MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №
-27
Часть–
2_
Июнь
–
2025
38
FHDYO ORGANLARIDA NIKOHDAN AJRATISH TARTIBI
Yangiboyev Farhod Rashidovich
O’zbekiston Respublikasi IIV Surxondaryo akademik litseyi huquq fani
o’qituvchisi 93-769-95-89
Annotatsiya:
Oila qurishni asosi nikoh hisoblanadi. Oila jamiyatning asosiy
hujayrasi va ijtimoiy tayanchidir. Shunday ekan jamiyatdagi nikohdan ajralishlar
sonini kamaytirish maqasadga muvofiqdir.Mazkur maqolada yurtimizdagi ajrimlar
soni statistik jihatidan tahlil qilingan va takliflar ilgari surilgan. Bu ishda statistik,
kuzatish metodlaridan foydalanildi. Ushbu maqolada ilgari surilgan takliflarni qonun
ijodkorligi jarayonida, FHDYO va sud organlari faoliyatida qo’llash mumkin.
Kalit so’zlar:
Oila, nikoh, nikoh yoshi, nikohdan ajratish, FHDYO
Bilamizki, oila jamiyatda muhim ahamiyatga ega hisoblanadi. Oilada oilaviy
munosabatlar qanchalik to’g’ri yo’lga qo’yilgan bo’lsa, uning shunchalik mustahkam
bo’lishi, bu o’z navbatida, jamiyatning ham mustahkamlanishiga o’z ta’sirini
ko’rsatishi amaliyotida sinovdan o’tgan omillardandir. Shu sababli oilaviy
munosabatlarning huquqiy asoslarini takomillashtirish, oilaviy-huquqiy normalarini
to’g’ri talqin etish va oila a’zolarining huquq va manfaatlarini ta’minlash alohida
e’tiborga molikdir. Ana shu holatlarni e’tiborga olgan davlatimiz nikoh, uni tuzish
tartibi va shartlari, nikohdan ajralish, nikohni haqiqiy emas deb topish bilan bog’liq
munosabatlarga befarq bo’lmay, ularni tartibga soluvchi huquqiy asoslari belgilab
qo’yilgan.
Oilani mustahkamligi avvalo oila salomatligi, onalik va bolalikni muhofaza
qilishga bog’liq hisoblanadi. Prezidentimiz tomonidan ilgari surilgan Harakatlar
strategiyasida ham mazkur jihat o’z ifodasini topdi. O’zbekiston Respublikasi
Prezidentining 2017-yil 7-fevraldagi PF-4947-sonli farmoni bilan tasdiqlangan
“2017-2021-yillarda O’zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №
-27
Часть–
2_
Июнь
–
2025
39
yo’nalishi bo’yicha Harakatlar strategiyasi”da oila salomatligini mustahkamlash,
onalik va bolalikni muhofaza qilish ustuvor yo’nalishlardan biri sifatida
belgilangan.Ushbu jihatdan ham anglashiladiki, onalik va bolalikni himoya qilish
muhim ahamiyat kasb etadi. Mamlakatimizda onalik va bolalikni muhofaza qilishga
va oialni saqlab qolishga qaratishga qaratilgan chora-tadbirlarga qaramasdan
ajrashish holatlari yuz bermoqda. Bilamizki, nikohdan ajratishning sud tartibi bilan
birga ma’muriy tartibi ham mavjud. Bu Fuqarolik holati dalolatnomalarini yozish
organlarida nikohdan ajratish hisoblanadi. Mazkur tartib er-xotinlik munosabatlarini
bekor qilishning nisbatan oddiy va soddalashtirilgan tartibi hisoblanadi. Bunda nikoh
fuqarolik holati dalolatnomalarini yozish organida nikohdan ajratiladi va sud jarayoni
bo’lmaydi.
Oila kodeksining 42-moddasiga muvofiq, voyaga yetmagan bolalari
bo’lmagan erxotin nikohdan ajralishga o’zaro rozi bo’lsalar, ular nikohdan fuqarolik
holati dalolatnomalarini yozish organlarida ajratiladi.Shu o’rinda bolalari bor
yo’qligini aniqlanib olinishi maqsadga muvofiq bo’ladi. Turmush o'rtoqlar ajrashish
to'g'risidagi arizalarida ajrashish va voyaga etmagan bolalari yo'qligi haqida
o'zlarining roziliklarini tasdiqlashlari kerak, agar ajralish kunida turmush o'rtoqlardan
biri FHDYo bo'limida bo'lolmasa, u holda ajrashish uchun ham rozilik berishi kerak.
