MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
226
VOLONTYORLIK – FUQAROLIK JAMIYATINING
AJRALMAS BO‘LAGI
Tursunova Dilsoʻz Abrorovna
Annotatsiya: Volontyorlik – fuqarolik jamiyatining ajralmas bo‘lagi sifatida
qaraladigan ijtimoiy hodisa bo‘lib, bugungi globallashuv jarayonida davlat va
jamiyat o‘rtasidagi hamkorlikni kuchaytiruvchi eng muhim omillardan biriga
aylanmoqda. Ushbu maqolada volontyorlik faoliyatining mazmun-mohiyati, u orqali
fuqarolik ongining shakllanishi, ijtimoiy mas’uliyat hissining ortishi va jamiyatdagi
birdamlik tamoyillarining mustahkamlanishi masalalari keng yoritiladi. Shuningdek,
volontyorlikning yoshlar tarbiyasidagi o‘rni, ta’lim muassasalarida uni rivojlantirish
imkoniyatlari, O‘zbekistonda bu borada yaratilayotgan tashkiliy-huquqiy asoslar va
xalqaro tajribalar asosida takomillashtirish yo‘nalishlari muhokama etiladi.
Maqolada ko‘ngillilik harakatlarining jamiyatda ijtimoiy barqarorlik va fuqarolik
institutlari rivojiga qo‘shayotgan hissasi nazariy va amaliy jihatdan asoslab
berilgan.
Kalit so‘zlar: Volontyorlik, fuqarolik jamiyati, ko‘ngilli faoliyat, ijtimoiy
mas’uliyat, fuqarolik ong, yoshlar tarbiyasi, ijtimoiy faollik, jamiyat birdamligi,
fuqarolik tashabbuslari, hamkorlik madaniyati.
Bugungi
kunda
volontyorlik
faoliyati
dunyoning
deyarli
barcha
mamlakatlarida fuqarolik jamiyatining muhim instituti sifatida e’tirof etilmoqda.
Chunki ko‘ngilli asosda amalga oshiriladigan bu faoliyat nafaqat muhtojlarga yordam
berish, balki jamiyatdagi insonlar o‘rtasidagi mehr-oqibat, hamjihatlik va ijtimoiy
birdamlik tuyg‘ularini mustahkamlashda muhim vosita hisoblanadi. Volontyorlik –
bu ma’lum moddiy manfaat evaziga emas, balki insoniylik, halollik, ezgulik, fidoyilik
kabi oliy qadriyatlarga tayanib amalga oshiriladigan faoliyatdir. Ayniqsa,
rivojlanayotgan davlatlar, jumladan, O‘zbekiston uchun volontyorlik faoliyatini
rivojlantirish jamiyatda fuqarolik ongini shakllantirish, ijtimoiy faollikni kuchaytirish
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
227
va aholining turli qatlamlarini umumiy ezgu maqsadlarga safarbar qilishda g‘oyat
katta ahamiyat kasb etadi. So‘nggi yillarda mamlakatimizda ko‘ngilli yoshlar
harakati, ijtimoiy loyihalar, ekologik tashabbuslar, xayriya tadbirlari, yoshlar
yetakchiligi kabi ko‘plab ijtimoiy faoliyatlarda volontyorlik kuchli vosita sifatida
namoyon bo‘lmoqda. Ayniqsa, pandemiya davrida yuzlab volontyor yoshlar
yurtimizda beminnat xizmat qilgani volontyorlikning ijtimoiy hayotdagi zarurligini
yaqqol isbotladi. Volontyorlik orqali yoshlar jamoatchilik faoliyatiga jalb qilinadi,
ularda tashabbuskorlik, mas’uliyatlilik, hamjihatlik, rahm-shafqat va liderlik kabi
fazilatlar shakllanadi. Bu esa fuqarolik jamiyatining negizi bo‘lgan mustaqil
fikrlovchi, faol pozitsiyaga ega bo‘lgan fuqaroni tarbiyalashga xizmat qiladi. Shuning
uchun volontyorlik faqat ijtimoiy yordam shakli emas, balki fuqarolik jamiyati
institutlarining rivojlanishida hal qiluvchi kuchlardan biri sifatida qaralishi lozim.
