MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–3_Июнь –2025
230
TINCHLIK VA XAVFSIZLIKKA QARSHI JINOYATLARNING
UMUMIY TAVSIFI VA TURLARI
Karimov Islom Umidullo o’g’li
IIV Surxondaryo akademik litseyi Huquqshunoslik fanlari o’qituvchisi
Kalit so’zlar: Bugungi kunda tinchlik va xavfsizlikka qarshi jinoyatlar butun
dunyoga o‘zining ijtimoiy xavfliligining yuqoriligi bilan insoniyat hayotiga,
tinchligiga katta xavf solmoqdaki, buning oldini olish, unga qarshi kurash butun
dunyo hamjamiyatining eng dolzarb muammolaridan biri bo‘lib turibdi.
Darhaqiqat, O‘zbekiston Birlashgan Millatlar Tashkilotining teng huquqli
a’zosi sifatida tinchlikni saqlash, urushlarning oldini olish va umuminsoniy huquq va
erkinliklarni mustahkamlash borasidagi kurashga munosib hissasini qo‘shib
kelmoqda. Shuni hisobga olgan holda, qonun chiqaruvchi Jinoyat kodeksi Maxsus
qismining ikkinchi bo‘limiga xalqaro hamjamiyatning hayotiy manfaatlariga tajovuz
qiluvchi jinoyatlarni kiritgan.
Tinchlik va xavfsizlikka qarshi jinoyatlar deganda, tinchlik va insoniyatning
xavfsizligini hamda O‘zbekiston Respublikasining davlat xavfsizligini muhofaza
qilish sohasidagi ijtimoiy munosabatlarga tajovuz qiluvchi O‘zbekiston Respublikasi
Jinoyat kodeksida belgilangan ijtimoiy xavfli qilmishlar tushuniladi.
Tinchlik va insoniyatning xavfsizligiga qarshi jinoyatlar deganda,
insoniyatning normal yashash turmush tarziga, uning tinchligiga, xavfsizligiga,
davlatlararo xalqaro munosabatlarning shakllanishiga va doimiy barqarorligiga
tajovuz qiluvchi ijtimoiy xavfli qilmishlar tushuniladi.
Tinchlik va insoniyatning xavfsizligiga qarshi jinoyatlarning turdosh obyekti
insoniyatning tinchligini, xavfsizligini, davlatlararo munosabatlarning barqarorligini
ta’minlovchi ijtimoiy munosabatlar hisoblanadi.
Mazkur turdagi jinoyatlarning ayrimlarida jinoyat predmeti qilmishga
huquqiy baho berishda muhim ahamiyat kasb etadi. Masalan, milliy, irqiy, etnik yoki
diniy adovatni targ‘ib qiluvchi materiallar (JK 156-m.).
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–3_Июнь –2025
231
Tinchlik va insoniyatning xavfsizligiga qarshi jinoyatlarning obyektiv tomoni
harakat (JK 150–155, 155
2
–156-m.) yoki harakatsizlikda (JK 155
1
-m.) ifodalanadi.
Mazkur jinoyatlar qonunda tuzilishiga ko‘ra formal tarkibli jinoyatlar
hisoblanadi. Tinchlik va insoniyatning xavfsizligiga qarshi jinoyatlar subyektiv
tomondan aybning qasd shaklida sodir etiladi.
Ushbu turdagi jinoyatlarning ayrimlarida jinoyat sodir etishning motivi va
maqsadi zaruriy belgi sifatida nazarda tutilgan. Masalan, jinoyat predmetlarini
tarqatish maqsadi (JK 156-m.).
Tinchlik va insoniyatning xavfsizligiga qarshi jinoyatlarning subyektlari 16
yoshga to‘lgan aqli raso jismoniy shaxslar bo‘lishi mumkin. Ayrim jinoyatlarning
subyektlari maxsus belgilarga ega. Masalan, O‘zbekiston Respublikasi fuqarosi (JK
154
1
-m.) va boshqalar.
O‘zbekiston Respublikasiga qarshi jinoyatlar deganda, davlatimiz
suvereniteti, hududiy daxlsizligi, xavfsizligi, mudofaa salohiyati, konstitutsiyaviy
tuzumi, iqtisodiyoti hamda ijtimoiy-siyosiy barqarorligiga tajovuz qiluvchi ijtimoiy
xavfli qilmishlar tushuniladi.
