MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
217
MUSTAQILLIK DAVRIDA O‘ZBEK TANQIDCHILIGI:
SHARAFIDDINOV MAKTABINING YANGICHA
YONDOSHUVLARI
Tursunova Dilsoʻz Abrorovna
Annotatsiya: Ushbu ilmiy maqolada mustaqillik davrida o‘zbek adabiy
tanqidchiligi taraqqiyoti, uning shakllanishi va rivojida Ozod Sharafiddinov ijodining
tutgan o‘rni tahlil qilinadi. Xususan, muallif tomonidan yaratilgan adabiy-tanqidiy
yondashuvlar, estetik qarashlar va ijtimoiy-ma’naviy masalalarga bo‘lgan
noan’anaviy munosabat o‘rganiladi. Sharafiddinovning “Bir tilda gaplashaylik”,
“Ijodni anglash baxti” kabi asarlari orqali milliy tanqidchilikda shakllangan yangi
yondoshuvlar, ijtimoiy hayot, milliy g‘urur, tarixiy xotira, adabiyot va badiiy tafakkur
o‘rtasidagi o‘zaro aloqalar tahlil markaziga olinadi. Maqolada tanqidchi sifatida
uning mustaqillik davri o‘zbek adabiyotidagi mavqei, adabiy-tarixiy merosga bergan
baholari, g‘oyaviy-estetik mezonlari chuqur tahlil qilinadi. Shuningdek,
Sharafiddinov maktabining bugungi yosh tanqidchilarga ko‘rsatgan ta’siri ham ilmiy
asosda ko‘rsatib beriladi.
Kalit so‘zlar: Ozod Sharafiddinov, mustaqillik davri, o‘zbek adabiy
tanqidchiligi, estetik tafakkur, yangi yondoshuvlar, tanqid maktabi, adabiy meros,
milliy g‘oya, badiiy tafakkur.
O‘zbekiston mustaqillikka erishgach, adabiyot va tanqidchilik sohalarida tub
burilishlar ro‘y berdi. Yangi tarixiy sharoitda adabiyot jamiyat hayotining muhim bir
qismi sifatida qayta baholandi, ilgari taqiqlangan yoki bahsli deb hisoblangan
ijodkorlarning asarlari qayta o‘rganila boshlandi, adabiy-tanqidiy qarashlar kengaydi
va milliy qadriyatlar asosida yangicha yondashuvlar shakllandi. Bu davrda o‘zbek
adabiy tanqidchiligi milliylik, tarixiylik, mustaqil tafakkur va erkin so‘zlash huquqiga
tayangan holda o‘zining yangi bosqichiga ko‘tarildi. Ayniqsa, Ozod Sharafiddinov
kabi yirik adabiyotshunos va tanqidchilarning faoliyati mustaqillik davri o‘zbek
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
218
tanqidchiligining asosiy yo‘nalishlarini belgilab berdi. U adabiy-tarixiy merosni
chuqur o‘rgandi, mustaqillik ruhida tanqidchilikka yondashdi, yozuvchilar va
o‘quvchilar o‘rtasida badiiy-estetik mushohadani rivojlantirdi.
Sharafiddinovning asarlarida o‘zbek adabiyotining o‘ziga xosligi, xalqchiligi,
ruhiy-axloqiy qadriyatlari keng yoritilgan bo‘lib, u mustaqillik mafkurasini adabiyot
orqali xalq ongiga singdirishga harakat qilgan. Uning “Bir tilda gaplashaylik”, “Ijodni
anglash baxti” kabi asarlari zamonaviy o‘zbek tanqidchiligida yangi adabiy-estetik
mezonlar, tahliliy uslublar, erkin tafakkurga asoslangan yondashuvlarning
shakllanishida muhim rol o‘ynadi. Shu bois ushbu maqolada Sharafiddinov
maktabining mustaqillik davridagi o‘zbek tanqidchiligi taraqqiyotiga qo‘shgan
hissasi, yangicha metodologiyasi va bugungi adabiyotshunoslikka ko‘rsatgan ta’siri
ilmiy tahlil etiladi. Maqola doirasida Sharafiddinov maktabining shakllanishi, uning
estetik-estetik yondashuvlari, zamonaviy adabiy jarayonlarga nisbatan bergan
baholari va bu baholarning bugungi kun adabiy muhitiga ta’siri muhokama qilinadi.