Mamlakatimizda bu borada qonunchilik asoslari yaratilmoqda, “Volontyorlik
faoliyati to‘g‘risida”gi qonun loyihasi, yoshlar tashkilotlari, ta’lim muassasalarida
ijtimoiy loyihalarning kengayishi bu sohaning istiqbolli rivojlanishidan dalolat
beradi. Ana shunday sharoitda volontyorlik faoliyatini ilmiy-nazariy asoslash, uni
yoshlar tarbiyasi va jamiyat taraqqiyoti kontekstida chuqur tahlil qilish dolzarb
vazifadir.
Volontyorlik faoliyati bugungi kunda butun dunyoda fuqarolik jamiyatining
muhim elementi sifatida e’tirof etilmoqda. Ko‘ngilli faoliyat jamiyatda ijtimoiy
birdamlik, fuqarolik mas’uliyati va o‘zaro yordamlashuv tamoyillarini
mustahkamlashga xizmat qiladi. Bu faoliyat odatda ijtimoiy, madaniy, ekologik,
ta’limiy, sog‘liqni saqlash, xayriya va boshqa jamoatchilik sohalarini qamrab olib,
fuqarolarning o‘z ixtiyori bilan va beminnat asosda faoliyat yuritishiga asoslanadi.
Volontyorlik nafaqat yordam shakli, balki fuqarolarning ijtimoiy hayotda bevosita
ishtirokini ta’minlovchi mexanizm bo‘lib xizmat qiladi. U orqali insonlarda mehr-
oqibat, vatanparvarlik, tashabbuskorlik va mas’uliyatlilik kabi ijtimoiy fazilatlar
shakllanadi.
Fuqarolik jamiyati deganda jamiyatdagi turli ijtimoiy qatlamlar va
guruhlarning davlatdan mustaqil faoliyat yuritish tizimi tushuniladi. Bunda jamoat
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
228
birlashmalari, notijorat tashkilotlar, mahalliy hamjamiyatlar, ommaviy axborot
vositalari bilan bir qatorda volontyorlik faoliyati ham muhim rol o‘ynaydi. Zero,
volontyorlik faqat yordam ko‘rsatish vositasi emas, balki fuqarolarning o‘z hayoti va
jamiyatdagi o‘rni haqida ongli yondashuv bilan qaror qabul qilishi, jamiyat
muammolariga befarq bo‘lmasligi, ijtimoiy hayotda faol ishtirok etishi uchun
rag‘batlantiruvchi omildir. Bu esa fuqarolik jamiyatining eng muhim
ko‘rsatkichlaridan biridir. Ayniqsa, yoshlar orasida volontyorlik harakatlarini keng
yoyish orqali ularda ijtimoiy faollik, tashabbuskorlik, ijtimoiy adolatga intilish va
ijtimoiy mas’uliyat hissi kuchayadi.
O‘zbekiston Respublikasida so‘nggi yillarda volontyorlik harakati rivojlanish
bosqichiga kirdi. Ko‘ngillilik faoliyati davlat siyosatining muhim yo‘nalishlaridan
biriga aylantirilmoqda. “Yoshlar – kelajagimiz” davlat dasturi, “Yoshlar ishlari
agentligi” hamda turli jamoatchilik tashkilotlari tomonidan yoshlar o‘rtasida ijtimoiy
loyihalarga jalb etish, ularni volontyorlik faoliyatiga yo‘naltirish bo‘yicha ko‘plab
tashabbuslar ilgari surilmoqda. Ta’lim muassasalarida, ayniqsa oliy o‘quv yurtlarida
talabalarni turli ijtimoiy aksiyalar, ekologik tadbirlar, xayriya ishlari va jamoat
xizmatlariga jalb etish orqali ularning ijtimoiy mas’uliyatini oshirishga erishilmoqda.
Bu orqali fuqarolik ongiga asoslangan yangi avlodni tarbiyalash imkoniyati paydo
bo‘lmoqda.