Mazkur turdagi jinoyatlarning turdosh obyekti O‘zbekiston Respublikasining
suvereniteti, hududiy daxlsizligi, xavfsizligi, mudofaa salohiyati, konstitutsiyaviy
tuzumi va ijtimoiy-siyosiy barqarorligini ta’minlovchi ijtimoiy munosabatlar
hisoblanadi.
O‘zbekiston Respublikasiga qarshi jinoyatlarning ayrimlarida jinoyat
predmeti qilmishga huquqiy baho berishda muhim ahamiyat kasb etadi. Masalan,
davlat sirlarini tashkil qiluvchi ma’lumotlar (JK 157-m.), davlat siri yoki harbiy sirni
ifodalovchi hujjatlar, ashyo yoki moddalar (JK 163-m.).
O‘zbekiston Respublikasiga qarshi jinoyatlarning obyektiv tomoni faol
harakatlarda ifodalanadi. Mazkur jinoyatlar qonunda tuzilishiga ko‘ra formal tarkibli
jinoyatlar hisoblanadi.
O‘zbekiston Respublikasiga qarshi jinoyatlar subyektiv tomondan aybning
qasd shaklida sodir etiladi. Faqatgina davlat siri yoki harbiy sir hisoblangan hujjatlarni
yo‘qotish (JK 163-m.) aybning ehtiyotsizlik shaklida sodir etiladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–3_Июнь –2025
232
Ushbu turdagi jinoyatlarning ayrimlarida jinoyat sodir etishning motivi va
maqsadi zaruriy belgi sifatida nazarda tutilgan. Masalan, davlat siri hisoblangan
ma’lumotlarni chet el davlati, chet el tashkiloti yoki ularning agenturasiga etkazish
maqsadi (JK 160-m.), davlat organlari faoliyati yoki ijtimoiy-siyosiy vaziyatning
barqarorligiga yoki iqtisodiyotiga putur etkazish maqsadi (JK 161-m.).
O‘zbekiston Respublikasiga qarshi jinoyatlarning subyektlari 16 yoshga
to‘lgan aqli raso jismoniy shaxslar bo‘lishi mumkin. Ayrim jinoyatlarning subyektlari
maxsus belgilarga ega. Masalan, chet el fuqarosi yoki fuqaroligi bo‘lmagan shaxs (JK
160-m.) va boshqalar.
Oʻzbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi oʻz preambulasida xalqaro
huquqning umume’tirof etilgan normalari ustuvorligini tan olib, 17-moddasida
«Oʻzbekiston Respublikasi xalqaro munosabatlarning toʻla huquqli subyektidir.
Uning tashqi siyosati davlatlarning suveren tengligi, kuch ishlatmaslik yoki kuch
bilan tahdid qilmaslik, chegaralarning daxlsizligi, nizolarni tinch yoʻl bilan hal etish,
boshqa davlatlarning ichki ishlariga aralashmaslik qoidalariga va xalqaro huquqning
umume’tirof etilgan boshqa qoidalari va normalariga asoslanadi», deb belgilangan.
Urushni targʻib qilish ijtimoiy xavfi, avvalo, shaxsning bir mamlakatni
ikkinchi mamlakatga nisbatan qoʻzgʻatish uchun turli shakldagi qarashlar, Qoyalar
yoki chaqiriqlar tarqatib dunyoni va davlatlarning tinchligini xavf ostiga qoʻyadigan
holatga keltirishidir. Urushni targʻib qilish xalqaro huquq me’yorlariga ziddir.
Mazkur jinoyatning bevosita obyekti tinchlik va davlat hamda xalqlarning
rivojlanishi va hayotiy faoliyatining sharti boʻlgan tinch hayot kechirishidir.
Obyektiv tomondan urushni targʻib qilish bir mamlakatning ikkinchisiga
agressiya amalga oshirishiga erishish maqsadida qanday shaklda boʻlmasin qarashlar,
gʻoyalar yoki chaqiriqlar tarqatishdir.
