasining o‘ziga xos
tarixiy yo‘nalishlari va ularni shakllantirgan o‘zgaruvchan normativ va huquqiy
tuzilmalar asosida o‘ziga xos farqlarga ega ekanini ko‘rsatdi. Yangi madaniyat
industriyalari yangi mahsulot va xizmatlar turlarini taqqoslab o‘rganishga chorladi.
Kabel televideniyesi va sun’iy yo‘ldosh texnologiyalari televideniye industriyasini
ko‘plikda o‘rganishga sabab bo‘ldi, mobil aloqa va internetning rivojlanishi esa aloqa
va madaniy ishlab chiqarishni turli raqamli industriyalar bo‘ylab yoyilishiga olib keldi.
Hatto ilgari yagona deb qaralgan madaniyat industriyalari ham, ko‘proq
funksiyalarni o‘z ichiga olgan sari, ko‘plik shakliga o‘tdi. Masalan, reklama agentligi
endilikda o‘z ichiga ichki marketing, brending, jamoatchilik bilan aloqalar va savdo
sohalarini ham oladigan ko‘p funksiyali tashkilotga aylandi.
Bu orada, madaniyat industriyalari o‘zlari ham qayta tuzilayotgan edi. 1970-
yillarning oxiridan boshlab, kompyuter tarmoqlari va raqamli texnologiyalarning keng
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-1_June-2025
320
320
tarqalishi ko‘plab madaniyat industriyalariga ishlab chiqarish jarayonining turli
bosqichlarini turli vaqt zonalari va geografik hududlarga tarqatish imkonini berdi. Bu
holat moliyaviy kapitalning globallashuvi va aloqa tarmoqlarining erkinlashtirilishi
bilan qo‘llab-quvvatlandi. Ilgari asosan milliy doiradagi ishlab chiqarish, tarqatish va
iste’mol sikliga bog‘liq bo‘lgan madaniyat industriyalari endilikda o‘z faoliyatlarini
markazsizlashtirish orqali turli joylardan foydalanishga muvaffaq bo‘ldi.
Milliy model asosidagi madaniyat ishlab chiqarish kapital keltirishda eng yuqori
nuqtasiga yetgan edi, ammo iste’mol bozorining to‘yintirilganligi sababli ish kuchi va
xomashyo bo‘yicha raqobatbardosh bo‘lmagan xarajatlar bilan kompensatsiyalab
bo‘lmas edi. Bu holatni “makon-vaqtli yechim”[6] deb atashadi, ya’ni milliy siyosiy
iqtisodiyotlar kapitalizmga bir vaqtning o‘zida kengayish va ortiqcha foyda olish
imkonini izlashgan.
Raqamli texnologiyalar va siyosiy islohotlar tufayli media va madaniyat
industriyalari o‘z mahsulotlarini tarqatish uchun platformalarni birlashtirishga o‘tdi.
Yangi raqamli mualliflik huquqi qonunlari madaniyat industriyalariga o‘z intellektual
mulklarini himoya qilish uchun maksimal himoya choralarini taqdim etdi – bu holat
iste’molchilar tili bilan aytganda “ulashish”, industriyalar tili bilan aytganda esa
“piratlikka qarshi kurash” edi[5].
Konvergentsiya (ya’ni birlashish) industriya tashkiliy madaniyatlari uchun
chuqur ta’sir ko‘rsatdi – tashkilotlar ochiqroq bo‘lib, ishlab chiqarish jarayoniga
ko‘proq ishtirokchilar jalb qilindi, lekin bu tashkilotlar beqarorroq bo‘lib qoldi: ular
tezda ochilib, yopilib, qayta shakllanib turdi.
Bu jarayonlar – mualliflik huquqi rejimlari va konvergentsiya – butun dunyo
bo‘ylab yoyildi, dastlab Jahon banki va Xalqaro valyuta jamg‘armasi tomonidan
rivojlanish va yordam shartlari sifatida majburlangan holda, keyinchalik esa xalqaro
savdo va mualliflik huquqini himoya qilishga qaratilgan xalqaro shartnomalar orqali.
Bu o‘zgarishlar har bir mamlakatning o‘ziga xos tarixiga qarab barcha industriyalarga,
ishchilarga va iste’molchilarga ta’sir ko‘rsatdi.