Shu orqali, mustaqillik sharoitida o‘zbek tanqidchilik maktabining rivoji va Ozod
Sharafiddinovning bu jarayondagi yetakchi o‘rni ilmiy jihatdan asoslab beriladi.
Mustaqillik davrining ilk yillaridan boshlab O‘zbekiston adabiy muhitida
yangicha jarayonlar boshlanib, ilgari to‘liq ochilmagan, siyosiy va mafkuraviy
cheklovlar tufayli e’tibordan chetda qolgan adabiy hodisalar qayta ko‘rib chiqildi. Bu
jarayonda tanqidchilik fani ham faol harakatga keldi. Ayniqsa, badiiy asarlarni tahlil
qilishda erkin, zamonaviy, shu bilan birga milliy tafakkurga tayanadigan
yondashuvlarga ehtiyoj kuchaydi. O‘zbek tanqidchiligida ana shunday yangicha
metodik va estetik mezonlarni ishlab chiqqan, o‘z maktabini yaratgan yirik tanqidchi
— Ozod Sharafiddinov bo‘ldi.
Ozod Sharafiddinovning tanqidiy qarashlari, eng avvalo, adabiyotning inson
qalbini tarbiyalaydigan, milliy o‘zlikni anglashga xizmat qiladigan kuch ekaniga
bo‘lgan ishonchida namoyon bo‘ladi. U badiiy asarni tahlil qilishda faqat uning
shakliy tuzilishiga emas, balki asarning ichki falsafasi, g‘oyaviy yo‘nalishi, xalq
hayoti bilan bog‘liqligi, milliy qadriyatlarni qanday ifoda etganiga alohida e’tibor
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
219
qaratdi. Bu jihatlar mustaqillik yillarida tanqidchilikda muhim ahamiyat kasb etib,
aynan Sharafiddinov orqali keng ilmiy asosga ega bo‘ldi.
Uning tanqidchilik faoliyatida asosiy e’tibor berilgan jihatlardan biri — badiiy
tafakkur va tarixiy xotira o‘rtasidagi bog‘liqlikdir. O‘zbekiston mustaqil bo‘lgach,
Cho‘lpon, Fitrat, Abdulla Qodiriy kabi jadid adiblarining merosi qayta ochila
boshladi. Bu jarayonda Sharafiddinov o‘zining tahliliy, fikrli maqolalari orqali ushbu
adiblar asarlarini chuqur, yangicha nigoh bilan o‘rganishga katta hissa qo‘shdi.
Ayniqsa, Cho‘lpon haqidagi tadqiqotlari bugungi kunda adabiyotshunoslikda
“Sharafiddinov nigohi” sifatida e’tirof etiladi. U Cho‘lponni nafaqat shoir va
yozuvchi, balki milliy ong va mustaqil fikrning ramzi sifatida talqin qildi.
Sharafiddinov yozganidek: “Cho‘lponning she’riyatida xalq qalbining eng tubida
yotgan iztirob, orzu va oriyat bor. Uni o‘rganmasdan turib, o‘zligimizni anglash
mushkul.”
Tanqidchilikda
badiiy-estetik
mezonlarning
takomillashuvi
ham
Sharafiddinov maktabining muhim xususiyatlaridandir. U zamonaviy o‘zbek
adabiyotining rivojlanishida badiiy saviya, estetik did, falsafiy yondashuvlar qanday
rol o‘ynashini ilmiy jihatdan asoslab berdi. “Ijodni anglash baxti” nomli to‘plamida
berilgan maqolalar, asosan, bu yondashuvlar asosida yozilgan bo‘lib, unda taniqli
yozuvchilar ijodi chuqur tahlil qilinadi. U yozuvchining matndagi badiiy obrazni
qanday qurishi, hayotni qanday talqin etishi, xalq ruhiyatiga qanday ta’sir qilishi kabi
masalalarni chuqur tahlil etib bergan. Bu tahlillar orqali Sharafiddinov ijodi badiiy
tafakkur va adabiy estetikani uyg‘unlashtirish namunasi sifatida qaraladi.