Agressiya urushini rejalashtirish, unga tayyorgarchilik koʻrish sezilarli
ijtimoiy xavf tugʻdiradi, zero bunday harakatlarni sodir etish natijasida davlatlar
orasida tinchlik buziladi va xalqaro munosabatlarda ziddiyat tugʻiladi, natijada bu
harakatlar koʻplab qurbonlarga, binolarning vayron boʻlishiga, shahar va
qishloqlarning yoʻq boʻlishiga olib keladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–3_Июнь –2025
233
Hozirgi zamonaviy qurol-yarogʻ turlarini hisobga olgan holda agressiv
urushning oqibatlarini oldindan aytish qiyin.
Agressiyaning bevosita obyekti tinchlik va tinch hayot kechirish asoslari
hamda JK 151-moddasi 1-qismida nazarda tutilgan jinoyatning quyidagi: agressiv
urushni rejalashtirish yoki unga tayyorgarlik koʻrish, shuningdek, shu harakatlarni
amalga oshirishga qaratilgan fitnada qatnashishda namoyon boʻladi.
1974 yil 14 dekabrda boʻlib oʻtgan BMT Bosh Assambleyasi sessiya- sida
qabul qilingan qarorida agressiya atamasini «davlat tomonidan Qurolli Kuchlarni
boshqa davlatning suverenitetiga, hududiy daxl- sizligiga yoki siyosiy
mustaqilligiga qarshi Birlashgan Millatlar Tashkiloti Ustaviga xilof tarzda qoʻllash»
1
deb ta’riflaydi.
Rezolyutsiyaning 3-moddasida sanab koʻrsatish roʻyxati, usuli bilan
ta’riflanadigan agressiya tushunchasi mavjud. Zikr etilgan harakatlar urush e’lon
qilingan-qilinmaganligidan qat’i nazar, agressiya harakati deb topiladi.
Hech qanday siyosiy, iqtisodiy, harbiy yoki boshqa tasnifdagi fikrlashlar
agressiyani oqlash uchun xizmat qila olmaydi (Rezolyutsiya- ning 5-moddasi).
Agressiv urushni rejalashtirish deganda, urush harakatlarining ishlanmalari va
urush olib borishning strategik va taktik loyihalarining parallel ravishda olib borilishi
va amalga oshirilishi tushuniladi. Shu bilan birga harbiy operatsiyalarni amalga
oshirish uchun zarur boʻlgan kuchlar va imkoniyatlarning hisobini olish, zarur harbiy
obyektlarni loyihalashtirish hamda zaxiraviy ta’minotning hisobini qilish, mobil
loyihalarni tuzish, urushga tayyorgarlikni amalga oshirish uchun ittifoqdosh
davlatlarni urushga jalb qilish boʻyicha harakatlar ishlanmasi va loyihasini ishlab
chiqish, agressiv urushni olib borish yoki alohida harbiy operatsiyalarni amalga
oshirish va h.k. tushuniladi.
Agressiv urushni boshlash deganda, boshqa davlat suverenitetini uning
hududiga agressor davlat Qurollangan Kuchlarining bostirib kirishyoʻli bilan
buzishga qaratilgan aniq harakatlar sodir etishini; harbiy okkupatsiya yoki
anneksiyani hamda qarshi tomonning bostirib kirishiga majbur etuvchi sharoitlarni
yaratish yoki harbiy kuchlarni qoʻllash va harbiy harakatlarni olib borishni boshlash,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–3_Июнь –2025
234
strategik qurollanishni qoʻllash uchun sabab va bahonalarni yaratishni tushunish
lozim.
Agressiv urushni olib borish deganda, boshlangan agressiyani davom
ettirishni tushunish lozim boʻlgan harbiy operatsiyalarni qoʻllash, agressor-davlat
tomonidan agressiyaning boshlangʻich akti hisoblangan boshqa davlatga nisbatan
qoʻllanilgan harakatlarini davomli amalga oshirish demakdir.
Xalqaro jinoiy huquq bu jinoyatlarni harbiy jinoyatlar guruhiga kiritadi.
Uning ijtimoiy xavfi, avvalo, shundan iboratki, urushning oʻzi odamlarning oʻlishi va
qirilib ketishiga, shahar va qishloqlarning vayron boʻlishiga, madaniy boyliklarning
yoʻq boʻlib ketishiga, taraqqiyot jarayonining orqaga surilishiga va shu kabi ogʻir
oqibatlarga olib keladi. Shubhasiz, urush qonunlarini buzish har bir urushning
oqibatlarini kuchaytiradi va ogʻirlashtiradi.
