“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 04, 2025. APRIL
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
159
GAT TEXNOLOGIYALARI YORDAMIDA XORAZM VILOYATI
HUDUDIDAGI AMUDARYO TO‘QAYLARI XARITASINI CHIZISH
Kumush Bobojonova Iskandar qizi
Matjonov To‘rabek Otabek o‘g‘li
Abu Rayhon Beruniy nomidagi Urganch davlat universiteti
ANNOTATSIYA:
Ushbu maqolada GAT texnologiyalari yordamida
Amudaryo to‘qaylarining Xorazm hududidagi qismini xaritalashtirish masalalari
o‘rganilgan. Bunda Landsat 8 OLI/TIRS sun’iy yo‘ldosh ma’lumotlaridan,
dasturlash muhiti sifaftida esa ArcMap ilovasidan foydalanilgan. To‘qaylarning
tuzilishi nisbiy bo‘lib, ularni chegaralashda NDVI ma’lumotlari va usulidan
foydalanish biroz muammo bo‘lgani sababidan, xarita yasashda sinflashtirish
metodidan foydalanildi. Natijadagi xaritani shakllantirish uchun Xorazm
viloyatining 2025-yilning mart oyidagi sun’iy yo‘ldoshdan olingan tasvirlaridan
foydalanildi.
Kalit so‘zlar:
Xorazm viloyati, ArcMap, to‘qay, sinflashtirish
MAPPING OF AMUDARYA GROVES IN KHOREZM REGION
USING GAT TECHNOLOGIES
ANNOTATION:
This article studies the issues of mapping the Amudarya
groves in the Khorezm region using GIS technologies. Landsat 8 OLI/TIRS satellite
data was used, and the ArcMap application was used as a programming environment.
Since the structure of the groves is relative, and the use of NDVI data and methods
for their delimitation was somewhat problematic, a classification method was used
to create the map. Satellite images of the Khorezm region in March 2025 were used
to form the resulting map.
Key words:
Khorezm region, ArcMap, grove, classification
Mavzuning dolzarbligi.
Quruq iqlimli hududlar aholisi uchun suv obyektlari
va ular atrofidagi landshaftning ta’siri katta. Cho‘lni kesib o‘tuvchi tranzit daryolar
va ular atrofidagi to‘qaylar ko‘chmanchi qabilalar uchun dastlab termachilik,
ovchilik kabi faoliyatlar maydoni hisoblangan bo‘lsa, keyinchalik chorvalarni
oziqlantiruvchi maydon, ekin dalasi sifatida o‘zlashtirildi. Bugungi kunga kelib
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 04, 2025. APRIL
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
160
estetik zavq olish va daryobo‘yi landshaftini asrash uchun maxsus qo‘riqxonalarga
aylantirilayotgan bir davrda bazi hukumatlar bu yakuniy bosqichga o‘tish o‘rniga,
haligacha suv obyekti yaqin bo‘lgan, unumdor tuproqli to‘qay maydonlarini ekin
ekish maqsadida o‘zlashtirishmoqda. Natijada ko‘plab noyob o‘simlik va hayvonot
dunyosi vakillari qirilib ketdi yoki qirilib ketish arafasida. Bu kabi ishlarning oldini
olish uchun turli xil institutlar turlicha choralar ko‘rmoqda. Biz ham Amudaryo
daryosi bo‘yidagi to‘qay landshaftini saqlab qolish uchun ushbu daryo
to‘qaylarining Xorazm viloyati hududidagi qismini xaritalashtirishni maqsad qildik.
Ushbu ishni bajarishda AQSh ning Landsat 8 OLI/TIRS sun’iy yo‘ldosh
ma’lumotlaridan foydalanish mumkin.
Landsat 8 2013-yil 11-fevralda uchirilgan AQSh ning yerni kuzatish sun’iy
yo‘ldoshidir. Bu Landsat dasturidagi sakkizinchi sun’iy yo‘ldosh va orbitaga
muvaffaqiyatli chiqqan yettinchi sun’iy yo‘ldoshdir. Dastlab Landsat Data
Continuity Mission (LDCM) deb nomlangan, loyiha NASA va Amerika Qoʻshma
Shtatlari Geologik xizmati (USGS) oʻrtasidagi hamkorlikdir. Merilend shtatining
Greenbelt shahridagi NASA Goddard kosmik parvozlar markazi raketani ishlab
chiqish, missiya tizimlari muhandisligi va sotib olishni ta'minladi, USGS esa yer
tizimlarini ishlab chiqishni ta'minladi va doimiy missiya operatsiyalarini amalga
oshiradi. U Yer yuzasi haroratini oʻrganish va global isishni oʻrganish uchun
foydalaniladigan Operatsion Land Imager (OLI) va Termal Infraqizil Sensor (TIRS)
kamerasini oʻz ichiga oladi[1].
Tadqiqot ishining maqsadi.
Masofadan olingan ma’lumotlar asosida
Xorazm viloyati Amudaryo to‘qaylari mavjud hududlarni aniqlash.
Material va metodlar.
Landsat 8 sun’iy yo‘ldoshidan 2025-yil mart oyidagi
havo ochiq yoki havo qisman bulutli biror davrdagi kosmik suratlar tanlab olinadi.