Madaniyat industriyasi nazariyasidan rivojlangan tanqidiy kommunikatsiya
an’anasi AQSh va Yevropadan chiqib, endilikda liberallashtirilgan madaniy bozorlar
bilan o‘zaro bog‘liqlikni Fransiyada (Miège, 1987), Sharqiy Yevropada (Garnham,
1993), Lotin Amerikasida (Bolano va boshq., 2000), Afrikada, Janubi-Sharqiy Osiyoda
va Yaqin Sharqda (Mowlana, 1996) o‘rganishga yo‘naltirildi.
Umuman olganda, ilgari madaniyat industriyalarini milliy chegaralar ichida
ushlab turgan tuzilmalar endilikda ularni markazdan chetga yo‘naltirib yubordi. Bu esa
yangi bozorlar izlash va bozorga yo‘naltirilgan samaradorlikni oshirish uchun xizmat
qildi. Madaniyat industriyalari yanada yirik va raqobatbardosh bozorlar tomon yo‘l
oldi, bu yerda iste’molchilar bazasi tobora ixtisoslashib bordi va tor yo‘naltirilgan
auditoriyalar yuzaga keldi.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-1_June-2025
321
321
Ko‘plab madaniyat industriyalari madaniyatga ajratilgan davlat mablag‘lari
kamayishi natijasida yangi bozorlar izlashga majbur bo‘ldi – bu san’at, jamoatchilikka
xizmat qiluvchi eshittirishlar va meros ishlab chiqarishini ham qamrab oldi. Bu
o‘zgarishlar industriyalar va mamlakatlarga qarab turlicha sodir bo‘ldi.
Ko‘pgina davlatlarda, masalan Yevropa, Lotin Amerikasi va Osiyoda
jamoatchilikka xizmat qiluvchi eshittirish tizimlari mavjud edi, va bu mintaqalarda
kabel va sun’iy yo‘ldosh texnologiyalari global tarqalishi bu bozorlarning
erkinlashtirilishi bilan birga keldi.
AQShda
esa
1990-yillarda
Milliy san’at jamg‘armasining deyarli
moliyalashtirilmay qolishi san’atkorlar, ijrochilar va boshqa madaniyat ishchilari
ustiga ko‘proq tadbirkorlik va daromad izlash bosimini yukladi[4].
Tijoratlashgan madaniyat industriyalari, xususan Gollivud ham o‘zgardi – bu
yerda kam foyda keltiruvchi ishlab chiqarish bo‘limlari autsorsing, mustaqil kreativlar
bilan shartnomalar va film suratga olish lokatsiyalarini boshqa mamlakatlarga
ko‘chirish orqali qisqartirildi. Bu jarayon “qochib ketuvchi ishlab chiqarish” (runaway
production) deb nomlanadi, chunki u ilgari Kaliforniyada jamlangan kino ishlab
chiqarish ishchi kuchi va lokatsiyalarini Yangi Zelandiya, Chexiya va Argentina kabi
uzoq hududlarga yoydi.
Bu voqealar sodir bo‘layotgan bir vaqtda, ijtimoiy soha olimlari ham ko‘proq
tijorat yo‘nalishidagi sohalarni madaniy industriya deb atashni boshladi, va tijorat
bo‘lmagan madaniy amaliyotlarni esa shaharlarni qayta jonlantirishga hissa qo‘shuvchi
omillar sifatida ko‘rdi.
Stuart Cunningham bu davr haqida shunday yozadi:
“Avvalgi yo‘nalish industriyani madaniyat tomon tortdi; ikkinchisi esa
madaniyatni industriya tomon olib bordi”[2:58].
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Braverman, H. (1998). Labor and monopoly capital: The degradation of work in
the twentieth century. New York: NYU Press. (Original work published 1974.)
2.
Cunningham, S. (2002). From cultural to creative industries: Theory, industry and
policy implications. Media International Australia Incorporating Culture and
Policy, 102(1), 54–65.
3.
Fisk, C. L. (2010). Working knowledge: employee innovation and the rise of
corporate intellectual property, 1800–1930. Chapel Hill: University of North
Carolina Press.
4.
Gibson, L. (2002). Creative industries and cultural development: Still a Janus face?
