JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–79_Issue-2_June-2025
220
220
ABDULLA AVLONIY ASARLARIDA KITOBXONLIK
MADANIYATINI SHAKLLANTIRISHNING O‘RNI
Qodirova Odinaxon Xayitboy qizi
Farg‘ona davlat universiteti talabasi
Annotatsiya.
Ushbu maqolada Abdulla Avloniy asarlarida kitobxonlik
madaniyatini shakllantirishning oʻrni oʻrganiladi. Avloniy oʻz asarlarida ilm-
maʼrifatning inson va jamiyat uchun ahamiyatini taʼkidlab, yoshlarni kitobga mehr
qoʻyishga, ilmni qadrlashga va axloqiy fazilatlarni rivojlantirishga undagan. Uning
pedagogik qarashlari, axloqiy tarbiya va ilmga boʻlgan muhabbati bugungi kunda ham
oʻz ahamiyatini yoʻqotmagan. O‘zi ochagn maktablar uchun yozgan darsliklari yosh
avlodni ilmga, axloqga va kitobga mehr qoʻyishga undagan. Shuningdek, Avloniy
1909-yilda tashkil etgan "Jamiyati xayriya" uyushmasi orqali kambagʻal oilalarning
bolalariga bepul taʼlim, kiyim-bosh va oʻquv jihozlari taqdim etildi. Bu tashabbus
kitobxonlik madaniyatini keng ommaga tarqatishga xizmat qildi.
Kalit so‘zlar:
ma’rifat, kitobxonlik, ma’naviyat, jadidchilik, darslik, Pedagogik
qarashlar, ilm-ma’rifat, axloqiy tarbiya, "Jamiyati xayriya" uyushmasi.
Abstract.
This article examines the role of the formation of a reading culture in
the works of Abdulla Avloni. In his works, Avloni emphasized the importance of
science and enlightenment for man and society, encouraging young people to love
books, appreciate science, and develop moral qualities. His pedagogical views, moral
education, and love for science have not lost their relevance today. The textbooks he
wrote for the schools he opened encouraged the younger generation to love science,
morality, and books. Also, through the "Jamiyati Khayriya" association, which Avloni
founded in 1909, free education, clothing, and school supplies were provided to
children from poor families. This initiative served to spread the culture of reading to a
wide audience.
Keywords:
enlightenment, reading, spirituality, Jadidism, textbook, Pedagogical
views, science and enlightenment, moral education, "Jamiyati Khayriya" association
Аннотация.
В данной статье рассматривается роль формирования культуры
чтения в творчестве Абдуллы Авлони. В своих произведениях Авлони
подчеркивал важность науки и просвещения для человека и общества, призывая
молодежь любить книги, ценить науку и развивать нравственные качества. Его
педагогические взгляды, нравственное воспитание и любовь к науке не утратили
своей актуальности и сегодня. Учебники, которые он писал для открытых им
школ, призывали молодое поколение любить науку, нравственность и книги.
Также через ассоциацию «Джамияти Хайрийя», которую Авлони основал в 1909
году, детям из бедных семей предоставлялось бесплатное образование, одежда и
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–79_Issue-2_June-2025
221
221
школьные принадлежности. Эта инициатива служила распространению
культуры чтения среди широкой аудитории.
Ключевые слова:
просвещение, чтение, духовность, джадидизм, учебник,
Педагогические взгляды, наука и просвещение, нравственное воспитание,
ассоциация «Джамияти Хайрийя»
KIRISH
Kitobxonlik madaniyati – jamiyatning ma’naviy, intellektual va axloqiy
rivojlanishida muhim omil bo‘lib, yosh avlodning bilimga bo‘lgan munosabati va
ta’lim olishdagi faolligini belgilaydi. O‘zbek xalqining ma’rifatparvar olimlaridan biri
bo‘lgan Abdulla Avloniy pedagogik faoliyati orqali aynan kitobxonlik madaniyatini
shakllantirishga katta e’tibor qaratgan. Uning asarlarida ilm-ma’rifatning inson
hayotidagi o‘rni, yoshlarni kitobga mehr qo‘yishga, ilmni qadrlashga va axloqiy
fazilatlarni rivojlantirishga chaqirishi ko‘p marotaba ta’kidlangan. Avloniy nafaqat
nazariy jihatdan, balki amaliy ishlar orqali ham yoshlar tarbiyasida yangi usullarni joriy
etgan, o‘zi tashkil qilgan maktablar uchun darsliklar yozib, ularni ilm va axloqga
yo‘naltirishga harakat qilgan. Bundan tashqari, 1909-yilda tashkil etilgan "Jamiyati
xayriya" uyushmasi orqali kambag‘al oilalarning bolalariga bepul ta’lim, kiyim-bosh
va o‘quv jihozlarini taqdim etish kabi ijtimoiy tashabbuslar kitobxonlik madaniyatini
keng qamrovli va samarali rivojlantirishda muhim ahamiyat kasb etdi. Shu sababli,
Abdulla Avloniy pedagogik qarashlari va uning kitobxonlik madaniyatini
shakllantirishdagi roli bugungi kunda ham ilmiy va amaliy jihatdan o‘rganishga
loyiqdir.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA
Abdulla Avloniy pedagogik faoliyati va kitobxonlik madaniyati shakllanishi
masalasi haqida ko‘plab ilmiy tadqiqotlar mavjud. Islomov (2015) Avloniy pedagogik
qarashlarini yoshlarni ma’rifatga undashdagi roli sifatida tahlil qilgan. Mirzaev (2018)
esa Avloniy asarlaridagi axloqiy tarbiya va ilmga muhabbat g‘oyalarini chuqur
o‘rganib, ularning zamonaviy ta’lim jarayoniga tatbiqiy imkoniyatlarini ko‘rsatgan.
