JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–79_Issue-2_June-2025
42
42
DANIYEL DEFO IJODI. “ROBINZON KRUZO” ASARI BADIIY –
FALSAFIY XUSUSIYATLARI
Quvondiqova Sohiba Orif qizi
Termiz Iqtisodiyot va Servis Universetiti
Pedagogika va Ijtimoiy gumanitar fanlar fakulteti
Filologiya va tillarni o’qitish (o’zbek tili ) yo’nalishi
2-bosqich talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada ingliz adabiyotining atoqli vakili Daniyel
Defoning ijodi, xususan, uning eng mashhur asari — “Robinzon Kruzo” romanining
badiiy va falsafiy xususiyatlari tahlil qilingan. Asarda insonning tabiat bilan kurashi,
yolg‘izlikdagi o‘zgarishi, ma’naviy uyg‘onishi va jamiyatdan ajralgan holda ham
o‘zini anglash jarayoni badiiy vositalar orqali yoritib beriladi. Shuningdek, roman
orqali muallif ijtimoiy tengsizlik, shaxs va jamiyat o‘rtasidagi ziddiyatlar, mehnat va
irodaning qudrati haqida chuqur falsafiy fikrlarni ilgari suradi. Asar realizm, ramziylik
va utopik g‘oyalar uyg‘unligida shakllanib, o‘quvchini o‘zini anglash va baholashga
undaydi.
Kalit so’zlar:
Daniyel Defo, Robinzon Kruzo, ingliz adabiyoti, badiiy tahlil,
falsafiy tafakkur, utopiya, inson va tabiat, realizm, jamiyat tanqidi, yolg‘izlik.
Аннотация:
В статье анализируется творчество Даниэля Дефо, яркого
представителя английской литературы, и в частности, художественные и
философские особенности его самого известного произведения — романа
«Робинзон Крузо». В произведении художественными средствами освещается
борьба человека с природой, его преображение в одиночестве, его духовное
пробуждение и процесс самосознания даже в изоляции от общества. Также через
роман автор выдвигает глубокие философские мысли о социальном неравенстве,
противоречиях между личностью и обществом, силе труда и воли. Произведение
сформировано в сочетании реализма, символизма и утопических идей, побуждая
читателя к пониманию и оценке самого себя.
Ключевые слова:
Даниэль Дефо, Робинзон Крузо, английская литература,
художественный анализ, философская мысль, утопия, человек и природа,
реализм, критика общества, одиночество.
Annotation:
This article analyzes the work of Daniel Defoe, a prominent
representative of English literature, and in particular, the artistic and philosophical
features of his most famous work, the novel "Robinson Crusoe". The work illuminates
the struggle of man with nature, his transformation in solitude, his spiritual awakening,
and the process of self-awareness even in isolation from society through artistic means.
Also, through the novel, the author puts forward deep philosophical thoughts about
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–79_Issue-2_June-2025
43
43
social inequality, the contradictions between the individual and society, and the power
of labor and will. The work is formed in a combination of realism, symbolism, and
utopian ideas, encouraging the reader to understand and evaluate himself.
Keywords
: Daniel Defoe, Robinson Crusoe, English literature, artistic analysis,
philosophical thought, utopia, man and nature, realism, criticism of society, loneliness.
KIRISH
18-asr ingliz adabiyoti tarixida roman janrining shakllanishi va taraqqiyotida katta
o‘rin tutgan yozuvchilardan biri — Daniyel Defo o‘zining sermazmun ijodi bilan
nafaqat adabiyotga, balki ijtimoiy fikr rivojiga ham ulkan hissa qo‘shgan. U yozgan
“Robinzon Kruzo” romani sarguzasht va realizm elementlarini o‘zida mujassam etgan
holda insoniyatning tub mohiyatini, ruhiy-mustaqillikni va jamiyatdan ajralgan
shaxsning ichki o‘zgarishlarini badiiy yoritgan eng mashhur asarlardan biri
hisoblanadi. Asarda tasvirlangan voqealar — tanho hayot, tabiatga moslashish, o‘z-
o‘zini anglash va mehnat orqali kamol topish jarayoni o‘quvchini chuqur falsafiy
mushohadaga chorlaydi. Aynan shu jihatlari bilan “Robinzon Kruzo” nafaqat bolalar
uchun mo‘ljallangan sarguzasht romani, balki ijtimoiy-falsafiy qarashlar mujassam
bo‘lgan ulug‘ badiiy asar sifatida qadrlanadi.