Volontyorlik faoliyatining fuqarolik jamiyati rivojiga ta’sirini bir nechta
asosiy yo‘nalishlarda ko‘rish mumkin. Birinchidan, u fuqarolarda jamiyatdagi
dolzarb muammolarga befarq bo‘lmaslik hissini shakllantiradi. Bu esa fuqarolik
faolligini oshiradi va jamiyatdagi ijtimoiy muammolarni tezroq hal qilishga xizmat
qiladi. Ikkinchidan, volontyorlar orqali ko‘plab sohalarda davlat organlariga yuk
bo‘lgan mas’uliyat bir qadar kamayadi, chunki ko‘ngilli asosda xizmat ko‘rsatuvchi
fuqarolar muayyan muammolarni hal qilishda bevosita ishtirok etadilar. Uchinchidan,
ko‘ngillilik faoliyati fuqarolar orasida o‘zaro ishonch, ijtimoiy birdamlik, hamjihatlik
kabi qadriyatlarni rivojlantiradi. To‘rtinchidan esa, volontyorlik orqali insonlar
jamiyatda foydali va zarur ekanliklarini anglab yetadilar, bu esa ularning o‘ziga
bo‘lgan ishonchini oshiradi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
229
Volontyorlikning yana bir muhim jihati shundaki, u yoshlar orasida liderlik
ko‘nikmalarini rivojlantiradi. Volontyorlar turli loyihalarda qatnashish orqali jamoani
boshqarish, muammoga echim topish, muloqot qilish, tashkilotchilik va ijodiy
fikrlash kabi ko‘nikmalarga ega bo‘ladilar. Bu ko‘nikmalar ularning keyingi kasbiy
hayotida ham asqotadi. Shu sababli, volontyorlik faoliyatini tarbiyaviy vosita sifatida
maktab, kollej va oliy ta’lim tizimiga integratsiya qilish, yoshlar bilan ishlash
strategiyasining muhim qismi sifatida qaralmoqda.
Xususan, ko‘ngillilik faoliyatini yoshlar orasida targ‘ib qilishda mahallalar,
nodavlat notijorat tashkilotlari va ommaviy axborot vositalari bilan hamkorlikda ish
olib borish muhim ahamiyat kasb etadi.
Bundan tashqari, volontyorlik faoliyatining xalqaro tajribasi ham shuni
ko‘rsatadiki, rivojlangan mamlakatlarda volontyorlar aholining katta qismini tashkil
qiladi. Masalan, Yevropa Ittifoqi, AQSh, Yaponiya kabi davlatlarda volontyorlik
orqali har yili millionlab fuqarolar ijtimoiy loyihalarda ishtirok etadi. Xalqaro
miqyosda volontyorlik faoliyatini muvofiqlashtirish bilan BMT qoshidagi “United
Nations Volunteers” (UNV) dasturi shug‘ullanadi. Bu dastur orqali ko‘ngillilar
ijtimoiy, ekologik va sog‘liqni saqlash kabi global muammolar yechimida faol
ishtirok etadi. O‘zbekiston ham so‘nggi yillarda bu yo‘nalishda xalqaro hamkorlikni
yo‘lga qo‘ymoqda.
Volontyorlik faoliyati – bu shunchaki beminnat yordam emas, balki fuqarolik
jamiyatining poydevorini mustahkamlovchi, ijtimoiy taraqqiyotga xizmat qiluvchi
kuchdir. Bu faoliyat orqali jamiyat a’zolari bir-biriga yaqinlashadi, jamoaviylik,
birdamlik, o‘zaro hurmat va yuksak insoniy fazilatlar mustahkamlanadi.
Volontyorlikni qo‘llab-quvvatlash va tizimli rivojlantirish orqali fuqarolik
jamiyatining sog‘lom va barqaror asoslarini yaratish mumkin.