Qodirov (2020) kitobxonlik madaniyati va uning jamiyat taraqqiyotidagi ahamiyatini
yoritgan bo‘lsa, Karimova (2022) esa kitobxonlikni yoshlar tarbiyasidagi vosita
sifatida o‘rganib, o‘zbek xalq pedagogikasidagi o‘rni haqida fikr bildirgan. Shunga
qaramay, Abdulla Avloniy asarlarida kitobxonlik madaniyatini shakllantirishga
qaratilgan pedagogik qarashlarning tizimli tahlili hali yetarlicha o‘rganilmaganligi
ma’lum bo‘ldi. Shu nuqtayi nazardan, ushbu maqola mazkur bo‘shliqni to‘ldirishga
qaratilgan.
Abdulla Avloniy pedagogik faoliyati va kitobxonlik madaniyati shakllanishi
masalasi haqida ko‘plab ilmiy tadqiqotlar mavjud. Islomov (2015) Avloniy pedagogik
qarashlarini yoshlarni ma’rifatga undashdagi roli sifatida tahlil qilgan. Mirzaev (2018)
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–79_Issue-2_June-2025
222
222
esa Avloniy asarlaridagi axloqiy tarbiya va ilmga muhabbat g‘oyalarini chuqur
o‘rganib, ularning zamonaviy ta’lim jarayoniga tatbiqiy imkoniyatlarini ko‘rsatgan.
Qodirov (2020) kitobxonlik madaniyati va uning jamiyat taraqqiyotidagi ahamiyatini
yoritgan bo‘lsa, Karimova (2022) esa kitobxonlikni yoshlar tarbiyasidagi vosita
sifatida o‘rganib, o‘zbek xalq pedagogikasidagi o‘rni haqida fikr bildirgan. Shunga
qaramay, Abdulla Avloniy asarlarida kitobxonlik madaniyatini shakllantirishga
qaratilgan pedagogik qarashlarning tizimli tahlili hali yetarlicha o‘rganilmaganligi
ma’lum bo‘ldi. Shu nuqtayi nazardan, ushbu maqola mazkur bo‘shliqni to‘ldirishga
qaratilgan.
NATIJALAR
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, Abdulla Avloniy asarlarida kitobxonlik
madaniyatining shakllanishiga katta e’tibor qaratilgan. Uning pedagogik qarashlari
yoshlarni kitobga mehr qo‘yishga, ilmni qadrlashga va axloqiy fazilatlarni
rivojlantirishga undaganligi aniqlandi. Avloniy tomonidan yozilgan maktab darsliklari
yosh avlodning ilmga va axloqqa bo‘lgan qiziqishini oshirishda samarali vosita bo‘lib
xizmat qilgan.
Shuningdek, 1909-yilda tashkil etilgan "Jamiyati xayriya" uyushmasi faoliyati
orqali kambag‘al oilalarning bolalariga bepul ta’lim, kiyim-bosh va o‘quv jihozlarini
taqdim etish kitobxonlik madaniyatini keng qamrovli targ‘ib qilishga imkon yaratgan.
Bu tashabbus nafaqat moddiy yordam ko‘rsatish, balki ta’limda teng imkoniyatlar
yaratish va madaniyat darajasini oshirishga xizmat qilgan.
Tahlil jarayonida Avloniy pedagogik g‘oyalari va amaliy tashabbuslari orasidagi
uzviy bog‘liqlik ham aniqlanib, uning ta’lim va tarbiya tizimiga kiritgan yangiliklari
yosh avlodning ma’naviy va intellektual rivojlanishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatgani
tasdiqlandi.
MUHOKAMA
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, Abdulla Avloniy pedagogik qarashlari va
amaliy tashabbuslari kitobxonlik madaniyatini shakllantirishda muhim o‘rin tutadi.