ADABIYOTLAR TAHLILI
“Robinzon Kruzo” romanida Daniyel Defo oddiy voqelik orqali murakkab
ijtimoiy-falsafiy masalalarni yoritishga muvaffaq bo‘lgan. Asar sarguzasht janrida
yozilgan bo‘lishiga qaramay, unda insonning ichki kechinmalari, tabiat bilan o‘zaro
aloqasi, mehnatning ma’naviy ahamiyati, shuningdek, jamiyatdan ajralgan shaxsning
o‘zini anglash jarayoni chuqur badiiy tahlil bilan aks ettirilgan. Bu asarni faqatgina
bolalar adabiyotiga oid deyish noto‘g‘ri bo‘ladi, zero unda yetuk psixologik holatlar va
hayotiy sinovlar badiiy tasvir vositasida ifodalangan.
Asardagi asosiy voqea — Robinzonning noma’lum orolda yolg‘iz qolib,
yashashga mos sharoit yaratishi — insonning mehnat va iroda orqali o‘z hayotini
tubdan o‘zgartirishga qodir ekanini ko‘rsatadi. Kruzo o‘z qo‘li bilan uy quradi,
dehqonchilik qiladi, tabiat ne’matlaridan oqilona foydalanadi. Shu jihat asarning
realizm bilan sug‘orilganini tasdiqlaydi. Shuningdek, muallif asarda o‘zining hayotiy
qarashlarini ham qahramon obrazida ifodalagan deb hisoblanadi. [1. Шодиева М.
Jahon adabiyoti asoslari. – Toshkent: Universitet, 2018. – B. 114.].
Romanning eng muhim badiiy-falsafiy jihatlaridan biri — shaxsning yolg‘izlik
orqali o‘zini tanib borishidir. Kruzo jamiyatdan butunlay ajralgan holda, o‘z fikrlari,
qadriyatlari va e’tiqodi bilan yolg‘iz qoladi. Shu yolg‘izlik unga chuqur tafakkur va
ma’naviy o‘sish imkonini beradi. Ayniqsa, “Endi men o‘tgan yovuz, la’nati, jirkanch
hayotimdan ko‘ra hozirgi hayotim qanchalik baxtli ekanini anglay boshladim” degan
so‘zlar orqali qahramon o‘z-o‘zini anglash darajasiga yetganini ko‘rish mumkin. [2.
Alimov N. “Robinzon Kruzo” romani haqida // Daryo.uz. 2024-yil, iyun.].
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–79_Issue-2_June-2025
44
44
Shuningdek, asarda orol ramziy ma’no kasb etadi — bu hayot sinovi, o‘zligini
anglash makoni. Robinzonning orolda o‘z kuchi bilan hayot kechirishga intilishi —
jamiyatga tanqidiy qarash, yolg‘iz shaxsning ichki imkoniyatlariga ishonch va
mehnatga tayanishni targ‘ib etadi.
NATIJALAR
O‘rganishlar natijasida aniqlanishicha, Daniyel Defoning “Robinzon Kruzo” asari
ingliz adabiyotidagi birinchi realistik roman bo‘lishi bilan birga, inson tabiatini,
jamiyatdagi o‘rnini va ma’naviy uyg‘onish jarayonini yorituvchi kuchli badiiy-falsafiy
asardir. Asarda Robinzonning yolg‘izlikdagi hayoti tasvirlanar ekan, muallif uni oddiy
sarguzasht emas, balki shaxsiy o‘sish va ichki taraqqiyot yo‘li sifatida ko‘rsatadi.
Qahramon mehnat, sabr, iroda, tafakkur orqali hayotni yangidan quradi va bu orqali
insoniyatga universal xabar yuboradi — har qanday og‘ir sinovlardan o‘tish mumkin,
agar inson o‘z ichki kuchiga ishonch bilan qarasa.
Shuningdek, roman orqali Defo 18-asr Angliya jamiyatiga tanqidiy qarash
bildirgan, ijtimoiy tengsizlik, mustamlakachilik va diniy-ma’naviy qadriyatlar
masalasini o‘rtaga qo‘ygan. Kruzo obrazida muallif “yolg‘iz inson ham jamiyat
yaratishi mumkin” degan falsafiy g‘oyani ilgari suradi. Bu natijalar shuni ko‘rsatadiki,
“Robinzon Kruzo” asari har bir davr kitobxoniga yangi ma’nolar, tahliliy yondashuvlar
uchun zamin bo‘la oladi.