Asirlarni qiynash deganda, asirlikda tutib turganlar tomonidan har qanday
noqonuniy harakat yoki harakatsizlik, asirning sogʻligini xavf ostiga qoʻyuvchi,
uning oʻlimiga olib keluvchi holatlar; asirlarni jismonan azoblash, qanday turdagi
boʻlmasin, ilmiy yoki tibbiy tajribaga (faqat, agar tajriba asirni davolash yoki uning
manfaatiga xizmat qilishi bilan oqlanmasa) duchor qilish, repressiyani qoʻllash;
asirlarni ularning sogʻligiga salbiy ta’sir qiladigan va epidemiya tarqalishiga olib
keladigan antisanitar sharoitda saqlash va h.k. tushuniladi.
Tinch aholini urush paytida himoya qilish haqidagi Jeneva Konvensiyasining
49-moddasiga binoan biror-bir bosib olingan hududdan toʻliq yoki qisman
evakuatsiya qilish, agar buni tinch aholi- ning xavfsizligi yoki harbiy koʻrinishdagi
eng muhim sabablar talab qilsa va aholisi bosib olingan hududning eng xavfsiz joyiga
koʻchirilsa va shu taxlitda koʻchirilganlar harbiy harakatlar tugagandan soʻng oʻz
uylariga qaytadigan boʻlsalar, bu holat deportatsiya holatini oʻzida tashkil qilmaydi.
Xalqaro huquq taqiqlagan urush olib borishning usullarini qoʻllash deganda,
urush olib borish jarayonida 1907 yildagi urush qonun va udumlari haqidagi Gaaga
Konvensiyasi, Atrof-tabiiy muhitga dushmanlik bilan va boshqa har qanday vositada
ta’sir etishni taqiqlash toʻgʻrisidagi Konvensiya
1
, Koʻp zarar yetkazuvchi oddiy
qurollarni qoʻllashni cheklash va taqiqlash toʻgʻrisidagi Konvensiya
2
hamda boshqa
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–3_Июнь –2025
235
xalqaro kelishuvlar tomonidan taqiqlangan urush olib borishning usul va vositalarini
tushunish kerak.
Genotsid – bu insoniyatga qarshi jinoyatdir (Ayni ma’noda, «qavmni, qabilani
oʻldirishdir»). Genotsid jinoyatining oldini olish va uning uchun jazolash toʻgʻrisidagi
Konvensiya
1
ning 1-moddasida, ahdlashuvchi tomonidan genotsid u tinch yoki urush
davrida sodir etilishidan qat’i nazar, xalqaro huquq me’yorlarini buzuvchi ekanligini
tasdiqlaydilar va ular uning oldini olish choralarini koʻrish va uni sodir etganlik uchun
jazolash majburiyatini oladilar, deb ta’kidlangan.
Ushbu Konvensiyaga muvofiq, genotsid biror-bir milliy, etnik, irqiy yoki
diniy guruhni toʻla yoki qisman yoʻq qilishga qaratilgan harakat sifatida belgilanadi.
Bu harakat shu guruh a’zolarini oʻldirish; uning a’zolariga jismonan yoki aqliy shikast
yetkazish, qaysidir guruhni ataylab toʻla yoki qisman yoʻq qilishga moʻljallangan
hayotiy shart- sharoitlar yaratish; shunday guruh muhitida bola tugʻilishining oldini
olishga moʻljallangan chora-tadbirlar; bolalarni insonlarning bir guruhidan
boshqasiga topshirish kabi harakatlar sodir etishda namoyon boʻladi.
Germaniya, Chili, Kampuchiya va boshqa davlatlarda sodir boʻlgan
vahshiyona fashistik harakatlar genotsid hisoblanadi. Genotsidning bevosita obyekti
sayyoramizdagi istiqomat qiluvchi kishilarning millati, etnik, irqiy xususiyatlari yoki
dinidan qat’i nazar, xavfsizligi va tinch-totuvligini ta’minlaydigan ijtimoiy
munosabatlar tizimidir.
Shuni ta’kidlash kerakki, genotsiddan jabrlanuvchilar butun milliy, etnik,
irqiy yoki diniy guruhlar hisoblanadi va genotsid ularni yoʻq qilishga qaratilgan
boʻladi.