Uning asarlarida ilm-ma’rifatning inson va jamiyat hayotidagi roli keng yoritilgan,
yoshlarni axloqiy tarbiya va kitobga mehr qo‘yishga undash borasida qat’iy tamoyillar
ishlab chiqilgan. Bu pedagogik yondashuvlar nafaqat o‘z davrida, balki bugungi ta’lim
tizimida ham ahamiyatga ega ekanligi tadqiqot davomida aniqlandi.
Avloniy tomonidan tashkil etilgan "Jamiyati xayriya" uyushmasi esa ta’limda
ijtimoiy tenglik va imkoniyatlarni yaratish borasidagi amaliy tashabbus sifatida muhim
ahamiyat kasb etdi. Ushbu ijtimoiy loyihaning ta’siri nafaqat moddiy yordam
ko‘rsatish bilan cheklanib qolmay, balki kengroq ijtimoiy-ma’naviy o‘zgarishlarga
turtki bo‘lgani ko‘rsatildi.
Shu bilan birga, Avloniy pedagogik merosining zamonaviy ta’lim jarayoniga
tatbiq etilishi yoshlarni ma’rifatga chorlovchi yangi pedagogik texnologiyalarni ishlab
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–79_Issue-2_June-2025
223
223
chiqish uchun asos yaratadi. Kelgusida ushbu pedagogik g‘oyalarni yanada
rivojlantirish va amaliyotga tatbiq etish zarurati mavjud.
XULOSA
Ushbu maqolada Abdulla Avloniy asarlarida kitobxonlik madaniyatini
shakllantirishdagi roli o‘rganildi. Tadqiqot natijalari ko‘rsatdiki, Avloniy pedagogik
qarashlari va amaliy tashabbuslari yoshlarni kitobga mehr qo‘yishga, ilm va axloqiy
tarbiyani rivojlantirishga qaratilgan edi. Uning darsliklari va "Jamiyati xayriya"
uyushmasi faoliyati ta’limda teng imkoniyatlar yaratish va kitobxonlik madaniyatini
kengaytirishga xizmat qildi.
Avloniy pedagogik merosi bugungi kunda ham o‘z dolzarbligini saqlab qolmoqda
va zamonaviy ta’lim tizimida uning pedagogik tamoyillarini tatbiq etish istiqbollari
mavjud. Kelgusida ushbu yo‘nalishda tadqiqotlarni davom ettirish va amaliy tavsiyalar
ishlab chiqish lozim.
ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.
Avloniy, A. (1917). Turkiy Guliston yoki axloq. Toshkent: Oʻqituvchi.
2.
Avloniy, A. (1909). Jamiyati xayriya. Toshkent: Oʻqituvchi.
3.
Iskandarov, F. (2003). Abdulla Avloniy va oʻzbek pedagogikasi. Toshkent:
O‘zbekiston milliy universiteti nashriyoti.
4.
Mahmudov, M. (2011). Pedagogik an'analarga bag‘ishlangan maqolalar. Toshkent:
"Fan" nashriyoti.
5.
Qobilov, I. (2014). Abdulla Avloniyning pedagogik qarashlari. Toshkent:
O‘zbekiston ta'limi va madaniyati.
6.
Jalilov, A. (2005). Ta'lim va ma'rifat: Abdulla Avloniyning ilmiy merosi.
Samarqand: "Yangi O‘zbekiston" nashriyoti.
7.
Karimov, I. A. (1997). Milliy pedagogikaning rivojlanishida Abdulla Avloniyning
o‘rni. Tashkent: O‘zbekiston milliy universiteti.
8.
Axmadov, B. (2009). O‘zbekiston ta'limida yangi usul maktablarining roli.
Toshkent: "Fan" nashriyoti.
9.
Xudoyberganov, X. (2016). Abdulla Avloniy va milliy ta'lim. Toshkent: Ma'rifat
nashriyoti.
10.
Teshaboyev, A. (2018). Abdulla Avloniy pedagogikasi va uning ta'limdagi o‘rni.
Buxoro: "O‘zbekiston" nashriyoti.
11.
Sharipov, A. (2013). Yangi usul maktablari: Avloniyning pedagogik islohotlari.
Toshkent: O‘zbekiston ta’limi.Islomov, R. (2015).
Abdulla Avloniy pedagogik
qarashlari va ma’rifatparvarligi
. Toshkent: Ma’rifat nashriyoti.
12.
Mirzaev, O. (2018).
Axloqiy tarbiya va ilmga muhabbat: Abdulla Avloniy ijodi
.
Toshkent: Fan va ta’lim.
13.
Qodirov, M. (2020).
Kitobxonlik madaniyati va jamiyat taraqqiyoti
. Samarqand:
Samarqand universiteti nashriyoti.
14.
Karimova, L. (2022).
O‘zbek xalq pedagogikasida kitobxonlik madaniyati
.
Namangan: Namangan davlat universiteti nashriyoti.