MUHOKAMA
“Robinzon Kruzo” romanining bugungi adabiy jarayondagi o‘rni va qadriyatlarga
munosabati chuqur tahlil etilishi lozim bo‘lgan masalalardan biridir. Asarda muallif
tomonidan tasvirlangan Robinzon obrazi, bir tomondan, ijtimoiy jamiyatdan uzilgan
yolg‘iz inson bo‘lsa, boshqa tomondan, mehnatsevarlik, qat’iyat va sabr orqali o‘z
hayotini yangidan qurishga qodir kuchli shaxs timsolidir. Defo bu obraz orqali
o‘quvchiga shunday fikrni singdiradi: insonni hayotda baxtli qiluvchi omil bu — ichki
iroda va ongli faoliyatdir.
Muhokamali jihatlardan biri — roman ichidagi g‘oyaviy uyg‘unlikdir. Orol
Robinzon uchun jazo emas, aksincha, o‘zini anglash makoniga aylangan. Bu holat
orqali muallif zamonaviy o‘quvchiga ham dolzarb bo‘lgan muhim savollarni qo‘yadi:
inson yolg‘izlikda kimga aylanadi? Qiyinchiliklar uni sindiradimi yoki o‘stiradimi?
Ushbu savollarga javob sifatida Robinzonning o‘zgarish yo‘li berilgan — u fizik
jihatdan emas, aynan ruhiy jihatdan o‘sib, o‘zini yangidan kashf qiladi [Alimov N.
“Robinzon Kruzo” romani haqida // Daryo.uz. 2024-yil, iyun.].
Asar bugun ham ijtimoiy, ma’naviy yoki tarbiyaviy yo‘nalishdagi tadqiqotlar
uchun boy manba bo‘lib xizmat qiladi. Ayniqsa, yoshlar ongiga mehnatga sadoqat,
mustaqil qaror qabul qilish, o‘z yo‘lini tanlash va uning oqibatiga javob berish
g‘oyalarini singdirish borasida roman muhim o‘rin tutadi.la oladi.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–79_Issue-2_June-2025
45
45
XULOSA
Daniyel Defoning “Robinzon Kruzo” asari nafaqat ingliz, balki jahon
adabiyotining durdonalaridan biri sifatida insoniyat tafakkuriga chuqur ta’sir
o‘tkazgan. Asar orqali muallif insonning cheksiz imkoniyatlarini, og‘ir sinovlar
oldidagi irodasini, ma’naviy o‘sish va o‘zini anglash yo‘lini san’atkorona tasvirlagan.
Robinzon obrazida mehnatsevar, sabrli, fikrlovchi va har qanday holatda ham
yashashga intiluvchi inson timsoli gavdalantirilgan.
Romandagi voqealar, ramzlar va tafakkur qatlamlari orqali Defo o‘quvchini
jamiyatdagi mavjud muammolar, mustamlakachilik siyosati va insonning jamiyatdagi
o‘rni haqida o‘ylashga undaydi. Ayniqsa, roman bugungi kun yoshlariga saboq bo‘lishi
mumkin bo‘lgan asosiy g‘oyalarni: mustaqil fikrlash, hayotda o‘z yo‘lini topish,
mehnat va iymon orqali o‘z hayotini tiklash zaruratini ilgari suradi.
Shunday qilib, “Robinzon Kruzo” oddiy sarguzasht emas, balki chuqur falsafiy,
ijtimoiy va axloqiy qatlamlarga ega bo‘lgan asardir. Bu jihatlar asarni bugungi davrda
ham dolzarb, zamonaviy o‘quvchi uchun esa chuqur saboqlarga boy manba sifatida
qadrlanishiga sabab bo‘lmoqda.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI:
1. Defo, D. Robinzon Kruzo. – Toshkent: O‘zbekiston, 1986.
2. Alimov, N. “Robinzon Kruzo” romani haqida // Daryo.uz. 2024-yil, iyun.
3. Shodiyeva, M. Jahon adabiyoti asoslari. – Toshkent: Universitet, 2018.
4. Abdulazizov, T. Adabiyotshunoslikka kirish. – Toshkent: Ma’naviyat, 2009.
5. Gulom, G‘. Tarjimai hol va adabiy tahlillar. – Toshkent: Fan, 1981.
6. Mahmudov, N. Adabiy tafakkur asoslari. – Toshkent: O‘qituvchi, 2005.
