MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–5_Июнь –2025
343
“O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASIDA FUQAROLIK HUQUQI
OBYEKTLARI VA SUBYEKTLARI ”
IIV Surxondaryo akademik litseyi
Huquqshunoslik fani o’qituvchisi
Karimov Islom Umidullo o’g’li
Annotatsiya: Mazkur maqolada O‘zbekiston Respublikasining amaldagi
qonunchiligiga muvofiq fuqarolik huquqining asosiy tushunchalari — huquqiy
subyekt va obyektlar, ularning turlari, huquqiy layoqat va muomala layoqati
masalalari, shuningdek fuqarolik munosabatlarida ishtirok etuvchi yuridik shaxslar
va fuqarolarning maqomi tahlil qilingan. Shuningdek, fuqarolik huquqi
obyektlarining zamonaviy turlari — intellektual mulk, raqamli aktivlar va boshqalar
haqida fikr yuritiladi.
Kalit so‘zlar: fuqarolik huquqi, subyekt, obyekt, yuridik shaxs, jismoniy
shaxs, layoqat, mulkiy huquqlar, shartnoma, intellektual mulk.
Kirish
Fuqarolik huquqi — bu shaxslar o‘rtasidagi mulkiy va mulkiy bo‘lmagan
shaxsiy munosabatlarni tartibga soluvchi huquq sohasidir. Bu munosabatlar ikki
asosiy tushuncha —
fuqarolik huquqi subyektlari
va
obyektlari
orqali
shakllanadi. Subyektlar – huquqiy munosabat ishtirokchilari, obyektlar esa ushbu
munosabatlarning predmeti hisoblanadi. O‘zbekiston Respublikasida fuqarolik
huquqining bu ikki tarkibiy qismini chuqur o‘rganish, huquqiy tizimni to‘g‘ri tashkil
etish va fuqarolarning manfaatlarini himoya qilishda muhim ahamiyatga ega.
1. Fuqarolik huquqi subyektlari
Fuqarolik huquqi subyektlari — bu fuqarolik huquqiy munosabatlarining
ishtirokchilari bo‘lib, ular quyidagilarga bo‘linadi:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–5_Июнь –2025
344
Jismoniy shaxslar:
O‘zbekiston Respublikasi fuqarolari, chet el
fuqarolari va fuqaroligi bo‘lmagan shaxslar. Ular tug‘ilgan paytdan boshlab huquq
layoqatiga ega bo‘ladilar, muomala layoqati esa yosh va aql-idrok bilan belgilanadi.
Yuridik shaxslar:
qonunga muvofiq tashkil etilgan tashkilotlar
(masalan, MChJ, AJ, davlat korxonalari) fuqarolik huquqlariga ega va majburiyatlar
oluvchi shaxs sifatida tan olinadi.
Davlat va davlat organlari:
ma’lum holatlarda fuqarolik huquqiy
munosabatlarda ishtirok etadi (masalan, davlat mulkini boshqarish, investitsiya
shartnomalari).
Fuqarolar (jismoniy shaxslar) deganda O‘zbekiston Respublikasining
fuqarolari, boshqa davlatlarning fuqarolari, shuningdek fuqaroligi bo‘lmagan
shaxslar tushuniladi. Agar qonunda boshqacha tartib belgilangan bo‘lmasa, ushbu
Kodeksning qoidalari barcha fuqarolarga nisbatan qo‘llaniladi.
17-modda. Fuqarolarning huquq layoqati
Barcha fuqarolarning fuqarolik huquq va burchlariga ega bo‘lish layoqati
(huquq layoqati) teng ravishda e’tirof etiladi.
Fuqaroning huquq layoqati u tug‘ilgan paytdan e’tiboran vujudga keladi va
vafot etishi bilan tugaydi.
18-modda. Fuqarolar huquq layoqatining mazmuni
Fuqarolar: mulk huquqi asosida mol-mulkka ega bo‘lishlari; mol-mulkni
meros qilib olishlari va vasiyat qilib qoldirishlari; bankda jamg‘armalarga ega
bo‘lishlari; tadbirkorlik, dehqon (fermer) xo‘jaligi bilan hamda qonunda taqiqlab
qo‘yilmagan boshqa faoliyat bilan shug‘ullanishlari; yollanma mehnatdan
foydalanishlari; yuridik shaxslar tashkil etishlari; bitimlar tuzishlari va
majburiyatlarda ishtirok etishlari; yetkazilgan zararning to‘lanishini talab qilishlari;
mashg‘ulot turini va yashash joyini tanlashlari; fan, adabiyot va san’at asarlarining,
ixtironing, qonun bilan qo‘riqlanadigan boshqa intellektual faoliyat natijalarining
muallifi huquqiga ega bo‘lishlari mumkin.