Tinchlik va xavfsizlikka qarshi jinoyatlar insoniyat taraqqiyoti, davlatlarning
suvereniteti, xalqaro hamkorlik va global xavfsizlik uchun eng katta tahdidlar
qatoriga kiradi. Ushbu jinoyatlar o‘z mohiyatiga ko‘ra, nafaqat alohida bir shaxs yoki
davlatga, balki butun xalqaro hamjamiyatga qarshi qaratilgan bo‘lib, ularning
oqibatlari keng ko‘lamli halokatlarga, insoniy fojialarga, siyosiy beqarorlikka va
ijtimoiy inqirozlarga olib kelishi mumkin.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–3_Июнь –2025
236
Tinchlik va xavfsizlikka qarshi jinoyatlar deganda, avvalo, agressiya
urushlarini boshlash yoki olib borish, genotsid, xalqaro terrorizm, ommaviy qirg‘in
qurollarini ishlab chiqarish yoki tarqatish, harbiy jinoyatlar, bosqin, okkupatsiya va
boshqa shunga o‘xshash harakatlar tushuniladi. Bu jinoyatlar xalqaro huquq
normalarini, xususan, Birlashgan Millatlar Tashkiloti Nizomi, Jeneva konvensiyalari
va boshqa xalqaro shartnomalarni qo‘pol ravishda buzadi.
O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksida ushbu turdagi jinoyatlar alohida
bo‘limda tasniflangan bo‘lib, ularga quyidagilar kiradi: tajovuzkor urushni
rejalashtirish, tayyorlash, boshlash yoki olib borish; xalqaro tashkilotlar va vakillarga
qarshi jinoyatlar; xalqaro gumanitar huquq normalarini buzish; odamzodga qarshi
jinoyatlar va boshqalar. Bunday jinoyatlar uchun og‘ir jazolar belgilangan bo‘lib, ular
jamiyat va davlat xavfsizligini ta’minlashda muhim huquqiy vosita hisoblanadi.
Tinchlik va xavfsizlikka qarshi jinoyatlar ko‘plab hollarda siyosiy, iqtisodiy,
mafkuraviy va mafiyaviy omillar bilan uzviy bog‘liq bo‘lgan holda sodir etiladi. Bu
esa ularni aniqlash, oldini olish va jazolash jarayonida nafaqat jinoyat huquqi, balki
xalqaro huquq, harbiy qonunchilik, siyosatshunoslik va xavfsizlik sohalaridagi
bilimlarni uyg‘unlashtirish zaruratini keltirib chiqaradi.
Mazkur mavzuning o‘rganilishi talabalarga xalqaro tinchlikni saqlashga doir
qonunchilik normalarini chuqur anglash, ushbu jinoyatlarning huquqiy mohiyatini
tushunish, jinoyat tarkibi elementlarini tahlil qilish, real hayotiy misollar orqali
amaliy ko‘nikmalarni shakllantirish imkonini beradi. Shu bilan birga, ularning
xalqaro siyosiy jarayonlarga huquqiy baho bera olish, tinchlik va xavfsizlikni
ta’minlashda huquqshunos sifatida faol ishtirok etish salohiyatini mustahkamlaydi.
Xulosa qilib aytganda, tinchlik va xavfsizlikka qarshi jinoyatlarning oldini
olish va ularni jazolash nafaqat davlatlarning ichki siyosati, balki xalqaro hamkorlik
va huquqiy birdamlik asosida amalga oshirilishi zarur. Bunday yondashuv hozirgi
davrda global xavfsizlik tahdidlariga qarshi samarali kurash olib borishning eng
muhim huquqiy kafolatlaridan biridir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–3_Июнь –2025
237
2.
O‘zbekiston Respublikasi IIV akademik litseylari uchun darslik. – T.:
O‘zbekiston Respublikasi IIV Akademiyasi, 2023 – 184b
3.
O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksi – asosiy normativ hujjat.
4.
O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat-protsessual kodeksi – jinoyat ishlari
yuritilishi tartibini belgilaydi.
5.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi – jinoyat huquqining asosiy
prinsiplari shu yerda belgilangan.
6.
O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudining plenum qarorlari
7.
M. Rustambayev. "Jinoyat huquqi (Maxsus qism)" – jinoyat turlarining tahlili.