Sharafiddinov o‘z tanqidchiligida shunchaki tahlil bilan cheklanib qolmadi. U
adabiyotning xalq bilan aloqasini mustahkamlash, uni keng kitobxonlar ongiga
yaqinlashtirish, adabiy jarayonlarda faol ishtirok etish orqali ham o‘z maktabini
shakllantirdi. Mustaqillik davrida unga berilgan erkinlik sharofati bilan u “Tafakkur”
va “Jahon adabiyoti” kabi jurnallar orqali ko‘plab yosh tanqidchilarni tarbiyaladi,
ularning ilmiy izlanishlariga yo‘naltiruvchi fikrlar bildirdi. Bu esa tanqidchilik
maktabining izchil davom etishiga imkon yaratdi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
220
Sharafiddinovning yondashuvida yana bir muhim jihat — badiiy adabiyotning
ma’naviy tarbiya vositasi sifatidagi o‘rni. U tanqidiy maqolalarida yozuvchini jamiyat
oldidagi mas’ul shaxs sifatida ko‘rar, yozuvchining g‘oyaviy-axloqiy pozitsiyasini
chuqur o‘rganishga intilardi. Uning fikricha, yozuvchi jamiyat og‘rig‘ini his qilishi,
o‘z asarlari orqali xalq dardiga hamdard bo‘lishi kerak. Shu bois u doimo badiiy
asarlarda faqat qiziqarli voqealarning emas, balki ularda aks etgan hayotiy
haqiqatning, ruhiy kechinmalarning, ma’naviy qadriyatlarning qanday ifodalanganiga
e’tibor qaratgan. Ozod Sharafiddinov maktabining yana bir e’tiborga molik jihati —
tanqidchilikda o‘ziga xos, erkin fikrlash madaniyatini shakllantirganidir. U
tanqidchini ijodiy shaxs, ma’rifatparvar ziyoli sifatida ko‘rgan. Uning fikricha,
haqiqiy tanqidchi har bir asarni bir namunaga solib baholamasligi, balki asarning
ichki ruhini his etib, uni davr, millat, tarix va tafakkur bilan bog‘lay olishi kerak. Bu
esa adabiyotshunoslikda analitik yondashuvning kuchayishiga olib keldi.
Bundan tashqari, Sharafiddinov tarjimonlik faoliyati orqali ham tanqidchilik
maktabiga o‘z hissasini qo‘shdi. U jahon adabiyoti namunalarini o‘zbek tiliga tarjima
qilish bilan birga, ularni tahlil etib, o‘zbek kitobxoniga xalqaro adabiy tafakkur
yutuqlarini yetkazishga harakat qildi. Bu bilan u tanqidchilik doirasini kengaytirib,
uni milliy chegaralardan chiqarib, global adabiy tafakkur bilan uyg‘unlashtirishga
erishdi.
Xulosa qilib aytganda, Ozod Sharafiddinov mustaqillik davri o‘zbek
tanqidchiligining peshqadamlaridan biri bo‘lib, uning ilmiy, adabiy, estetik, ma’naviy
qarashlari asosida shakllangan tanqidchilik maktabi bugungi kun adabiyotshunosligi
uchun boy meros bo‘lib xizmat qilmoqda. U yaratgan maktab faqat bir davrning
mahsuli emas, balki o‘zbek adabiy tafakkurining taraqqiyot yo‘lini belgilab beruvchi
zamonaviy uslub va yondashuvlarning uyg‘un majmuasidir. Shu bois, Sharafiddinov
maktabi nafaqat tarixiy, balki metodologik va g‘oyaviy jihatdan hozirgi va kelajak
avlod tanqidchilari uchun yetuk namunadir.
Mustaqillik davri o‘zbek adabiy tanqidchiligi yangi tarixiy, siyosiy va ijtimoiy
sharoitda shakllanib, o‘zining milliylik, erkinlik, badiiy-estetik yondashuvlar bilan
boyitilgan xususiyatlari bilan ajralib turadi. Bu davrda adabiyotshunoslik va
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
221
tanqidchilik erkin fikrlash, tarixiy xotirani tiklash, xalq ma’naviyatini yuksaltirish
kabi yuksak maqsadlarga xizmat qiluvchi kuchli ilmiy sohaga aylandi. Aynan shu
jarayonlarda Ozod Sharafiddinovning adabiy-estetik qarashlari, tanqidiy izlanishlari
va pedagogik faoliyati alohida e’tirofga sazovor bo‘ldi. U mustaqillik ruhini o‘zining
har bir chiqishida, har bir tahlilida ifodalab, o‘zbek tanqidchiligining metodik
asoslarini yangilash, uni xalq ruhiyati, milliy tafakkur va tarixiy haqiqat bilan uyg‘un
holda rivojlantirish yo‘lida xizmat qildi.
