JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–82_Issue-1_August-2025
173
173
OʻZBEK ADABIYOTIDA MA’NAVIY QADRIYATLAR VA ETIKA:
ABDULHAMID CHOʻLPONNING “KECHA VA KUNDUZ” ASARI
Karimboyeva Maftunabonu
Urganch Ranch texnologiyalar universiteti talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada “Kecha va Kunduz” asarining asosiy ma’naviy va
axloqiy g’oyalarini chuqur tahlil qilgan holda, Choʻlponning insoniyat, ma’naviyat,
axloqiy mas’uliyat va jamiyatdagi o’zgarishlar haqidagi fikrlarini yoritishga harakat
qilindi. Asar orqali ko’rib chiqilgan muammolarni, axloqiy tanlovlar va zamonaviy
qadriyatlar bilan bog’lash orqali, biz bugungi kunda ham bu asarlarning qanday
ahamiyat kasb etishini tushunishga intilamiz.
Kalit soʻzlar:
Kecha va kunduz, ichki kurash, etika, adolat, zamon oʻzgarishi
Kirish:
Abdulhamid Choʻlpon (1897–1938) — o’zbek adabiyotining buyuk vakillaridan
biri bo’lib, uning ijodi o’z davrining ijtimoiy va madaniy jarayonlarini chuqur aks
ettiradi. Choʻlpon, asosan, she’rlar, romanlar va dramatik asarlari bilan tanilgan bo’lsa-
da, uning eng mashhur asarlari qatorida “Kecha va Kunduz” romani alohida o’rin
tutadi. Ushbu roman 1929-1930 yillarda yozilgan bo’lib, o’z zamonining ijtimoiy,
siyosiy va madaniy muammolarini yoritadi. Romanning asosiy mavzusi — o’zbek
xalqining milliy uyg’onish davri, qadriyatlar o’rtasidagi kurash, eski va yangi
dunyoqarashlarning ziddiyatidir. Choʻlpon “Kecha va Kunduz” asarida turli ijtimoiy
sinf vakillari, shaxsiyatlar va ularning ichki kurashlarini tasvirlaydi. Bu asarda, bir
tomondan, milliy ozodlik orzulari va yangi davrning muammolari ko’rsatilsa, ikkinchi
tomondan, qadimiy an’analar va yangi g’oyalar o’rtasida kechadigan kurash haqida
so’z boradi ”Kecha va Kunduz” romanida Choʻlpon o’z zamonining qiyinchiliklarini,
ijtimoiy tabaqalar o’rtasidagi tafovutlarni va mustaqillikka bo’lgan orzularni yoritish
bilan birga, o’z xalqining ruhiy holatini, f ikrlaridagi o’zgarishlarni ham o’ziga xos
tarzda ifodalagan. Bu asar faqat badiiy asar sifatida emas, balki o’z zamonining adabiy,
siyosiy va ma’naviy tafakkurini aks ettiruvchi tarixiy hujjat sifatida ham ahamiyatlidir.
XX asrning boshlarida o’zbek adabiyotida yangi oqimlar va g’oyalar
shakllanayotgan paytda, Abdulhamid Choʻlpon oʻzining asarlari orqali jamiyatni
oʻzgartirishga intilgan, yoshlarning ma’naviy oʻsishini qoʻllab-quvvatlagan va
insoniyatning axloqiy qadriyatlariga bo’lgan e’tiborini kuchaytirgan adib sifatida
tanildi. Choʻlponning “Kecha va Kunduz” asari uning badiiy yuksalishi va o’z
davrining ijtimoiy, madaniy masalalariga qaratilgan o’ziga xos yondashuvi bilan
alohida ahamiyatga ega. Ushbu asar nafaqat o’z zamonining murakkab ijtimoiy
muammolarini aks ettiradi, balki insonning ma’naviy izlanishlari, ichki qarama-
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–82_Issue-1_August-2025
174
174
qarshiliklari va axloqiy tanlovlari haqidagi fikrlarni zamonadan mustaqil ravishda,
hozirgi kunda ham dolzarb deb hisoblash mumkin. ”Kecha va Kunduz” asarida
Choʻlpon insonning o’zgaruvchan dunyoqarashiga, eski qadriyatlar bilan yangi
dunyoqarashlar oʻrtasidagi muvozanatni izlashiga katta e’tibor qaratadi. Asar
markazida ichki kurash va axloqiy tanlovlar turgan bo’lib, qahramonlarning hayoti ikki