Volontyorlik – bu jamiyatda insoniylik, mehr-oqibat va ijtimoiy birdamlik
tamoyillarini amalda namoyon etuvchi faoliyat bo‘lib, u fuqarolik jamiyati rivojining
ajralmas va muhim tarkibiy qismi hisoblanadi. Ushbu maqolada ko‘rsatib
o‘tilganidek, volontyorlik faoliyati nafaqat yordamga muhtoj qatlamlarga ko‘mak
berish, balki fuqarolarda ijtimoiy faollik, mas’uliyat, vatanparvarlik, liderlik va
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
230
hamjihatlik kabi fazilatlarni shakllantirishga xizmat qiladi. Bu esa o‘z navbatida
mustahkam fuqarolik ongiga ega, faol jamiyat a’zolarini tarbiyalashga olib keladi.
Volontyorlik orqali aholining turli qatlamlari, ayniqsa yoshlar, ijtimoiy
jarayonlarga bevosita jalb qilinadi, ularda tashabbuskorlik va o‘zgarishlarga bo‘lgan
intilish kuchayadi. Bu faoliyatning asosiy qadriyatlari bo‘lgan beg‘arazlik, xolislik,
hamdardlik va fidoyilik kabi sifatlar jamiyatda ijtimoiy barqarorlik va o‘zaro ishonch
muhitini mustahkamlashga xizmat qiladi. Shu bilan birga, volontyorlik faoliyati
davlat va jamiyat o‘rtasida mustahkam ko‘prik vazifasini o‘taydi, muammolarni hal
qilishda birdamlikni kuchaytiradi, hamkorlik madaniyatini rivojlantiradi.
O‘zbekiston tajribasi shuni ko‘rsatmoqdaki, so‘nggi yillarda ko‘ngilli
faoliyatni qo‘llab-quvvatlashga qaratilgan davlat dasturlari, qonunchilik asoslari va
yoshlar siyosati orqali volontyorlik keng qamrovli ijtimoiy harakatga aylanib
bormoqda. Bu esa fuqarolik jamiyati institutlarining takomillashuvi, ijtimoiy
kapitalning ortishi va demokratik islohotlarning chuqurlashuviga bevosita ta’sir
qilmoqda. Demak, volontyorlikni rivojlantirish – bu faqatgina ijtimoiy yordam emas,
balki kelajak avlodni ongli, mas’uliyatli va ijtimoiy jihatdan faol etib tarbiyalash,
fuqarolik jamiyatini mustahkamlashning strategik omili hisoblanadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
KARIMOVA, D. (2022). FUQAROLIK JAMIYATI VA YOSHLAR
FAOLLIGI. TOSHKENT: ILM ZIYO NASHRIYOTI.
2.
HASANOV, B. (2021). KO‘NGILLILIK FAOLIYATINING PSIXOLOGIK
ASOSLARI. SAMARQAND: MA’RIFAT.
3.
UNITED NATIONS VOLUNTEERS (UNV). (2023). STATE OF THE
WORLD’S VOLUNTEERISM REPORT. WWW.UNV.ORG
4.
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI PREZIDENTINING 2020-YIL 27-
IYUNDAGI PQ–4768-SON QARORI. “YOSHLAR SIYOSATINI SAMARALI
AMALGA OSHIRISH CHORA-TADBIRLARI TO‘G‘RISIDA”.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
231
5.
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI YOSHLAR ISHLARI AGENTLIGI
(2023). KO‘NGILLILAR HARAKATI RIVOJI BO‘YICHA TAHLILIY
MA’LUMOTLAR.
6.
ZIYAYEVA, N. (2020). “VOLONTYORLIK FAOLIYATI – JAMIYAT
TARAQQIYOTINING
HARAKATLANTIRUVCHI
KUCHI”,
IJTIMOIY
FANLAR JURNALI, №3.
7.
EUROPEAN YOUTH FORUM (2022). VOLUNTEERING AND SOCIAL
COHESION IN EUROPE. BRUSSELS: EYF PUBLICATIONS.
8.
TOSHPULATOVA,
L.
(2019).
VOLONTYORLIK
HARAKATI:
O‘ZBEKISTON TAJRIBASI VA XALQARO AMALIYOT. TOSHKENT:
DAVLAT VA JAMIYAT.