FHDYo organlari umumiy voyaga etmagan bolalarning yo'qligi yoki mavjudligini
tasdiqlash uchun tegishli organlarga murojaat qilish huquqiga ega (Fuqarolik holati
dalolatnomalarini qayd etish qoidalarining 387-sonli 108-bandi).Mazkur holat albatta
nikohdan ajratishning qonuniyligini ta’minlash nazarda tutgan. Er-xotin o’rtasida
mehnatga layoqatsiz, muhtoj er yoki xotinga moddiy ta’minot berish to’g’risida yoki
ularning birgalikdagi umumiy mol-mulkini bo’lish to’g’risida nizo chiqqan taqdirda,
er-xotin yoki ulardan biri nikohdan ajratish to’g’risidagi ariza bilan sudga murojaat
etishga haqli. O‘zbekiston Respublikasida er-xotinlar nikohni bekor qilish to‘g‘risida
qaror qabul qilgandan so‘ng, aksariyat hollarda ular bir shaharda yoki turli shahar va
tumanlarda alohida yashaydilar. Va keyin savol tug'iladi, qaysi tuman yoki
shaharning FHDYo bo'limiga ajrashish uchun ariza berish kerak? Bunday holda,
2016 yilgi FHDYo qoidalarining 108-bandi 1-qismiga muvofiq, turmush o'rtoqlar
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №
-27
Часть–
2_
Июнь
–
2025
40
turmush o'rtoqlardan birining yashash joyidagi FHDYo bo'limiga murojaat qilishlari
kerak. Nikohdan ajralish ariza beruvchining yashash joyidagi Fuqarolik holati
dalolatnomalarini yozish organiga ariza berilgan kundan boshlab uch oy muddat
o’tgach qayd etiladi.
Oila kodeksining 43-moddasiga muvofiq, agar er-xotindan biri:
- sud tomonidan bedarak yo’qolgan deb topilgan bo’lsa;
- sud tomonidan ruhiyati buzilishi (ruhiy kasalligi yoki aqli zaifligi) sababli
muomalaga layoqatsiz deb topilgan bo’lsa,
- sodir qilgan jinoyati uchun uch yildan kam bo’lmagan muddatga ozodlikdan
mahrum qilingan bo’lsa, o’rtacha voyaga yetmagan bolalari borligidan qat’i nazar,
er-xotindan birining arizasiga ko’ra ular fuqarolik holati dalolatnomalarini yozish
organlarida nikohdan ajratiladi.
Agar bolalar haqida, er-xotinning birgalikdagi umumiy mol-mulkini bo’lish
haqida yoki yordamga muhtoj, mehnatga layoqatsiz er(xotin)ga ta’minot berish uchun
mablag’ to’lash haqida nizo mavjud bo’lsa, ular nikohdan sud tartibida ajratiladi.
Bunda quyidagi hujjatlar taqdim etiladi:
- er(xotin)ning bedarak yo’qolgan deb topilganligi yoki muomalaga layoqatsizligi
to’g’risida sudning qonuniy kuchga kirgan hal qiluv qarori;
- er(xotin) uch yildan kam bo’lmagan muddatga ozodlikdan mahrum qilinganligi
to’g’risida sudning qonuniy kuchga kirgan hukmidan ko’chirma, shuningdek
sudlangan er(xotin)ning o’rtadagi bolalari va mol-mulki yuzasidan nizosi yo’qligi
to’g’risida tilxat. Nikohdan ajralishga er-xotinning o’zaro roziligi ularning har
ikkalasi tomonidan berilgan yoki har biri mustaqil bergan arizalarida ifodalanishi
mumkin.
Nikohdan ajralish to’g’risidagi arizani qabul qilgan fuqarolik holati
dalolatnomalarini yozish organlari ajralish to’g’risida ariza bergan kundan uch oy
o’tgandan keyin ajralishni rasmiylashtirib, ularga nikohdan ajralish to’g’risida
guvohnoma beradi. FHDYo organlari yarashtirish tartib-taomilidan o‘tgandan keyin
va oilani yanada saqlab qolishning iloji yo‘qligi to‘g‘risida bayonnoma olgandan
so‘ng, agar er-xotinning ikkalasi yoki biri hozir bo‘lsa va ularning har biriga
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №
-27
Часть–
2_
Июнь
–
2025
41
guvohnoma berilgan bo‘lsa, ariza berilgan kundan boshlab 3 oy o‘tgach, nikohni
bekor qiladi. Uch oylik muddatni belgilashda ham xuddi sudda er-xotinning yarashib
ketishi uchun berilgan muddatdan ko’zda tutilgan maqsad bo’ladi. Shu davr
mobaynida er-xotin o’z xatti-harakatlarini yana bir oylab ko’rib, uning to’g’ri-
noto’g’riligini aniqlab olish mumkin.