qarama-qarshi vaqtda – kecha (oʻtgan davr) va kunduz (yangi boshlanish) o’rtasidagi
cho’ntakda kechadi. Shu tarzda, asar davomida insonning ichki dunyosidagi
o’zgarishlar, axloqiy izlanishlar va jamiyatdagi ijtimoiy rollari o’rtasidagi ziddiyatlar
yoritiladi. Choʻlponning asarida ko’rsatilgan ma’naviy qadriyatlar, etika va erkinlik
kabi g’oyalar bugungi kunda ham dolzarb bo’lib qolmoqda. Asar ichida keltirilgan
qahramonlarning o’zaro munosabatlari, axloqiy muammolar va ichki izlanishlari
bugungi jamiyatdagi o’zgarishlar va insonlar o’rtasidagi ijtimoiy aloqalarga oid
ko’plab savollarni keltirib chiqaradi. O’tgan davr bilan hozirgi kun o’rtasidagi
bog’lanishni, eski va yangi qadriyatlar o’rtasidagi o’zaro ta’sirni tahlil qilish esa
asarning zamonaviy ahamiyatini ta’kidlaydi.Shu bilan birga, romanning boshqa
asarlardan farqli o’laroq, Choʻlpon o’z qahramonlarini chuqur psixologik tahlil qilish
orqali o’quvchini inson tabiatining murakkabligi va zamonning kuchli ta’siri haqida
o’ylashga chaqiradi.
“Kecha va Kunduz” asari, o’z zamonining ijtimoiy, siyosiy va ma’naviy
muammolarini
tasvirlashda
o’zbek
adabiyotining
rivojiga
katta
hissa
qo’shgan.Romanning asosiy mavzularidan biri — eski va yangi dunyoqarashlar
o’rtasidagi qarama-qarshilik. Asarda eski qadriyatlar va yangi g’oyalar o’rtasidagi
kurashning ijtimoiy va shaxsiy jihatlari ko’rsatiladi. Choʻlpon, asar orqali, jamiyatdagi
o’zgarishlarga qarshi turayotgan eski qadriyatlarni va ularni yangilashga intilgan yangi
g’oyalarni taqqoslaydi. Ushbu kurash, shuningdek, ijtimoiy sinflar o’rtasidagi
ziddiyatlar, diniy va zamonaviy dunyoqarashlar o’rtasidagi qarama-qarshiliklarni ham
o’z ichiga oladi.Bundan tashqari, “Kecha va Kunduz”da insonning o’zini anglash
jarayoni, uning ichki izlanishlari va ruhiy holatlari ham markaziy o’rin tutadi. Choʻlpon
o’zining qahramonlari orqali, inson qalbining murakkabligini va turli ruhiy holatlarni
tasvirlab, o’quvchini har bir qahramonning ichki kurashlariga chuqurroq kirib borishga
undaydi. Bu, o’z navbatida, romanning psixologik jihatini kuchaytiradi va
qahramonlarning qarorlari va xatti-harakatlarini yanada haqiqiyroq qiladi.
“Kecha va Kunduz” o’z zamonining ijtimoiy tahlilini, odamlarning ichki
dunyosini va turmush tarzini tasvirlashda chuqur fikrlarni ifodalaydi. Choʻlpon o’z
asarida ham badiiy, ham ijtimoiy jihatdan adabiyotda yangi bir bosqichni boshlab
berdi. Uning romani faqat badiiy adabiyotga emas, balki milliy o’zlikni anglash,
xalqning orzulari va qadriyatlari hamda tarixiy jarayonlar haqidagi falsafiy
mushohadalarga ham xizmat qiladi. Shu bilan birga, “Kecha va Kunduz” bugungi
kunda ham o’zining tarixiy ahamiyatini yo’qotmagan, adabiy meros sifatida o’zbek
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–82_Issue-1_August-2025
175
175
adabiyotida o’z o’rnini mustahkamlab qolgan asardir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Berkov, V. – Choʻlpon va uning asarlari (Toshkent: “Adabiyot va San’at”, 2000).
2. Ismoilov, M. – Abdulhamid Choʻlpon: Hayoti va ijodi (Toshkent: “Yangi Asr
Avlodi”, 2014).
3. Toshmatov, A. – Kecha va Kunduz: Tahlil va tushuncha (Toshkent: “Fan”, 1990).
4. Qodirov, A. – O’zbek adabiyotining XX asrga ta’siri (Toshkent: “Yangi Avlod”,
2011).
5. Choʻlpon, A. – Kecha va Kunduz (Toshkent: “Fan”, 1989).