Fuqarolar boshqa mulkiy va shaxsiy nomulkiy huquqlarga ham ega
bo‘lishlari mumkin.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–5_Июнь –2025
345
2. Fuqarolik huquqi obyektlari
Fuqarolik huquqi obyektlari — bu huquqiy munosabatlar yo‘naltirilgan
moddiy va nomoddiy boyliklardir. Ular quyidagilarga bo‘linadi:
Mol-mulk (ashyo):
ko‘chmas va ko‘char mulk, pul mablag‘lari,
qimmatli qog‘ozlar.
Ishlar, xizmatlar:
mehnat faoliyati mahsuli yoki bajarilgan xizmatlar.
Intellektual faoliyat natijalari:
ixtirolar, ilmiy va badiiy asarlar,
brendlar.
Shaxsiy nomoddiy boyliklar:
shaxsiy hayot daxlsizligi, ismi, sha’ni va
qadr-qimmati.
Fuqarolik kodeksida bir qancha normalar keltirilgan
81-modda. Fuqarolik huquqlari obyektlarining turlari
Fuqarolik huquqlarining obyektlariga ashyolar, shu jumladan pul va
qimmatli qog‘ozlar, boshqa buyumlar, mol-mulk, shu jumladan mulkiy huquqlar,
ishlar va xizmatlar, ixtirolar, sanoat namunalari, fan, adabiyot, san’at asarlari va
intellektual faoliyatning boshqa natijalari, shuningdek shaxsiy nomulkiy huquqlar
va boshqa moddiy hamda nomoddiy boyliklar kiradi.
82-modda. Fuqarolik huquqlari obyektlarining muomalada bo‘lishi
Fuqarolik huquqlarining obyektlari erkin suratda boshqa shaxslarga berilishi
yoki universal huquqiy vorislik (meros qilib olish, yuridik shaxsni qayta tashkil
etish) tartibida yoxud boshqa usul bilan, agar ular muomaladan chiqarilmagan yoki
ularning muomalada bo‘lishi cheklab qo‘yilmagan bo‘lsa, bir shaxsdan ikkinchi
shaxsga o‘tishi mumkin.
Muomalada bo‘lishiga yo‘l qo‘yilmaydigan fuqarolik huquqlari
obyektlarining turlari (muomaladan chiqarilgan obyektlar) qonunda to‘g‘ridan-
to‘g‘ri ko‘rsatilgan bo‘lishi kerak.
Muayyan muomala ishtirokchilarigagina qarashli bo‘la oladigan yoki
muomalada bo‘lishiga maxsus ruxsatnoma bilan yo‘l qo‘yiladigan fuqarolik
huquqlari obyektlarining (muomalada bo‘lishi cheklangan obyektlarning) turlari
qonunda ko‘rsatilgan tartibda belgilanadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–5_Июнь –2025
346
3. Huquqiy layoqat va muomala layoqati
Huquqiy layoqat
– shaxsning huquq va majburiyatlarga ega bo‘lish
qobiliyatidir. Jismoniy shaxsda tug‘ilgan paytdan boshlab vafotiga qadar saqlanadi.
Muomala layoqati
– shaxsning o‘z huquq va majburiyatlarini mustaqil
ravishda amalga oshirish qobiliyatidir. Bu yoshga va ruhiy salomatlikka bog‘liq
holda belgilanadi.
4. Zamonaviy huquqiy obyektlar
Texnologik taraqqiyot natijasida fuqarolik huquqi obyektlarining yangi
turlari paydo bo‘lmoqda:
Raqamli aktivlar:
kripto-valyutalar, tokenlar.
Elektron shartnomalar:
internet orqali tuzilayotgan bitimlar.
Raqamli mulk:
onlayn platformalardagi kontentlar (masalan, elektron
kitoblar, videolar va boshqalar).
Xulosa
Fuqarolik huquqining asosiy tarkibiy qismlaridan biri — bu subyekt
va obyektlar haqidagi tushunchalardir. Ularning to‘g‘ri huquqiy baholanishi
fuqarolik munosabatlarining barqarorligini ta’minlaydi. O‘zbekiston qonunchiligida
bu masalalar batafsil yoritilgan bo‘lsa-da, zamonaviy obyektlarning (raqamli mulk,
intellektual huquqlar) huquqiy maqomini yanada aniq belgilash zarur. Bundan
tashqari, yuridik va jismoniy shaxslar o‘rtasidagi munosabatlarda adolat, tenglik va
huquqiy kafolatlar muhim rol o‘ynaydi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
O‘zbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi (1996 y.)
2.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi (2023 y. tahriri)
3.
“Yuridik shaxslar to‘g‘risida”gi Qonun
4.
Abdug‘afforov, A. “Fuqarolik huquqi asoslari”, T.: 2021
5.
Tursunov, M. “Intellektual mulk huquqlari: nazariya va amaliyot”, Huquq va
jamiyat, 2023
6.
Karimov, R. “Raqamli iqtisodiyotda fuqarolik huquqiy obyektlar”, Yuridik
axborot jurnali, 2024 UNIDROIT Principles of International Commercial Contracts,
2016