Bu uchta asos bo’yicha nikohdan ajratish soddalashtirilgan tartibda amalga
oshiriladi,chunki bunda ajralish uchun ikkinchi tomonning roziligi talab etilmaydi va
er-xotinda voyaga yetmagan bolalar bor-yo’qligi FHDYoga murojaat uchun to’siq
bo’lmaydi. Fuqarolik holati dalolatnomalarini qayd etish qoidalarining 113-bandiga
binoan nikohdan ajratishni qayd etishda er va xotinning o’zaro kelishuviga ko’ra,
ularning biridan yoki ikkalasidan belgilangan tartibda davlat boji undiriladi. Agar
turmush o'rtoqlardan biri bo'lmasa, FHDYo davlat bojini to'liq undiradi. Nikohdan
ajralishni FHDYo organida qayd etganlik uchun davlat boji stavkalarining 5-bandi
“b” kichik bandiga muvofiq, er-xotinning oʻzaro roziligi bilan davlat bojining miqdori
bazaviy hisoblangan qiymatning 150 foiziga teng miqdorda undiriladi. Suddan farqli
o’laroq, FHDYo organlari nikohdan ajraluvchilarning moddiy va oilaviy ahvoliga
qarab davlat boji miqdorini kamaytira olmaydilar yoki uni to’lash majburiyatidan
ozod etolmaydilar. Nikohdan ajraluvchi shaxslarning o’zlari bu summani to’lashlari
lozim.
Ajralishni rasmiylashtirish va er-xotinga nikohdan ajralish to’g’risidagi
guvohnoma ariza bergan kundan boshlab uch oy o’tgandan keyin beriladi. Shu
vaqtdan boshlab nikoh tugallangan hisoblanadi va er-xotin yangi nikohga o’tish
huquqiga ega.Yuqorida keltirilgan ma’lumotlardan kelib chiqib shuni aytish
mumkinki,er-xotinni sud tartibida ajratishda belgilangan miqdordagi davlat bojini
tomonlardan qaysi biri qanday holatda to’lash lozimligi to’g’risidagi aniq tartibni
qonunchilikka
joriy
etish
maqsadga
muvofiq
holat
hisoblanadi.
Fuqarolik holati dalolatnomalarini qayd etish qoidalarining 113-bandiga binoan
nikohdan ajratishni qayd etishda er va xotinning o’zaro kelishuviga ko’ra, ularning
biridan yoki ikkalasidan belgilangan tartibda davlat boji undirilishi belgilan o’tilgan.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №
-27
Часть–
2_
Июнь
–
2025
42
Ushbu holatdan ham anglashiladiki, davlat bojini to’lash tartibini qaysi tomon
qanday tartibda to’lash lozimligini aniq tartibini ishlab chiqilishi maqsadga muvofiq
hisoblanadi. Shunda tomonlar o’rtasida to’lov masalasida muommo chiqmasligiga
sabab bo’ladi.
O’zbekiston Respublikasida nikohdan FHDYO tartibida ajratishda Nikohdan
ajralish ariza beruvchining yashash joyidagi Fuqarolik holati dalolatnomalarini
yozish organiga ariza berilgan kundan boshlab uch oy muddat o’tgach qayd etilishi
belgilangan. Uch oylik muddatni belgilashda ham xuddi sudda er-xotinning yarashib
ketishi uchun berilgan muddatdan ko’zda tutilgan maqsad bo’ladi. Ushbu muhlatni
uch oydan olti oyga o’zgartirilishi maqsadga muvofiq bo’ladi. Chunki ushbu muddat
davomida er-xotin o’z harakatlarini to’g’ri yoki noto’g’riligini anglab yetishiga
yetishiga oz muddat hisoblanadi. Ushbu holatni inobatga olgan holda ushbu muddatni
uch oydan olti oyga o’zgartirishimiz o’rinli hisoblanadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI:
1. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 7-fevraldagi
PF-4947-sonli farmoni bilan tasdiqlangan “2017-2021-yillarda O’zbekiston
Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yo’nalishi bo’yicha Harakatlar
strategiyasi”
2. O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi.
3. Oila huquqi. Darslik. Mualliflar jamoasi. O’zbekiston Respublikasida xizmat
ko’rsatgan yurist, prof. O.I.Oqyulovning umumiy tahriri
ostida - T.:nashriyoti, 2017.182 bet.
4. O’zbekiston Respublikasining Oila kodeksi 01.09.1998.
5. Otaxo’jayev Fozil Maqsudovich, yuridik fanlari doktori, professor,
O’zbekiston Respublikasida xizmat ko’rsatgan yurist, Yo’ldosheva Shoira
Rahmatovna, yuridik fanlari nomzodi, Oila huquqi: Darslik; Mirzayusuf
Hakimovich
Rustambekovning umumiy tahriri ostida.-T.:2007.244 bet.