Sharafiddinov yaratgan tanqidchilik maktabi o‘ziga xos bo‘lib, u erkin fikr,
mustaqil tahlil, milliy o‘zlikni anglash, badiiy-estetik didni yuksaltirish kabi
mezonlarga asoslanadi. U tanqidchilikni nazariyaga qamab qo‘yilgan soha emas,
balki adabiyot va jamiyat, yozuvchi va xalq o‘rtasidagi muloqotni kuchaytiruvchi
vosita deb bildi. Uning Cho‘lpon, Oybek, G‘afur G‘ulom, Abdulla Qahhor kabi
ijodkorlar haqidagi tahlillari, badiiy tafakkur, estetik yondashuv, milliylik va
ma’naviylik asosida yozilgan maqolalari mustaqillik davrida tanqidchilikda yangi
yondashuvlar shakllanishiga asos bo‘ldi.
Bugungi kunda Sharafiddinov maktabining an’analari davom etmoqda. Yosh
tanqidchilar, adabiyotshunoslar uning asarlaridan ilhom olib, zamonaviy
adabiyotdagi yangiliklarni milliylik va gumanizm tamoyillari asosida tahlil etmoqda.
Uning asarlaridagi g‘oyaviy-axloqiy qarashlar, estetik mezonlar, adabiy tahlil usullari
hozirgi
o‘zbek
adabiyotshunosligining
nazariy
va
amaliy
jihatdan
mustahkamlanishida muhim o‘rin tutmoqda. Demak, Ozod Sharafiddinov ijodi va
maktabi — bu faqat adabiy tanqid namunasi emas, balki mustaqil fikr va milliy ong
asosidagi ma’rifiy harakatdir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
SHARAFIDDINOV O. BIR TILDA GAPLASHAYLIK. – TOSHKENT:
O‘ZBEKISTON, 1987.
2.
SHARAFIDDINOV O. IJODNI ANGLASH BAXTI. – TOSHKENT:
ADABIYOT VA SAN’AT, 2004.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–4_Июнь –2025
222
3.
SHARAFIDDINOV O. CHO‘LPON. – TOSHKENT: G‘AFUR G‘ULOM
NOMIDAGI ADABIYOT VA SAN’AT NASHRIYOTI, 1991.
4.
QURBONOV I. ADABIY TANQID NAZARIYASI VA AMALIYOTI. –
TOSHKENT: O‘ZBEKISTON MILLIY ENSIKLOPEDIYASI, 2016.
5.
JO‘RAYEV
O.
TANQIDCHILIK
MADANIYATI
VA
OZOD
SHARAFIDDINOV MAKTABI. // “JAHON ADABIYOTI” JURNALI, 2012-YIL,
№4.
6.
O‘ZBEK ADABIYOTI VA TANQIDCHILIGI TARIXIDAN. – TOSHKENT:
O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI NASHRIYOTI, 2020.
7.
BOQIYXO‘JAYEV M. O‘ZBEK ADABIYOTSHUNOSLIGI: NAZARIY VA
TARIXIY ASOSLAR. – TOSHKENT: FAN, 2009.
8.
“SHARAFIDDINOV MAKTABI – MILLIY TANQIDCHILIK YO‘LI” –
RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY ANJUMAN MATERIALLARI, TOSHKENT,
2017.
9.
KOMILOV N. MILLIY O‘ZLIK VA MA’NAVIYAT MASALALARI. –
TOSHKENT: SHARQ, 2002.
10.
NORMATOVA D. O‘ZBEK ADABIY TANQIDIDA METODIK
YONDASHUVLAR EVOLYUTSIYASI. – TERMIZ: ILM ZIYO, 2021.
11.
QOSIMOVA Z. ADABIY TANQID VA BADIIY TAFAKKUR. –
TOSHKENT: YOZUVCHI, 2008.
12.
KARIMOV I.A. YUKSAK MA’NAVIYAT – YENGILMAS KUCH. –
TOSHKENT: MA’NAVIYAT, 2008.
13.
G‘ANIYEVA
H.
ADABIYOT
VA
ZAMON.
–
TOSHKENT:
O‘ZBEKISTON, 2005.
14.
O‘ZBEKISTON MILLIY ENSIKLOPEDIYASI. – TOSHKENT: “MILLIY
ENSIKLOPEDIYA” BOSH TAHRIRIYATI, 2000.
15.
YUSUPOV B. ADABIY TANQID: KECHA VA BUGUN. – SAMARQAND:
ZARAFSHON, 2015.