Buning uchun sun’iy yo‘ldosh tasvirlari
https://earthexplorer.usgs.gov/
saytidan Landsat 8-9 OLI/TIRS C2 L2 tanlovi bilan qidiriladi. Shuningdek
izlanuvchi tadqiqot ishi olib borilayotgan joylarni qadab o‘tishi kerak
(1-rasm)
.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 04, 2025. APRIL
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
161
Keyinchalik ArcMap dasturi ishga tushiriladi va unga Xorazm viloyati
tumanlari va Amudaryo daryosining shape fayl ma’lumotlari kiritiladi. Biz
Amudaryodan 2 km lik buffer zona oralig‘idagi to‘qaylarni aniqlaymiz. Buning
uchun quyidagi ketma-ketlik bajariladi.
ArcToolbox –> Analysis Tools –>Proximity–>Buffer
Keyin esa Buffer ishchi oynasiga Amudaryodan 2 km masofadagi buffer
hududlarni aniqlashi uchun buyruq beriladi
(2-rasm)
.
Keyin esa hududning Landsat sun’iy yo‘ldoshidan olingan tasvirlarining
3,4,5 – “band” lari ArcMap ishchi oynasiga qo‘shiladi.
Unda to‘qay zonalarini alohida sinflashtirish uchun 3 xil rang bandlarini
birlashtiriladi. Bu jarayon quyidagicha amalga oshiriladi.
ArcToolbox –>Data Management Tools –>Raster–>Raster Processing–>
Composite Bands
1-rasm
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 04, 2025. APRIL
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
162
Composite Bands ishchi oynasiga 3 xil rangli bo‘lim joylanib, buyruq
beriladi
(3-rasm)
.
3-rasm
2-rasm
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 04, 2025. APRIL
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
163
Xaritani yasashda uchragan yana bitta katta muammo shuki Xorazm viloyati
hududi Landsat 8 sun’iy yo‘ldoshidan 3 bo‘lak qilib suratga olinadi. Shuning uchun
uning 3 bo‘lak qismlaridagi 3,4,5-ranglarni yuklab olishimiz va mos ravishda
birlashtirishimiz kerak
(4-rasm).
Bandlarni Mosaic buyrug‘i orqali birlashtirib chiqish mumkin
(5-rasm).
4-rasm
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 04, 2025. APRIL
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
164
Xorazm viloyati to‘liq maydonining 3,4,5- badlari tayyor holga kelganidan
keyin ularni vegetatsiya indeksi bandlariga ko‘ra qo‘shish uchun “composite”
buyrug‘i beriladi.
5-rasm
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 04, 2025. APRIL
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
165
Xorazmning butun hududi vegetatsiya indeksi paydo bo‘lgach, bizning
xaritamiz uchun muhim bo‘lgan Amudaryo daryosidan 2 km li buffer zona bilan
ustma-ust tushgan joyini qirqib olamiz. Buni clip buyrug‘i orqali bajarish
mumkin
(6-rasm).
Natijani 3 xilda, ya’ni, to‘qay, Amudaryo, o‘tloq qilib sinflashtirib chiqamiz.
Undan keyingi natijani esa shape fayl shakliga o‘tirib olamiz.
6-rasm
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 04, 2025. APRIL
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
166
Maqoladagi maqsadimiz aynan Xorazm hududidagi to‘qaylar xaritasini
yasash va maydonini masofadan turib aniqlash bo‘lgani uchun, Diva-GIS saytidagi
O‘zbekiston Respublikasi siyosiy-ma’muriy kartasi ma’lumotlari yuklab olindi va
Amudaryo bo‘yidagi to‘qaylarning shu saytda berilgan Xorazm chegaralari bilan
chegaralangan qismi hisoblandi. Olingan xaritaga ko‘ra natija yaxshi chiqdi deb
o‘ylaymiz, lekin xaritaning masshtabini maydalashtirsa undagi to‘qay va o‘tloqlar
ko‘rinishi mumkin, lekin daryo yaxshi ko‘rinmaydi
(7-rasm).
Deyarli hamma narsa tayyor, endi xaritani epaqaga keltirish qoldi xalos.
Tadqiqot natijalari va xulosalar.
Hisobimizga ko‘ra Amudaryoning
Xorazm viloyatidagi to‘qayzorlar maydoni 2025-yil mart oyiga ko‘ra 892 kv. km. ni
tashkil qiladi. 2 km. buffer zonadagi o’tloqlar maydoni esa 807 kv.km atrofida
maydonni egallagan. Va yana shuni eslatib o’tishimiz kerakki, bu izlanishimiz bizga
nisbiy ma’lumot berib, asosan yilning xohlagan faslida, Landsat 8 sun’iy
yo‘ldoshidan olinadigan ma’lumotlarni qayta ishlab biror daryo bo‘yidagi to‘qayzor
7-rasm
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 04, 2025. APRIL
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
167
va o‘tloqlarning maydonini aniqlash va xaritasini chizishning oson va tez usulini
yoritadi.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 04, 2025. APRIL
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
168
ADABIYOTLAR:
1.
https://en.wikipedia.org/wiki/Landsat_8
2.
https://en.wikipedia.org/wiki/Normalized_difference_water_index
3.
https://nicolasdeffense.github.io/