Media International Australia, 102, 25–34.
5.
Gillespie, T. (2007). Wired shut: Copyright and the shape of digital culture.
Cambridge, MA: MIT Press.
6.
Harvey, D. (1982). The limits to capital. London, UK: Oxford University Press.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–78_Issue-1_June-2025
322
322
7.
Lent, J. 1994). A different road taken: Profiles in critical communication. Boulder,
CO: Westview Press.
8.
Lukács, G. (1971). History and class consciousness: Studies in Marxist dialectics,
Vol. 215. Cambridge, MA: MIT Press.
9.
Whitney, C., & Ettema, J. (2003). Media production: Individuals, organizations,
institutions. In A. Valdivia (Ed.), A companion to media studies (pp. 157–186).
Oxford, UK: Blackwell.
10.
Kalkanatov,
Asilbek.
"PROFESSIONAL
QUALIFICATION
OF
THE
MANAGER IN THE CULTURAL FIELD." JOURNAL OF ECONOMY,
TOURISM AND SERVICE 2.9 (2023): 19-23.
11.
Kalkanatov,
Asilbek.
"THE
IMPORTANCE
OF
MANAGING
THE
PARTICIPATION OF CULTURAL AND ART INSTITUTIONS AND
ORGANIZATIONS IN CULTURAL ACTIVITIES." Journal of Innovation,
Creativity and Art 2.9 (2023): 7-10.
12.
Юлдашева, Манзура, and Асылбек Колканатов. "OILAVIY DAM OLISH
MADANIYATINI
RIVOJLANTIRISHDA
IJTIMOIY
VA
MADANIY
MARKETING." Scientific journal of the Fergana State University 3 (2022): 6-6.
13.
Yuldasheva, Manzura, and Asilbek Qolqanatov. "O ‘ZBEKISTONDA MUZEY
MENEJMENTI
VA
UNI
TAKOMILLASHTIRISH
XUSUSIYATLARI." Oriental Art and Culture 3.1 (2022): 254-260.
14.
Kolkanatov, Asilbek. "IFTIKHORI TIMSOLI TUMOR BRANCH." JOURNAL
OF HEALTHCARE AND LIFE-SCIENCE RESEARCH 2.11 (2023): 67-69.
15.
Nazarbay
o‘g‘li,
Qolqanatov
Asilbek.
"OMMAVIY
TOMOSHA
MUASSASALARI FAOLIYATI TAHLILI." Academic Integrity and Lifelong
Learning (France) 2 (2023): 15-21.
16.
Alfiya, Qolqanatova. "Milliy Musiqa San’ati Va Yoshlar Tarbiyasi." Journal of
Creativity in Art and Design 1.2 (2023): 16-20.
17.
QOLQANATOV, Asilbek. "MA’DANIYAT VAZIRLIGI VA MADANIYAT
MARKAZLARI: TARIXIY TARAQQIYOT JARAYONLARIDAN." News of
UzMU journal 1.1.1. 1. (2024): 16-20.
18.
Nazarbay
o‘g‘li,
Qolqanatov
Asilbek.
"OMMAVIY
TOMOSHA
MUASSASALARI FAOLIYATI TAHLILI." Academic Integrity and Lifelong
Learning (France) 2 (2023): 15-21.
19.
Nazarbaevna, Qolqanatova Alfiya, and Kojalepesov Sultanbay Serjanovich. "The
Importance of Scenario in Cultural Events." EUROPEAN JOURNAL OF
INNOVATION IN NONFORMAL EDUCATION 4.2 (2024): 259-262.
20.
Yuldasheva, M. B., and A. N. Qolqanatov. "KADRLAR POTENSIALI
IJTIMOIY-MADANIY
SOHADA
TASHKILOT
FAOLIYATI
SAMARADORLILIGINI
OSHIRISHSHNING
YETAKCHI
OMILI
SIFATIDA." Inter education & global study 8 (2024): 58-68.
21.
Nazarbay o‘g‘li, Qolqanatov Asilbek, and Jumаnаzаrov Zohidjon Eldor o‘g‘li.
"AUDIOVIZUAL INDUSTRIYA TÚSINDIRMESI." Multidisciplinary Journal of
Science and Technology 5.5 (2025): 122-129.
